|
Einar Ólafsson Piazza Navona Veturinn sem ég var í Róm kom
ég oft á Piazza Navona. Ég kom til borgarinnar vegna verkefnis sem ég þurfti að
vinna. Ég ætlaði að dveljast þar einn mánuð kringum áramótin þótt farareyrir
minn væri varla til svo langs tíma. En þetta verk, sem ég átti fyrir höndum,
er ekki efni í þessa frásögn, né heldur þær aðstæður sem urðu til þess að ég
gat svo til ekkert unnið að því á þessum mánuði og aðeins í ígripum þá þrjá
mánuði sem dvöl mín lengdist um. Flesta daga hafði ég því fáu að sinna og vegna peningaleysis
og sífelldrar óvissu varð ég að láta margt ógert sem ella hefði verið gaman
að nýta tímann til. Ég skoði fornminjarnar og aðra þá staði sem ekki þurfti
að borga aðgang að, en fyrst og fremst skoðaði ég mannlífið á götunum. En
smám saman dró peningaleysið, óvissan og allt mitt klandur úr mér mátt og
framtak svo að loks fór ég sjaldan lengra en á Piazza Navona, sem var um tíu
mínútna gangur frá bústað mínum. Piazza Navona er stórt torg, aflangt. Þar eru miklir
gosbrunnar og styttur og fagrar byggingar. Eins og svo mörg önnur torg Rómar
liggur það utan alfaraleiða ökutækja svo að bílar sjást þar sjaldan, en því
meiri er umferð gangandi fólks. Margir borgarbúar eiga þar leið um, en með
vorinu sjást þar æ fleiri útlendingar því að Piazza Navona er það torg Rómar
sem ferðamenn sækja hvað mest. Þó er annað torg í Róm mér kærara og ef til vil væri mér nær
að segja frá því. Það er Campo de Fiori. Þar er látlaus stytta af Giordano
Bruno, sem var brenndur þar árið 1600 fyrir að halda því fram sem hann vissi
sannast. Á Campo de Fiori er ekki síður gróandi mannlíf en á Piazza
Navona, en þó með öðrum hætti. Þangað koma fáir útlendingar aðrir en þeir sem
hagvanir eru í Róm, og reyndar er Campo de Fiori meira hverfistorg og því er
allt mannlíf þar dýpra og rótgrónara. Og inn í þetta mannlíf gekk ég að því
leyti sem hægt er fyrir útlending, nánast ekkert mæltan á tungu innfæddra, á
einungis fjórum mánuðum. Ég kom þarna oft á markaðinn sem var þar á hverjum
morgni, keypti þar ódýrt grænmeti og fékk mér gjarnan kaffibolla á einum af
börunum, oftast þeim sama því að ósjálfrátt eignaðist ég minn fasta bar.
Stundum hitti ég kuningja sem buðu mér upp á kaffi og kannski staup af grappa
eða brandí. Síðdegis var svo opnuð vínbúð við torgið þar sem selt var létt
vín og bjór út úr búðinni og einnig til neyslu á staðnum og þar var oft
fjölmennt, fólk hittist, sumir stóðu þar tímunum saman, aðrir komu og keyptu
sér vín til kvöldmatarins, supu kannski úr einu vín- eða bjórglasi og voru
svo horfnir. Stefnulaus för mín um borgina endaði einatt með viðkomu í
þessari vínbúð. Ég komst í lausleg kynni við fólk sem hafði lúmskt gaman af
þessum Íslendingi sem birtist skömmu fyrir jól og vissi ekki hvenær hann færi
og átti aldrei aura og virtist láta hverjum degi nægja sína þjáningu fremur
en nokkur annar á þessum stað, þar sem amstri dagsins var vikið frá yfir vín-
eða bjórglasi. Það var raunar ekki ætlunin að eyða hér mörgum orðum að
Campo de Fiori. En þetta torg nálgaðist það frekar en aðrir staðir að verða
mér heimkynni þennan tíma í Róm, hér hóf ég daginn og hér lauk ég honum, það
varð umgjörðin að bið minni og stefnuleysi. En eins og högum mínum var háttað
hlaut ég að verða á vissan hátt utanveltu, ég gat raunar ekki átt hér
heimkynni, og sú er ef til vill skýringin á að ég eyddi líklega lengri tíma á
Piazza Navona en Campo de Fiori. Piazza Navona var í samræmi við stöðu mína,
þar átti enginn sér heimkynni, þar kom fólk bara og fór, margir á löngu
ferðalagi, og ég sat flötum beinum álengdar, við gosbrunn eða húsvegg, og
fylgdist með mannlífinu. Mér fannst ég vera utan við þetta mannlíf, en raunar
voru allir sem áttu leið um torgið eða stöldruðu þar viðjafnmikið utan við
það og því var ég í rauninni jafnmikill hluti af því og allir aðrir. Þannig
var mannlífið á Piazza Navona eins og óraunverulegt, blekking. Ég skemmti mér
einu sinni við það, þegar ég sat uppi við gosbrunn og bar svolítið hærra en
aðra, að fylgjast með manni sem kom inn á torgið þar til hann mætti öðrum
manni, þá fylgdi ég honum þar til hann mætti þeim þriðja og svo koll af
kolli. Úr þessu varð stefnulaus ferð manna sem sífellt breyttust í aðra. En oftast horfði ég á götulistamennina. Þeir voru margir,
komu og fóru, en aðeins fáir urðu mér minnistæðir. Þeir voru ólíkir og aðeins
einn varð mér minnistæður fyrir raunverulega listræna hæfileika. Eftir því
sem ég komst næst var hann ítalskur og áreiðanlega eini Ítalinn sem ég sá
leika listir sínar þarna ef undan eru skildir gömlu fiðluleikararnir sem
gengu milli gangstéttarborða veitingahúsanna. En Ítalinn þessi kom inn á mitt
torgið. Hann settist niður og vakti enga athygli enda algengt að sjá menn
sitjandi á torginu. Hann sat lengi hreyfingarlaus og horfði áhugalaust fram
fyrir sig eins og maður sem er að hvíla sig og forðast áreiti umhverfisins.
Þess vegna tók fólkið ekki eftir honum þótt það sæi hann og það tók ekki
heldur eftir því hvenær hann byrjaði að breytast. En það fór að taka eftir
honum, en láta sem það sæi hann ekki, þegar hann fór að horfa á það einhvers
konar opnum og sakleysislegum skepnuaugum og munnurinn orðinn undarlega
framstæður. Og hann fór að hreyfa sig, ofurhægt, fyrst fingur og hendur sem
hann kreppti svolítið, og það var engu líkara en handleggirnir væru óeðlilega
langir. Nú var fólkið aðeins farið að staldra við, en flestir litu svo snöggt
í aðra átt, enda var alls ekki ljóst hvort átti að horfa á manninn eða hvort
hann væri geðsjúklingur eða eiturlyfjaneytandi sem hefði tekið hugvíkkandi
lyf; ef svo væri mundi fæstum hafa þótt tilhlýðilegt að horfa á hann. En
maðurinn var að breytast í apa og það gerðist mjög hægt og enginn gat séð
hvenær hann hætti að vera maður og var orðinn api. Og þótt api ætlist ekki
til þess að horft sé á sig þá þykir fólki engu að síður tilhlýðilegt að horfa
á hann, ekki síst ef hann er staddur á miðju Pizza Navona. Og smám saman
myndaðist um hann hringur og loks múgur og margmenni svo að eldgleyparnir og
töframennirnir og skransalarnir stóðu einir og yfirgefnir víðsvegar um torgið
og sáu loks ekki annað ráð en bætast í hópinn og horfa á þennan apa sem nú
haltraði á fjórum fótum eða tveim fótum og tveim höndum, svolítið út á hlið,
horfandi út undan sér, staldraði við og leitaði sér lúsa, hoppaði svo til
þeirra sem fremstir voru í áhorfendskaranum og höfðu sest niður og nuddaði
sér vinalega utan í þá, greip um lokka síðhærðra kvenna og leitaði lúsa
sjálfum sér og örðum. Þetta vakti mikla kátínu og loks tók hann húfuna sína
og safnaði í hana samskotum frá áhorfendum og settist aftur þar sem hann sat
áður, ók sér og klóraði en smám saman kom á hann alger kyrrð og hann
breyttist hægt og hægt í mann sem sat hreyfingarlaus og horfði áhugalaust
fram fyrir sig. Og þeir sem gengu fram hjá sáu hann án þess að taka eftir
honum. Svo var hann horfinn og enginn vissi hvenær hann hvarf. En
hinir listamennirnir gátu byrjað aftir þar sem frá var horfið. Nálægt öðrum
enda torgsins voru þrír menn með arabískt yfirbragð sem spúðu eldi, lögðust á
naglabretti, reyrðu sig böndum sem þeir síðan losuðu sig úr og annað eftir
því. Þeir unnu saman og fóru allfagmannlega að. Á þeim stað sem sá ítalski
hafði breyst úr manni í apa og aftur úr apa í mann kom sér fyrir maður sem ég
þóttist af einhverjum ástæðum vita að væri danskur og tók upp úr pússi sínu
aragrúa af rakvélablöðum og stakk þeim upp í sig hverju af öðru, tuggði og
kingdi með hæfilegum tilþrifum. Að því loknu dró hann upp band og slafraði
því í sig. Síðan strauk hann sér um kviðinn sældarlega eins og hann hefði
verið að gæða sér á smurbrauði og skolað því niður með bjór. En svo fór hann
að þreifa upp í sig og dró út endann á bandinu og síðan fylgdu öll
rakvélablöðin, nú þrædd snyrtilega upp á bandið. Að því loknu tók hann nokkra
málmhringi, kastaði þeim upp í loftið og þegar hann greip þá aftur voru þeir
fastir saman þannig að hver gekk gegnum annan eins og hringir ólympíuleikanna,
en áður höfðu þeir verið lausir hver frá öðrum. Og fleiri slík töfrabrögð lék
hann og gerði það óaðfinnalega en ekkert sem kom veraldavönu fólkinu á Piazza
Navona á óvart. Þessi Dani var ungur maður og grannvaxinn og dökkhærður eins
og töframenn eiga að vera. En Norðurlöndin áttu annan fulltrúa á torginu. Sá
var sænskur og var í sama bransa og arabarnir, líkamlega bransanum, ef svo má
segja. Hann lét eld leika um hörund sitt, gleypti hann svo og spjó honum og
endaði sýninguna á því að láta einhverja áhorfendur binda sig með kaðli. Hann
var ekki eins fagmannlegur og arabarnir en einmitt þess vegna varð það
hlutskipti hans að standa fyrir einhverju best heppnaða sýningaratriði sem ég
horfði á þarna á torginu ef miðað er við hvað áhorfendur fengu út úr því.
Hann var búinn að fara gegnum eldraunina áfallalaust. Nokkrum dögum fyrr
hafði honum hins vegar svelgst á steinolíunni og kom þá til mín hóstandi, þar
sem ég sat framarlega í áhorfendahópnum með bjórflösku, og fékk að súpa á
bjórnum. Afgangurinn af honum var síðan ódrekkandi út af olíubragði. Það var
þá sem ég komst að þjóðerni hans vegna þess að hann ávarpaði mig á sænsku. En
nú hafði eldraunin sem sagt gengið áfallalaust og næsta atriði var
fjötrarnir. Hann fékk ungt par meðal áhorfenda til að binda sig með kaðlinum
og þau gerðu það mjög samviskusamlega, en þó sagði hann til þegar honum
fannst nógu kirfilega bundið. Síðan fór hann að vinda upp á sig og fetta á
alla vegu til að losa um fjötrana. Í byrjun hafa líklega flestir álitið að
hann drægi þetta á langinn til að skapa spennu og vissulega jókst spennan,
ekki síst eftir að ljóst varð að hann dró þetta ekki á langinn af ásettu
ráði. Hann var mjög óheppilega vaxinn fyrir þetta atriði af því að hann var
frekar feitlaginn. Og böndin, sem átti fljótlega að losna um, voru alltaf
jafnfast reyrð ofan í spikið. Nú voru áhorfendur ekki svo illkvittnir að þeir hefðu gaman
af þessu, þvert á móti fannst þeim þetta afskaplega sorgleg uppákoma og þeir
höfðu djúpa samúð með þessum langtaðkomna manni sem lagði svo mikið á líkama
sinn til að lífga upp á þetta fallega og margrómaða torg hinnar eilífu borgar
og fékk aldrei nema óverulega umbun fyrir. En af því að fólkið var svona
laust við illkvittni varð spennan enn meiri og það fékk enn meira út úr þessu
því að allir sækjast eftir spennu, einkum ef hún stafar af einhverju sem þeim
kemur ekkert við.Og allir fylgdust spenntir með aumingja Svíanum byltast í
fjötrum sínum á torginu og voru afskaplega ánægðir af því að þeir vissu að
þeir gætu farið á næsta bar á eftir eða hvert sem þeir vildu og gleymt raunum
hans, þótt þeir hefðu auðvitað djúpa samúð með honum meðan á þessu stóð. En
parið, sem hafði bundið hann, lét sig hverfa og á endanum urðu einhverjir
aðrir til þess að leysa hann. En sorglegast við þetta er kannski að í þetta
eina skipti sem hann átti virkilega skilið að áhorfendur borguðu honum vel
fyrir skemmtunina lét hann undir höfuð leggjast að safna í hattinn, enda
höfðu flestir komið sér burt áður en sú dapurlaga stund rann upp að hann yrði
leystur. Því að sannarlega var fólkið ekki illkvittið og vildi því ekki bíða
eftir að niðurlægingin næði hámarki. Tilþrifamestu sýningarnar á torginu voru hjá hópi Þjóðverja,
eða í það minnsta voru nokkur þeirra þýsk. Þau voru líklega fimm eða sex og
var einn augljós fyrirliði. Þegar ég varð fyrst var við þennan hóp stunduðu
þau eingöngu söng og hljóðfæraslátt. Fyrirliðinn spilaði á rafmagnsgítar og
tengdi hann við lítinn magnara og hátalara sem gaf engan hljóm svo að mér
varð aldrei ljóst hvort hann spilaði vel eða illa. Hann var líka forsöngvari
og hvað sem um hann má segja var fullt samræmi milli söngsins og
gítarleiksins því að raddfæri hans voru auðheyrilega jafnilla til þess fallin
að skila einhverjum hljómi og magnarinn og hátalarinn. Að baki honum stóðu
síðan tvær stúlkur og tveir eða þrír karlmenn og léku á önnur hljóðfæri og
sungu bakraddir. Úr þessu varð ákaflega vond músik svo að flestir flýttu sér
hjá. Ef til vill var það ástæða þess að þau fóru að finna upp á ýmsu öðru til
að heilla fólkið með. Þannig var fyrirliðinn einn daginn kominn í búning sem
gæti verið ættaður úr Þúsund og einni nótt: víð svört silkiföt með gylltum
stjörnum og hálfmánum og skóm með upprúllaðri tá. Þennan búning kórónaði sítt
dökkt hár hans sjálfs. Fyrir framan sig hafði hann bastkörfu með loki á.
Undir hana breiddi hann teppi. Félagar hans sátu í hálfhring að baki honum og
börðu þýðlega trumbur. Sjálfur tók hann flautu, tók lokið af körfunni og
byrjaði að spila. Fljótlega stakk snákur hausnum upp úr körfunni. Þessum snáki var væntanlega ætlað að teygja sig hátt upp
fyrir áhrif flautuleiksins og hringa sig svo aftur ofan í körfuna. En hann
teygði sig aldrei upp. Hann bara skreið upp úr körfunni. Og hann skreið í
áttina að flautuleikaranum þýska frá Bagdad sem spilaði af enn meiri ákafa ef
það mætti verða til að snákurinn næmi staðar og færi að teygja sig upp í
loftið. En snákurinn lét sér fátt um finnast og skreið áfram í átt til
flautuleikarans, sem varð að rísa upp úr lótusstellingu sinni og hoppa á
hækjum sér, fyrst aftur á bak til félaga sinna sem mynduðu vegg fyrir aftan
hann, en sveigði svo til hliðar og í hring og blés svo að hvein í flautunni,
en snákurinn fylgdi honum. En þar sem flautuleikarinn gekk svona á hækjum sér
aftur á bak í hring kom að því að karfan, sem snákurinn hafði verið í, var
beint fyrir aftan hann. Þessu varaði hann sig ekki á, enda með allan hugann
við snákinn sem fylgdi honum sífellt eftir. Því fór sem fór að hann datt
aftur fyrir sig um körfuna. missti flautuna, en snákurinn tók á rás og inn í
áhorfendaskarann. Hann náðist þó og var stungið ofan í körfuna og sást aldrei
framar á torginu. Ekki man ég hvort það var fyrir þetta atvik eða skömmu eftir
það að Svíinn gekk til liðs við Þjóðverjana. Hann lét ekki deigan síga þrátt
fyrir ófarirnar með fjöturinn og lék sér nú að eldinum meðan Þjóðverjarnir
spiluðu viðeigandi tónlist og nú lét hann einn af hinum nýju félögum sínum
binda sig og þannig var nokkuð tryggt að hann yrði ekki of fast bundinn. En
um svipað leyti og þetta þýsk-sænska bandalag var myndað hurfu arabarnir á brott.
Þeir höfðu alltaf haft eitt atriði fram yfir Svíann, en það var naglabrettið
sem þeir lögðust á eins og sannir fakírar. Nú arfleiddu þeir þýsk-sænska
bandalagið að naglabrettinu og eftir síðustu sýningu þeirra báru Svíinn og
fyrirliði Þjóðverjanna brettið á milli sín yfir á þann enda torgsins þar sem
þau höfðu haslað sér völl. Líklega hafði hvorugur þeirra reynt áður þá list, eða raun,
að liggja á naglabretti og fóru nú að reyna það en höfðu þó ef til vill
fengið einhverjar leiðbeiningar frá aröbunum. Fyrst svipti Þjóðverjinn sig úr
skyrtunni. Hann var beinber og hvítur á hörund. Hann lagðist ofurvarlega á
bakið á brettið og gretti sig. Hann lá ekki lengi. Þá reyndi Svíinn.
Holdmikill líkami hans var dökkur af sóti, hvert hár var sviðið af honum og hruflaður
eftir kaðlana. Hann lagðist líka á bakið og var snöggtum meiri þungi sem
þrýsti hörundinu að oddum naglanna.. Hann kveinkaði sér ekki en þegar hann
stóð upp skildu naglarnir eftir djúp för, en höfðu þó ekki sært húðina að
ráði nema á fáeinum stöðum þar sem perlaði blóðdropi. Það féll svo í hans
hlut að leika fakír næstu daga. Það var komið fram í apríl. Það var orðið heitt í Róm,
ferðamannastraumurinn fór sívaxandi. Ég hafði af og til gripið í verkefnið
sem var ástæða dvalar minnar þar. Ég hafði fengið aðstöðu til að grípa í það
fáeina daga af og til og gat nú aftur sinnt því nokkra daga. Um það leyti
varð líka ljóst að ég færi aftur til Íslands innan skamms. Ég vann stíft
þessa daga og átti aldrei leið um Piazza Navona. Og ég hafði svo sem ekki mikla
þörf fyrir það, ég hefði jafnvel stundum allt eins getað lagt leið mína um
torgið en kaus aðrar leiðir án umhugsunar. Ef til vill þótti mér þægilegra að
velja mér fáfarnari leiðir meðan ég var í þessum önnum. Og þótt mér hafi
orðið tíðrætt um lífið og einkum götulistamennina á Piazza Navona fékk það
engan veginn slík ítök í mér að ég ætti bágt með að slíta mig frá því. Og
eftir á hefur hugurinn ekki hvarflað fyrst og fremst til Piazza Navona. En
það var ef til vill vegna þess að lífið þar skipti mig aldrei verulegu máli
og mér fannst ég aldrei verða hluti af því, þótt eftir á að hyggja hafi þetta
ef til vill verið eini staðurinn sem ég féll inn í, en sem sagt vegna þess að
þar reyndi ég ekki að vera neitt annað en einber áhorfandi hafa allir drættir
orðið skarpari í endurminningunni þar en annars staðar og atvik skýrari. Ég
sé torgið fyrir mér: ílangt hellulagt eða malbikað torg, fáfarin akbraut
umhverfis það og umlukt fögrum gömlum byggingum. Veitingahús, einkum öðrum
megin, borð úti á gangstéttinni. Geysimiklar styttur og gosbrunnar til
endanna. Úr öðrum endanum sund þar sem gengið er út á umferðargötuna Corso
Vittorio Emanuele og þaðan áfram inn á Campo de Fiori. Við það sund var
alltaf mikil mannþröng, þar voru skransalar og hnetusalar, portrettmálarar og
málarar sem máluðu myndir á gangstéttarhellurnar með krít, þar voru einmana
menn sem sungu tregafulla söngva á ensku við gítarundirspil. Þegar gegnum
sundið var komið dreifðist fólkið en nálægt gosbrunninum, sem þar var nær,
hafði þýsk-sænska götulistabandalagið haslað sér völl. Meginstraumurinn lá um
þetta sund en dreifðist hins vegar á nokkrar götur, aðallega til hægri þar
sem stutt er til þinghússins og þeirrar makalausu byggingar Pantheon, og svo
út af hinum enda torgsins eða til vinstri þar sem stutt er yfir Tíber til San
Angelo-kastalans í Vatíkaninu og Péturskirkjunnar. Þannig lá straumurinn, en
inni á torginu mynduðust hringiður og lygnur, einkum voru lygnurnar við
gosbrunnana þar sem fólk gat setið lon og don, aðallega ungt fólk svolítið
druslulegt til fara. Þeir sem voru borgaralegri í klæðaburði stöldruðu minna
við, það var þá helst við veitingahúsin eða í hringjunum sem mynduðust
kringum götulistamennina. Þessir hringir mynduðust og leystust upp og nýir
mynduðust annars staðar. Þannig sé ég Piazza Navona fyrir mér, að ofan, stöðugur
straumur sem liggur um einn stút en dreifist síðna á nokkur göt, eða öfugt
því að straumurinn er í báðar áttir, hringiður myndast og hverfa, fáeinar
lygnur. Þarna eru engar fastar persónur nema götulistamennirnir og
skransalarnir. Og frá þeim er ekkert minnistætt nema einn sem breyttist í apa
og mistök hinna. Nei, hvernig á ég að geta hugsað til Piazza Navona með
söknuði. Ég get auðvitað lýst því, en því sem ég sakna get ég ekki lýst. Þegar ég kom inn á Piazza Navona næst kom ég inn á torgið
frá Corso Vittorio Emanuele eins og venjulega og varð nánast að troðast
gegnum sundið þar sem hnetusalar og portrettmálarar trufluðu alla umferð.
Inni á torginu voru skransalarnir hálffaldir bak við ómerkilega söluvöru sína
svo að ég hafði aldrei veitt þeim eftirtekt. En nú tók ég strax eftir einum.
Þar var eldgleypirinn og fakírinn norðan úr Svíþjóð búinn að slá saman borði
og hrúga á það minjagripum og blöðrum. Nú hafði ég nokkrum sinnum skipst á
orðum við hann eftir að hann eyðilagði bjórinn minn með olíubragðinu. Ég
spurði hann hvort hann hefði skipt um vinnu. Hann kvað svo vera, hann hefði
ekki lengur getað lagt á líkama sinn eldraunir, fjötra og nagla. Hann hefði
verið hættur að sofa á nóttunni fyrir óþægindum um allan kropp. Ég gekk inn á torgið. Þar voru Þjóðverjarnir
að spila og syngja hljómlaust
sem fyrr. Danski töframaðurinn var löngu horfinn
og arabarnir trúlega farnir að spú eldi
við Beaubourg í París eða á einhverjum
öðrum stað norður frá. Ef
til vill voru einhverjir nýir búnir að
hasla sé völl á torginu en hafi svo verið
tók ég ekki eftir þeim. Daginn eftir flaug
ég til © Einar Ólafsson |