Þessi
fyrirsögn kann að vekja nokkra undrun. Hvernig er hægt að kenna liðin
fyrirbæri eins og stalínisma og lénsveldi við nútímann? Það er rétt að taka
það fram að notkun þessara hugtaka hér stenst kannski ekki ströngustu
fræðilegu skilgreiningar. Ég veit reyndar ekki hvort er til nokkur fræðileg
skilgreining á hugtakinu „stalínismi“.
Sé hugtakið stalínismi skilið í nokkuð víðtækri merkingu má heimfæra hann upp
á sósíalíska samfélagskerfið sem var byggt upp í Sovétríkjunum,
Austur-Evrópu, Kína og Norður-Kóreu, þótt hvert ríki hefði sín séreinkenni. Eitt
af einkennum stalínismans var trú á stórar einfaldar lausnir í efnahags- og
skipulagsmálum. Iðnvæðing var lykilatriði og iðnvæðing þýddi stórar
verksmiðjur og virkjun náttúruaflanna. Samband manns og náttúru var einhliða:
maðurinn var herra náttúrunnar. Ákvarðanir voru teknar ofan frá. Stórhuga
stjórnendur, sem höfðu potað sér áfram án lýðsræðislegra kosninga, vissu best
hvernig hag almennings væri borgið og þeir vissu að til að bæta lífskjörin
þyrfti að færa fórnir. Það var ekki bæði hægt að búa við óspillta náttúru og
framleiða korn og stál. Til að fólkið hefði það gott þurftu margir að
flytjast búferlum hvort sem þeim var það ljúft eða leitt. Víðfeðmir akrar
samyrkjubúanna ruddu burt bústöðum bændanna, virkjanir settu heilu
byggðarlögin undir vatn. Og gera enn í Kína. Og árangurinn var mikill út frá
sumum mælikvörðum. Hvergi var hagvöxtur meiri á fyrrihluta síðustu aldar en í
Sovétríkjunum. Þetta var gert af þeirri hugsjón að verið væri að tryggja
afkomu komandi kynslóða, en fólk var hrakið frá heimkynnum sínum,
náttúruperlur voru eyðilagðar og kynslóðirnar sem á eftir komu búa sumsstaðar
við skelfilega mengun.
Þessa sömu hugsun sjáum við nú í stórbrotnum hugmyndum íslenskra ráðamanna um
álver og virkjun íslenskra fallvatna. Við sjáum hana líka víða í
þróunarlöndunum þar sem stórfyrirtæki í landbúnaði ryðja gífurleg landflæmi
til að hefja ræktun og kjötframleiðslu í verksmiðjustíl. Fátækir bændur
hrökklast undan hinum stórvirku vinnuvélum og setjast að atvinnulausir á
öskuhaugum sívaxandi risaborga. En gagnrýnendur þessarar stefnu eru sakaðir
um að vilja hefta framþróun og hagvöxt. Þessi bylting í landbúnaði
þróunarlandanna er sögð muni bæta kjör alþýðunnar í framtíðinni, tryggja hag
komandi kynslóða. Uppflosnaðir bændur á öskuhaugunum er bara fórnarkostnaður
framfaranna rétt eins og landið sem fer undir Hálslón eða hugsanleg eyðing
Þjórsárvera.
Munurinn á landbúnaðarbyltingunni í þróunarlöndunum nú og landbúnaðarbyltingu
Sovétríkjanna er sá, að nú er þegar allt kemur til alls ekki um að ræða
einhverja samfélagslega sýn, hversu afkáraleg sem hún kann að hafa verið í
Sovétríkjunum, heldur hrein gróðasjónarmið stórfyrirtækja. Og þá erum við
komin að líkingunni við lénsveldið. Nú þykir sjálfsagt mál og nútímalegt að
gríðarlega stór fyrirtæki ráði ferðinni. Hin svokallaða hnattvæðing snýst um
hagsmuni þessara stórfyrirtækja. Sex fyrirtæki ráða nú 85% heimsverslunar með
korn. Þessi fyrirtæki hafa frumkvæði að því að leggja heilu byggðarlögin, þar
sem bændur rækta nú fjölbreytilegar nytjajurtir til heimabrúks, undir
víðfeðma akra þar sem ein tegund er ræktuð til útflutnings. Frumkvæðið er í
höndum eigenda og stjórnenda stórfyrirtækja, stóreignamanna sem enginn hefur
kosið til forystu. Það er nútímalegt að einkavæða stofnanir og fyrirtæki í
eigu ríkis, sveitarfélaga eða almannasamtaka.
Það þykir eðlilegt og nútímalegt að það sé í valdi þessara manna hvernig
framleiðslu og almannaþjónustu er fyrirkomið. Það nýjasta hér á landi er að
einkaaðilar eigi að sjá um vegagerð. Ef einhverju einkafyrirtæki dettur í hug
að nú sé forgangsatriði að breikka veginn yfir Hellisheiði eða leggja
hálendisveg yfir Stórasand, þá er það nútímalegt og gott. Og ekki nóg
með það. Einkaðilar eiga að sjá um að styrkja menninguna. Þegar eitthvert
nýtt framtak í menningarmálum er kynnt, þá er eigandi Landsbankans í
aðalhlutverki. Hinn þjóðkjörni forseti Íslands sést ekki lengur við slík
tækifæri heldur er honum stillt upp þegar fjármálamennirir eru í einhverjum
útrásarham. Ekki af því að hann ráði neinu um það heldur bara sem
skrautfjöður.
Á 18. öld og í byrjun 19. aldar flæktust helstu tónskáld Þýskalands eins og
Mozart og Beethoven milli hirða furstanna sem héldu þeim uppi af örlæti sínu.
Fram á 18. og 19. öld sáu furstar og lénsherrar um að fjármagna listir
– og reyndar kirkjan líka. Með
lýðræðisbyltingunni þótti eðlilegt að þjóðkjörnir fulltrúar hefðu eitthvað um
það að segja hvernig hinum samfélagslega auði væri ráðstafað og smám saman
komust listamennirnir undan handarjaðri duttlungarfullra lénsherra og
stóreignamanna. Nú þykir það hins vegar nútímalegast að einstaklingar eða
fámennir hópar manna sem ráða stórfyrirtækjum velji úr hvað beri að styrkja. Og
það er sett í vald stærsta álfyrirtækis í heimi að ákveða hvar eigi að setja
niður álverksmiðjur, hverjir eigi að njóta hinna stalínísku atvinnuúrræða. Nútímavæðingin felst í stalínísku
lénsveldi.