Eru álver besti kosturinn til orkunýtingar?
Í grein sem birtist í Morgunblaðinu á aðfangadag lýsir höfundurinn, Jón Björnsson þeirri skoðun sinni að næg nýtanleg orka sé við Húsavík og bygging álvers sé besti kosturinn til að nýta þá orku. Hann bendir meðal annars á að dreifa megi framkvæmdum á langan tíma og því sé hægt að forðast neikvæð þensluáhrif og notkun erlends vinnuafls. Álver kalli á 300 ný störf auk margfalt fleiri afleiddra starfa á Norðurlandi. Loks sé nýting jarðhita til orkuframkvæmda afturkræf framkvæmd. Þrátt fyrir þessa kosti sýnir höfundurinn ekki fram á að orkusala til álvers gefi mestan afrakstur af fjárfestingu á svæðinu. Að dómi undirritaðs þarf að færa mun betri rök fyrir því að bygging álvers sé besta leiðin til að nýta jarðhita og stuðla að framförum á Húsavíkursvæðinu. Hér á eftir fara nokkrar athugasemdir þessu til áréttingar.
Þótt orkuöflun með jarðhita sé að mestu afturkræf hvað umhverfisáhrif varðar þá verður álver ekki byggt nema til komi orkusamningar til mjög langs tíma. Slíkir samningar miða að því að tryggja lágmarkstekjur en jafnframt er búið að festa mikið fjármagn í áratugi og lítið svigrúm til annarra og hagkvæmari nýtingarkosta sem fram kunna að koma. Nú þegar hefur stærstum hluta af hagkvæmustu orkunýtingarkostum landsins verið ráðstafað um árabil til erlendra álframleiðenda á verði sem ekki hefur verið sýnt fram á að standi undir kostnaði.
Vera má að það sé rétt hjá höfundinum að engar tæknilegar hindranir séu á því að hægt sé að framleiða næga orku fyrir heilt álver við Húsavík. Talið er að fjárfestingarkostnaður sé lægri í jarðhitavirkjun en rekstrarkostanaður hærri samanborið við vatnsaflsvirkjun. Engar sannanir hafa komið fram hér á landi um að viðunandi arðsemi fáist með því að framleiða orku fyrir álver hvort heldur sem er með jarðhita eða vatnsorku.
Árin 2003 og 2004 var framlag álframleiðslu til vergrar landsframleiðslu aðeins um 1,4 % að meðaltali samkvæmt framleiðsluuppgjöri Hagstofu. Fyrir utan tekjur af orkusölu sem fara að mestu í afborganir af lánum þá eru vinnulaun helstu tekjur landsmanna af álframleiðslu. Afurða- og aðfangatengslum er þannig háttað í álframleiðslu að útflutningur frá álverum bætir ekki erlenda stöðu þjóðarbúsins sem nokkru nemur.
Atvinnutækifæri og byggðaþróun hafa vegið þungt í réttlætingu stjórnvalda fyrir uppbyggingu álvera hér á landi. Hægt er að færa rök fyrir því að stjórnvöld skuli hafa bein afskipti af atvinnusköpun á krepputímum en engin þörf hefur verið fyrir slík afskipti á undanförnum árum. Samkvæmt Hagstofu fjölgaði starfandi fólki um ríflega nítján þúsund á vinnnumarkaði frá 1995 til 2005. Á þeim tíma hefur atvinnuleysi verið í lágmarki.
Ekkert bendir til að margföldunaráhrif frá álverum séu meiri en frá öðrum útflutningsgreinum. Ef tilgangurinn er eingöngu að fjölga störfum er hægt að ná sama árangri með mun minni beinni fjárfestingu heldur en að byggja orkuver sem á að selja ódýra orku til álvers (í eigu útlendinga) sem svo á að veita atvinnu í héraði.
Í þróuðum hagkerfum fer hlutfallslegt mikilvægi frumvinnslugreina ört minnkandi. Einkenni frumvinnslugreina er stöðluð framleiðsla þar sem not og notandi eru ekki þekkt við upphaf framleiðslu. Verð ákveðst á heimsmarkaði og er mjög sveiflukennt. Ál- og tengd orkuframleiðsla eru hreinræktaðar frumvinnslugreinar. Í upphafi síðustu aldar var lögð mikil áhersla á frumframleiðslugreinar sem tæki til hagþróunar. Oft urðu náttúruauðlindir ofnýttar fyrir vikið án þess að örva vöxt í öðrum hlutum hagkerfisins. Í stað frumframleiðslugreina er efling úrvinnslu og þjónustugreina nú talin betri leið til að auka fjölbreytni í atvinnulífi og minnka hagsveiflur.
Á sínum tíma markaði bygging álversins í Straumsvík ákveðin tímamót í atvinnumálum. Flutt var inn ný tækniþekking, stuðlað að framförum í virkjanagerð og bætt úr atvinnuleysi. Þau sérstöku skilyrði sem lágu að baki byggingar álversins í Straumsvík eru ekki lengur fyrir hendi. Erlendir aðilar sækjast eftir að byggja álbræðslur hér á landi eingöngu vegna ódýrrar orku og fórnfýsi stjórnvalda í umhverfismálum. Í framtíðinni munu álver á Íslandi sækja vinnuafl til annarra landa ef það er ódýrara en innlent vinnuafl.
Á síðustu árum hefur einkaframtakið skapað öflugar nýjar útflutningsgreinar svo sem í fjármálaþjónustu, lyfjagerð og verslun. Jafnframt hafa miklar framfarir orðið í framleiðslu og markaðssetningu fiskaflans þar sem stór hluti framleiðslunnar er sérunnin og seldur milliliðalaust til notenda. Orkusala til álvers er engin forsenda fyrir framförum á Húsavík þótt orkuvinnsla úr jarðhita gefi vissulega nýja möguleika. Hagnaður á að vera leiðarljós við nýtingu orkunnar en ekki þráhyggja um gildi álvera.