Kísiliðju og loðdýrarækt var komið á fót með atbeina ríkisins, en áttu þó að standa undir sér þegar tímar liðu. Hér er reikningsdæmið frekar einfalt: Kísiliðjan hefur skilað þokkalegum hagnaði og verður rekin áfram á meðan námaleyfi endast - en mikið tap varð af loðdýrarækt og henni var víðast hætt. En myndi vera meira líf í loðdýrarækt núna ef hún væri hnýtt við einhvern nauðsynjarekstur, vatnsveitur eða póstþjónustu til dæmis? Myndu menn kannnski ræða um hana sem eina af undirstöðuatvinnugreinum landsins, sem skilaði að minnsta kosti þjóðhagslegum hagnaði, ef ekki rekstrarlegum? Um virkjanir fyrir stóriðju hefur ekki verið stofnað sérstakt félag, heldur eru þær hluti af Landsvirkjun, sem selur almenningi rafmagn. Ekki er augljóst mál hvernig greina á rafmagnssölu til stóriðju frá öðrum rekstri Landsvirkjunar.

Ef tap er á virkjunum fyrir stóriðju kemur það fram á tvennan hátt:

*Arður til eigenda Landsvirkjunar er minni en eðlilegt er.

*Munur á rafmagnsverði til stóriðju og almenningsveitna er meiri en hægt er að réttlæta á rekstrarlegum forsendum.

Mikið hefur verið skrifað um þessi mál, þó að ekki hafi allt farið hátt, eða verið tekið alvarlega. Á þessari heimasíðu er að finna safn greina (og greinaágripa) hagfræðinga, viðskiptafræðinga og fleiri um málið. Safnið ætti að hjálpa þeim, sem áhuga hafa, til þess að taka upplýsta afstöðu til efnahagsþáttar stóriðju. Að auki er verið að safna saman hagtölum sem málið varða.

 Arðsemismat virkjana fyrir stóriðju, 1962-1999

Hér er yfirlit yfir nokkra þætti arðsemismats sem vitað er til að gert hafi verið á virkjunum fyrir stóriðju hér á landi. Flestar frumgreinarnar eða ágrip þeirra er að finna á vefnum.

Guðmundur og Sigurður nefna fleiri dæmi, en vísað er í ritsmíðar þeirra í greinasafninu (Greinar um raforku og stóriðju). Í meistararitgerð Marinós Gunnars Njálssonar í aðgerðagreiningu frá Stanfordháskóla í Bandaríkjunum er meðal annars fjallað um arðsemi Fljótsdalsvirkjunar. Niðurstaða Marinós er að rekstrarlegan grundvöll vanti (hann notar 5% reiknivexti í aðaldæmi sínu). Marinó gerir grein fyrir niðurstöðum sínum í grein á vefnum.

Val á reiknivöxtum skiptir oft sköpum fyrir arðsemi virkjana. Lágir reiknivextir stuðla yfirleitt að því að gera virkjanir hagstæðari en ella, því að útgjöld vegna þeirra koma á undan tekjunum. Þetta skýrir muninn á afkomu virkjana fyrir stóriðju 1966-1997 hjá Páli, Sigurði og Þorsteini (Mat Sigurðar og Þorsteins er að öðru leyti reist á skýrslu Páls).

Ytri áhrif eru þau sem ekki er greitt fyrir á markaði. Afnot af landi eru að hluta ytri áhrif. Landsvirkjun þyrfti að greiða leigu fyrir Eyjabakka ef eigandinn færi fram á það. Á hinn bóginn greiða menn yfirleitt ekki fyrir skaða af völdum jarðrasks á fasteignamarkaði. Önnur ytri áhrif eru atvinna í efnahagslægðum og að sama skapi framlag framkvæmda til þenslu og verðbólgu í efnahagsuppsveiflu, skattar stóriðju (að minnsta kosti að hluta) og fleira. Flestir telja þó að rafmagnssalan verði að bera sig á rekstrarlegum forsendum, hvað sem þjóðhagsáhrifum líði.

Umræðuvettvangur (heim)