Ræða á fundi um Kárahnjúkavirkjun í Borgarleikhúsi, janúar 2003

Afstaða fólks til virkjana fyrir stóriðju er að miklu leyti mótuð af tilfinningum. Þar á ég ekki bara við afstöðuna til óspilltrar náttúru, heldur það að fólk tekur pólitíska afstöðu í málinu. Menn beygja sig ekki fyrir rökum, af því að það getur verið svo erfitt að skipta um skoðun. Við verðum held ég öll að gæta okkar á því að hanga ekki í fyrri skoðunum þegar fram koma ný rök í málinu. Tilfinningar hafa ekki bara áhrif á þá sem eru á móti Kárahnjúkavirkjun heldur líka stuðningsmenn hennar. Erfitt er að geta sér til um hvaða afstöðu fólk tæki ef það væri að skoða það í fyrsta sinn. Ég gerði því smátilraun í haust. Ég fékk til liðs við mig nokkra helstu fjármálasérfræðinga landsins, viðskiptafræðinga, og sendi þeim spurningar í tölvupósti. Ég spurði tveggja spurninga um fjárhagshlið ráðgerðra stórvirkjana, Kárahnjúkavirkjunar og virkjana sem til stendur að gera fyrir Norðurál. Ég hélt mig aðeins við peningahliðina, en lét umhverfismálin liggja milli hluta. Spurt var tveggja spurninga.

Fyrst var peningahlið málsins lýst frá sjónarhóli dæmigerðrar 4 manna fjölskyldu í Reykjavík, en þess ekki getið að spurt væri um virkjanir fyrir stóriðju. Þessi fjölskyldan hugleiðir að leggja 2,5-3 milljónir króna í nýfjárfestingu í þekktri og gamalgróinni framleiðslu. Hún hyggst taka peningana að láni. Nú þegar á fjölskyldan eina og hálfa milljón í fyrirtækinu. Heildareign hennar í þessari starfsemi verður fjórar til fjórar og hálf milljón króna þegar nýfjárfestingin er talin með. Fyrirtækið sem stendur fyrir fjárfestingunni telur liklegast að hún ávaxtist um 6% að raungildi (þetta eru tölur síðan í haust-nú er talað um fimm og hálft prósent). Fyrirtækið telur 80% líkur á að ávöxtunin verði 5% að raungildi eða meiri. Fjármálastofnanir vilja þó ekki lána til fjárfestingarinnar með tryggingu í henni einni, og er hún því að fullu fjármögnuð með framlögum fjárfesta. Á fjölskyldan að slá til og leggja í þessa fjárfestingu?

Þetta var fyrri spurningin. Allt sem sagt var hefur komið fram frá Landsvirkjun og starfsmönnum hennar um Kárahnjúkavirkjun og virkjanir fyrir Norðurál. Ávöxtunartölurnar eiga þó bara við Kárahnjúkavirkjun. Svo var spurningin borin fram aftur- en með öðrum orðum: ,,Nú ráðgerir Landsvirkjun miklar virkjanir á Austurlandi og víðar vegna nýrrar stóriðju. Finnst þér rétt að ríki og sveitarfélög ábyrgist lán vegna virkjananna?”

Svör bárust frá 35 manns. Þegar ráðgerðum virkjunum var lýst án þess að minnast á virkjanir voru 80% sérfræðinganna neikvæð eða fremur neikvæð. Þegar spurningin var endurtekin með því að spyrja beint um opinberar ábyrgðir vegna stóriðjuframkvæmda voru svörin á annan veg. Þá reyndust 51% sérfræðinganna jákvæð eða fremur jákvæð, 40% voru neikvæð eða fremur neikvæð, en aðrir tóku ekki afstöðu. Þessar niðurstöður benda til þess að viðskiptafræðingar skiptist einkum í tvo hópa í afstöðu sinni til Kárahnjúkavirkjunar og annarra virkjana fyrir stóriðju. Annars vegar eru þeir sem telja að virkjanirnar séu ekki skynsamlegar frá fjárhagslegu sjónarmiði. Í hinum hópnum eru þeir, sem telja líka að Kárahnjúkavirkjun sé óskynsamleg fjárfesting, en vilja ekki viðurkenna þá afstöðu, hvorki fyrir sjálfum sér né öðrum. Það sem ég held að viðskiptafræðingunum hafi fallið verst í fyrri spurningunni er að bankar skuli ekki vilja lána til fjárfestingarinnar án baktrygginga. Fjármálastjóri Landsvirkjunar hefur skýrt frá þessu. Þetta segir mikið um þá áhættu sem talin er vera í rekstrinum. Önnur fyrirtæki hér á landi fá yfirleitt ekki aðrar lánsábyrgðir en þær sem felast í rekstrinum sjálfum.

Jóhannes Geir, stjórnarformaður Landsvirkjunar, sagði í sjónvarpsþætti fyrir jólin, að einkafyrirtæki myndu sennilega ekki setja peninga í Kárahnjúkavirkjun. Jóhannes veit vel hvað hann er að tala um, því að til stóð að stórvirkjun á Austurlandi yrði fjármögnuð af einkafjárfestum, án opinberra ábyrgða. Þeir reyndust ekki hafa áhuga. Af hverju ekki? Vegna þess að þeir töldu að þeir gætu ávaxtað fé sitt miklu betur með því að taka sömu áhættu annars staðar á alþjóðlegum fjármálamörkuðum. Það er þetta sem hagfræðingar meina þegar þeir tala um að tap sé á Kárahnjúkavirkjun. Ég held að munurinn á skoðunum okkar stjórnarformannsins sé minni en hann grunar.

Umhverfiskostnaði var sleppt í spurningunum hér áðan. En hann verður að taka með þegar endanleg ákvörðun er tekin í málinu- ef ætlunin er að komast að skynsamlegri niðurstöðu. Að undanförnu hefur verið flaggað skýrslu sérfræðinganefndar sem fékk það verkefni að meta kostnað af Kárahnjúkavirkjun, að slepptum umhverfiskostnaði, að slepptum kostnaði við opinberar ábyrgðir -sem er stærsti kostnaðarliðurinn- og að slepptum kostnaði við skattastyrki sem Landsvirkjun nýtur. Einn borgarfulltrúi, sem á morgun mun sennilega greiða atkvæði með því að borgin veiti 40 milljarða ábyrgð vegna Kárahnjúkavirkjunar var í útvarpinu fyrir nokkru. Þar sagði hann stoltur frá því að ráðgjafarfyrirtæki hefði komist að þeirri niðurstöðu að járnbraut milli Reykjavíkur og Keflavíkur gæti borið sig-ef stofnkostnaðinum væri sleppt. Eigendanefnd Landsvirkjunar vann verk sitt af kostgæfni, en það er varasamt að draga miklar ályktanir þegar aðeins er skoðaður hluti af heildarmyndinni.

Nú bendir flest til þess að Kárahnjúkavirkjun verði gerð, en ég verð samt að fá að svara spurningunni, sem alltaf er spurt: Ef þú vilt ekki Kárahnjúkavirkjun, hvað viltu þá gera? Svar mitt er einfalt: Ég vil gera eitthvað annað. Þetta ,,eitthvað annað” er hvers kyns starfsemi sem sprettur upp án leiðsagnar að ofan. Ekki ætla ég að segja fólki hvað það á að taka sér fyrir hendur í atvinnulífinu og mér finnst að stjórnmálamenn eigi ekki að gera það heldur. Lausnir stjórnmálamanna í atvinnumálum hafa yfirleitt ekki reynst vel. Á aðalfundi Samtaka atvinnulífsins í maí 2001 vitnaði Davíð Oddsson í fjölþjóðlega könnun sem sýndi að lífskjör væru best í þeim hagkerfum sem væru opnust og frjálsust. Síðan sagði hann: ,,Þessar niðurstöður og reynsla okkar Íslendinga á undanförnum áratug ætti að færa þeim, sem halda að framfarir og fjölskrúðugt mannlíf verði ekki til nema á skrifborðum stjórnmálamanna og embættismanna, í eitt skipti fyrir öll heim sanninn um, að ekkert vopn bítur betur, að ekkert skilar meiri árangri, heldur en athafnafrelsi einstaklinga og fyrirtækja.” Svona talaði Davíð Oddsson fyrir tæpum tveimur árum. Á góðum degi vill hann líka ,,eitthvað annað”.