|
Einar Ólafsson |
Veljum öðruvísi
veröld |
Hver er vettvangur Vinstri grænna?
|
|
|
eftir Einar Ólafsson |
|
|
|
Birtist
í Smugunni
26. ágúst 2011 Með stofnun Vinstrihreyfingarinnar græns framboðs fyrir
tólf árum var stigið mikilvægt skref í þróun vinstri hreyfingarinnar á
Íslandi. Sósíalískir flokkar síðustu aldar, hvort sem það voru
kommúnistaflokkar eða sósíaldemókrataflokkar, einkenndust mjög af þeirri
tæknilegu rökhyggju og nytjahyggju sem varð ríkjandi viðhorf með
auðvaldssamfélaginu: jafnan skuli meta alla hluti í ljósi þess hvort og
hvernig hægt sé að nota þá. Þetta sjónarmið, sem stundum hefur verið kennt
við módernisma, var eðlilegt hvort sem var út frá gróðasókn auðvaldsins eða
lífskjarabaráttu verkalýðsins. En þetta var skammtímasjónarmið, sjónarmið
þeirra sem hofmóðugir kenndu sig við nútíma, eins og aldrei áður hafi verið
nútími en nú væri hann runninn upp að eilífu. Deilurnar um framtíð vinstri hreyfingarinnar á síðasta
áratug síðustu aldar snerust að talsverðu leyti um þetta, þótt það hafi
kannski ekki verið alveg ljóst á yfirborðinu. Út úr þessum deilum komu tveir
flokkar. Samfylkingin byggðist á hefðbundinni sósíaldemókratískri stefnu,
hefðbundinni umbótastefnu með kapítalískt skipulag að grundvelli svipað og
aðrir krataflokkar í Evrópu. Þessir flokkar fylgdu hinni kapítalísku
hnattvæðingu, þar sem ofangreind nytjahyggja birtist í sinni villtustu mynd
og var mótmælt ákaft víða um heim kringum aldamótin, og drógust með straumi
nýfrjálshyggjunnar með smávegis gagnrýni, leyfar af félagshyggju og slatta af
hugmyndum um mannréttindi í farteskinu. Æ oftar voru þeir kenndir við
félagslega frjálshyggju (social liberalism), hugtak sem löngum hefur verið
haft um miðjuflokka eins og Framsóknarflokkinn. Í grein sem Ingibjörg Sólrún Gísladóttir skrifaði árið
2004, „Jafnaðarstefna nýrrar aldar – hugmyndir og viðfangsefni“ komst hún svo
að orði: „ Svo virðist sem félagshyggjuvængur stjórnmálanna hafi ekki náð að
fóta sig í þessu umbreytingaferli [þ.e. breytingum á samfélögum Vesturlanda á
undanförnum áratugum] og misst allt hugmyndalegt og pólitískt sjálfstraust.
Sumir hafa sett hælana í og skipað sér í varðstöðu um það kerfi sem áður var.
Aðrir, og þar á meðal jafnaðarmenn, hafa tekið þátt í breytingaferlinu undir
þeim formerkjum að þróunin verði ekki stöðvuð en mikilvægt sé að hafa áhrif á
hvert hún stefni.“ (Birtist á vef Framtíðarhóps Samfylkingarinnar). Kjörorð
hinnar svonefndu alþjóðlegu réttlætishreyfingar (Global Justice Movement),
„Öðruvísi veröld er möguleg“, vísaði hinsvegar til þess að hægt væri (og
nauðsynlegt) að víkja frá þessari þróun. En umræðurnar innan hennar snerust
ekki um „að setja hælana í“, þvert á móti væri „öðruvísi veröld“ ekki sú
veröld sem var heldur eitthvað annað. Þetta sjónarmið átti sterkan hljómgrunn
innan Vinstrihreyfingarinnar græns framboðs. Vinstrihreyfingin grænt framboð setti sér stefnuskrá sem
byggðist á tveim stoðum, andheimsvaldasinnaðri sósíalískri stefnu og róttækri
umhverfisstefnu, og reyndar femínisma sem þriðju stoðinni. Sósíalískri stefnu
en þó ekki beint byltingarsinnaðri, flokkurinn var frá upphafi umbótaflokkur,
þokkalega róttækur, og ekkert meira en það þótt bæði hin sósíalíska stefna og
umhverfisstefnan brjóti í bága við eðli og hagsmuni auðvaldsins og vísi
þannig út fyrir ramma þess. Það var fyrirsjáanlegt að þessi flokkur mundi lenda í
tilvistarkreppu þegar hann myndaði ríkisstjórn með Samfylkingunni eftir
hrunið. Líklega hefur engin ríkisstjórn á Íslandi tekist á við jafn erfitt
verkefni. Hún kenndi stefnu sína við norrænt velferðarsamfélag. Frá
sjónarhóli sósíalista er það ekkert tiltakanlega róttæk stefna, en vissulega
eru velferðarsamfélög Norðurlandanna með þeim bestu í heimi þótt þau séu
nánast hreinræktuð auðvaldssamfélög og stöðug togstreita milli
velferðarsjónarmiða og gróðasjónarmiða. Þetta er því ekki alveg metnaðarlaus
stefna róttæks umbótaflokks á slíkum krepputímum. Það er því óþarfi að vera
með einhverjar háðsglósur þótt enn, rúmum tveim árum seinna, vanti talsvert
upp á að þessu marki sé náð. Þegar rætt er um verk þessarar ríkisstjórnar er frekar
talað um það sem á vantar en hitt sem vel hefur verið gert. Og þrátt fyrir
allt hefur þessi ríkisstjórn skilað ýmsum góðum verkum. Ég ætla ekki að
tíunda þau hér, en það má til dæmis vísa til rannsókna Stefáns Ólafsson og
Arnaldar Sölva Kristjánssonar á þróun tekjuskiptingar og skattbyrði frá því
um 1995 til 2009. Á Íslandi hefur verið í gangi stéttastríð um alllangt
skeið. Að mestu hefur þetta verið kalt stríð, en köldu stríðin geta líka
verið afdrifarík. Ríkisstjórnir Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks reru að
því öllum árum á árunum 1995 til 2007 að styrkja stöðu hinna auðugri. Frá
1995 til 2004 jókst ójöfnuður umtalsvert meira á Íslandi en í öðrum OECD
löndum að sögn þeirra Stefáns og Arnaldar Sölva. Það var ekki bara einhver
ósýnilega hönd markaðarins sem stýrði þessari þróun. Fyrir utan hina
meðvituðu einkavæðingarstefnu var skattastefna þessara ríkisstjórna í samræmi
við þessa þróun og ýtti undir hana. Við vitum það núna að sú
kaupmáttaraukning sem almenningur naut var ekkert annað en molar af því þýfi
sem auðstéttin hafði stolið af okkur, og hún stal ekki bara því sem við
höfðum þegar aflað heldur einnig því sem við áttum eftir að afla. Nú þurfum
við að borga þessa mola til baka án þess að hafa náð í sjálft þýfið. En þessi
auðstétt, þessi arðránsstétt, með sinn mikilvægasta pólitíska bakhjarl í
Sjálfstæðisflokknum, berst gegn því að dæminu verði snúið við. Hún hamast
gegn skattastefnu þessarar ríkisstjórnar, heimtar áframhaldandi einkavæðingu,
krefst þessa að fá að braska áfram með auðlindir þjóðarinnar og reynir að
koma lúkunum hvert sem einhver gróðavon er, í heilbrigðiskerfið sem annað. Það leikur varla nokkur vafi á því að íslenskt samfélag
liti talsvert öðruvísi út ef hér hefði ekki verið ríkisstjórn Samfylkingar og
Vinstri grænna undanfarin tvö ár. Kreppan hefði væntanlega lagst af miklu
meiri þunga á hina tekjulægri og hraðar væri farið eftir braut einkavæðingar,
virkjana og stóriðju. Þrátt fyrir víðtæka andstöðu fyrir hrun gegn virkjunum
og stóriðju og gagnrýni á einkavæðingu, alla vega á vissum sviðum, þá hefur
atvinnuleysið valdið þrýstingi til baka sem stjórnvöld hafa þurft að
standast. Hæpið er að ríkisstjórn án Vinstri grænna hefði staðið jafnfast
gegn þeim þrýstingi þar sem hún með því er sökuð um að tefja
atvinnuuppbyggingu, sem er þó umdeilanlegt. Vissulega hefur þessari ríkisstjórn ekki tekist að veita
velferðarkerfinu fulla vörn, það hefur látið á sjá, og þótt reynt hafi verið
og tekist að nokkru leyti að verja kjör hinna tekjulægri, þá fer ekki hjá því
að hjá mörgum er þröngt í búi. Flókið og tafsamt hefur reynst að takast á við
skuldabyrði heimila og fyrirtækja og atvinnuleysi er mikið, þótt það sé ívið
minna en meðaltalið í Evrópusambandinu, en raunar væri atvinnuleysið meira ef
ekki hefði komið til brottflutningur vinnandi fólks. Efnahagsstjórnun við
þessar aðstæður er flókin og getur oft verið umdeilanleg. Það er því ekki
óeðlilegt að átök verði meðal stjórnarliða. En það er ýmislegt fleira sem tími er kominn til að ræða.
Þegar ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna var mynduð heyrðist oft
meðal Vinstri grænna, ekki síst hinna yngri, að við ættum ekki að tala um
endurreisn samfélagsins heldur endurmótun, „öðruvísi veröld“. En þótt að
einhverju leyti hafi verið snúið frá þeirri nýfrjálshyggju og stóriðjustefnu
sem einkenndi stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins, þá er ofmælt að kalla það
endurmótun samfélagsins. Tökum fjármálakerfið. Vissulega er einn bankinn (auk
Íbúðarlánasjóðs) að meiri hluta í eigu ríkisins og um stund stóðu vonir til
að sparisjóðakerfið mundi hægt og hægt skríða á lappirnar aftur, en hefur
eitthvað verið rætt í alvöru um gagngera endurmótun fjármálakerfisins þannig
að það verði rekið á félagslegum grundvelli? Mikil áhersla hefur verið lögð á
að skilja milli stjórnmálanna og reksturs Landsbankans, en þýðir það nokkuð
annað en að Landsbankinn verði rekin á sömu forsendum og þeir bankar sem eru
í eigu einkaaðila? Nú er meira að segja rætt um að selja hluta Landsbankans
og suma sparisjóðina. Var sjálfgefið að bjarga Sjóvá til að selja það aftur,
er sjálfgefið að tryggingarfyrirtæki séu áfram rekin með hagnaðarsjónarmið
einkaaðila að leiðarljósi? Er eitthvað talað um að stuðla að samvinnurekstri
eða að fyrirtæki séu færð í hendur starfsmanna á grundvelli einhverskonar
samvinnurekstrar? Matvöruverslunin í landinu er enn að mestu í höndum fárra
auðmanna sem sumir hverjir hafa sætt rannsókn í kjölfar hrunsins.
Matvöruverslunin er mikilvægur þáttur í nærsamfélaginu, á hún að vera
skipulögð og stjórnað af einhverjum útrásarvíkingum búsettum í London eða New
York? Víða um heim hafa verið miklar umræður um róttæka
endurmótun samfélagsins. Sú umræða hefði vissulega mátt vera meiri og
markvissari í röðum Vinstri grænna og róttæk félagshyggja og umhverfisstefna
kallar á þátttöku í þeim umræðum. Nú vill svo til að hér hafa verið stofnuð samtök til að
taka þátt í þeirri alþjóðlegu umræðu, Lýðræðisfélagið Alda, og einnig mætti
benda á önnur samtök sem starfa í fjölmörgum löndum og halda uppi harðri
gagnrýni á fjármálakerfið, Attac, en nú hefur um nokkurt skeið verið starfandi
íslensk deild þeirra samtaka. Þessi tvenn samtök eru að starfa á þeim
vettvangi þar sem Vinstri græn hösluðu sér völl, eða virtust ætla, í upphafi.
En eru Vinstri græn á þeim vettvangi nú þegar mest liggur við? Eða hafa
Vinstri græn tapað sér svo í endurreisn samfélagins, gamla kerfisins, að
upphaflegar hugsjónir hafa vikið? Erum við orðin að gamaldags vinstrikrötum
sem enn sitja í úreltum nútíma, keppast við að reka auðvaldssamfélagið á sem
árangursríkastan hátt, en skreytum okkur með umhverfisstefnu og andstöðu við
NATO og setjum þá einu spurningu við Evrópusambandið hvort það bjóði nógu
vel? Tilvísanir: Ingibjörg
Sólrún Gísladóttir: Jafnaðarstefna nýrrar aldar – hugmyndir og viðfangsefni“.
http://www.framtid.is/?i=5&f=5&o=145
Stefán
Ólafsson og Arnaldur Sölvi Kristjánsson: Aukinn ójöfnuður tekna 1995-2007 og
umskiptin 2008-9. Greining á þróun tekjuskiptingarinnar. http://preview.tinyurl.com/3telvmb
Lýðræðisfélagið
Alda. http://lydraedi.wordpress.com
Attac á
Íslandi. http://www.attac.is |
|
|