Þessi grein skipist í eftirtalda kafla:
·
Seattle 30. nóvember 1999 - N30
·
Sumarið 1999 - J18
·
People's Global Action og mótmælaaðgerðir 1998
·
Júbíleum 2000 og G8 í Birmingham
·
Reclaim the Streets - Endurheimtum göturnar
·
Aðgerðir gegn Evrópusambandinu
·
Zapatistar og alþjóðlega andófshreyfingin
·
Áhrif frá baráttu frumbyggja
·
Eftirmáli: Hnattvæðingin/nýfrjálshyggjan,
heimsvaldastefnan og vígbúnaðurinn/NATO
Heimsþing Alþjóðasambands frjálsra verkalýðsfélaga (ICFTU), sem
var haldið í byrjun apríl 2000, einkenndist af áhyggjum af neikvæðum áhrifum
hnattvæðingar efnahagslífsins á velferðarkerfið, umhverfið og réttindi og
kjör verkalýðsins og alþýðunnar almennt og fram kom hörð gagnrýni á stefnu og
störf hinna alþjóðlegu efnahagstofnana, Alþjóðabankans, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins
(IMF) og Heimsviðskiptastofnunarinnar (WTO). Þingið snerist fyrst
og fremst um hvernig hin alþjóðlega verkalýðshreyfingin getur brugðist við
þessum aðstæðum. En jafnframt því sem hin skipulagða verkalýðshreyfing lætur
æ meir til sín taka varðandi þessa þróun hefur á undanförnum misserum verið
að myndast alþjóðleg hreyfing, víðtæk grasrótarhreyfing, gegn hnattvæðingu
efnahagslífsins og kapítalismanum.
Í síðasta hefti breska vinstrimannatímaritsins New Left Review
1999 hirtist grein sem tímaritið kynnti með orðunum „Fimm dagar
sem skóku heiminn“ og þau vísa auðvitað til frægrar bókar John Reed um
10 daga í Rússlandi sem skóku heiminn haustið 1917. En þessir fimm dagar voru
í Seattle um mánaðamótin nóvember og desember 1999 þegar
Heimsviðskiptastofnunin hélt þar sinn stóra fund sem átti að marka upphafið
að fundalotu um viðskiptaumhverfið í heiminum (Millenium Round). Þetta
tímarit er alvarlegt tímarit og titill þessarar greinar sýnir best hversu
mikilvægir þessir atburðir er taldir vera af mörgum þeim sem fylgjast með
þróun kapítalismans og andófinu gegn henni.
Seattle
30. nóvember 1999 N-30
Það sem auðvitað vakti mesta athygli í Seattle var að mótmælendum tókst
meira og minna að koma í veg fyrir fundinn. En það sem skipti þó mestu máli
var hvernig aðdragandinn var, hverjir mótmælendurnir voru og hverju þeir voru
að mótmæla og svo auðvitað hvernig framhaldið verður.
Mótmælin í Seattle um mánaðamót nóvember og desember 1999 spruttu ekki
upp af engu. Nærri 1500 samtök í 90 löndum höfðu skrifað undir áskorun um að
fresta þessum fundarhöldum þar til búið yrði að finna þeim lýðræðislegri
farveg þar sem fulltrúar alþýðunnar gætu tekið þátt.
Í Seattle varð til lauslegt bandalag mismunandi hópa. Þar voru
verkalýðsfélög, umhverfisverndarsinnar, kvennahreyfing, vaxandi hreyfing um
öðruvísi stefnu í samfélagsmálum og róttæk æskulýðshreyfing sem kennd er við
beinar aðgerðir, „Direct action.“Og í þessari
hreyfingu sem skók heiminn í fimm daga voru fulltrúar víðsvegar að úr
heiminum, en þótt hún væri marglit og með mismunandi og stundum býsna ólík
pólitísk viðhorf og baráttuaðferðir sameinaðist hún um þá kröfu að
Heimsviðskiptastofnunin fari að ræða málin á öðrum nótum en hingað til.
Það skipti miklu máli í Seattle að auk þeirrar hreyfingar sem var má
segja sprottin upp úr grasrótinni var verkalýðshreyfingin einnig með.
Heildarsamtök bandarísks verkalýðs, samtök sem hafa yfirleitt ekki verið
talin til verulega róttækra samtaka, AFL-CIO, skipulögðu göngu og
þátttakendur í henni voru um 40 þúsund. Þessi ganga var mjög vel skipulögð og
með talsvert öðrum brag en aðrir hlutar mótmælahreyfingarinnar og fór reyndar
á sveig við aðra mótmælendur þegar þeir lentu í átökum við lögregluna.
Upphaflega ætluðu verkalýðssamtökin að taka höndum saman við aðra mótmælendur
til að koma í veg fyrir fundinn, en þau hættu við það eftir að hafa náð
samkomulagi um fund með Bill Clinton daginn eftir. Þetta skýrir náttúrulega
orð Clintons þar sem hann sagðist hafa vissa samúð með mótmælendum, þ.e. góðu
mótmælendunum. Ætli þau hafi ekki verið hluti af samkomulagi hans og AFL-CIO?
Í þessu samhengi verðum við líka að hafa í huga að bandaríska verkalýðssambandið
styður demókrata í komandi forsetakosningum og það á auðvitað við um
verkalýðsfélög og sambönd víða að þau eru býsna tengd valdamiklum
stjórnmálaflokkum sem margir hverjir eru nú í ríkisstjórn og hafa, vegna
hugmyndafræðilegs ráðleysis ef ekki af einhverjum öðrum ástæðum, tekið upp
frjálshyggjustefnu og eru meira og minna með í þeirri stefnumörkun
Heimsviðskiptastofunarinnar, Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem
nú er mótmælt. Það er reyndar bent á þetta í þingskjölum Alþjóðasambands
frjálsra verkalýðsfélaga og þar er lýst áhyggjum yfir þessari þróun
stjórnmálaflokka sem verkalýðshreyfingin hefur gjarnan litið á sem sína
bandamenn.
Nokkrir hópar verkamanna reyndust þó vígreifari en forysta AFL-CIO,
einkum hafnarverkamenn og stálverkamenn, en samband stálverkamanna, United
Steelworkes of America, hefur tekið upp samband við umhverfisverndarsinna
undir nafninu Alliance for Sustainable Jobs and the Environment.
Fjölmennasti hópurinn í Seattle kom úr verkalýðshreyfingunni og einnig
voruumhverfisverndarsinnar fjölmennir. Hjá þeim voru áberandi myndir og
líkneski af sæskjaldbökum sem varð nánast tákn þessara mótmælaaðgerða, en
sæskjaldbökur er dýrategund í útrýmingarhættu og Heimsviðskiptastofnunin
hefur ekki viljað styðja verndun þeirra. Hin skipulagða sósíalíska
vinstrihreyfing var hins vegar ekki fjölmenn í þessum mótmælum, annars vegar
vegna þess að félögum hennar hefur frekar fækkað og hins vegar vegna
einangrunartilhneigingar og ótta við að vera með öflum sem hún veit ekki
alveg hvar hún hefur og ekki tryggt að haldi fram nægilega réttri stefnu.
Einnig skipti miklu máli hreyfing sem kallast Direct Action Network og
myndaðist vorið 1999. Það hafði mikið að segja varðandi árangurinn sem náðist
í Seattle að undirbúningurinn hófst með u.þ.b. árs fyrirvara. Þeir sem þá
fóru að hefja undirbúning byggðu baráttuaðferð sína á ofbeldislausri
borgarlegri óhlýðni. Að hluta var byggt á listrænum mótmælaformum svo sem með
gríðarstórum brúðum eða líkneskjum og götuleikhúsi sem San Francisco-hópurinn
Art and Revolution átti mikinn þátt í. Þarna voru líka hipphopparar og
rapparar o.s.frv. Þessi hópur mótmælenda dró að sér marga, einkum ungt fólk,
sem ekki er bundið neinum samtökum eða hreyfingum og þessi hluti
hreyfingarinnar einkenndist mjög af anarkisma.
Átökin sem urðu skýrast annars vegar af því að í sumum tilvikum beitti
lögreglan ofbeldi að ástæðulausu en einnig voru herskárir anarkistahópar
duglegir við að ráðast á ýmis tákn kapítalismans. Mótmælaaðgerðirnar hófust
um miðjan dag mánudaginn 29. nóvember og hófust svo aftur í býtið daginn
eftir, 30. nóvember, og þegar leið á morguninn hófust átökin. Borgarstjórinn
lýsti yfir neyðarástand í borginni um kl. 3 og útgöngubann var sett kl. 6 og
eftir það voru göturnar hreinsaðar með táragasi. Um 500 manns voru handteknir
og daginn eftir var ákveðnum svæðum lokað fyrir mótmælendum. Með því tókst
WTO um síðir að halda fund sinn sem þó varð miklu lítilfjörlegri en til stóð.
Lögreglan hefur eftir á verið gagnrýnd bæði af bandarískum
mannréttindasastökum (American Civil Liberties Union ) og Amnesty
International.
Sumarið 1999 - J18
Þetta voru stærstu mótmælaaðgerðir í Bandaríkjunum í aldarfjórðung eða
síðan Víetnamstríðinu var mótmælt. En þessi hreyfing hefur verið að mótast um
nokkurra ára skeið. Ég hef ekki fullkomið yfirlit yfir þróun hennar eða
samhengið í þeim aðgerðum og hreyfingum sem hafa orðið undanfarin ár. En
mikilvægur áfangi í þeirri baráttu sem þarna beindist að
Heimsviðskiptastofnuninni var í október 1998 þegar komið var í veg fyrir
MAI-samninginn (Multilateral Agreement on Investment eða Marghliða
samkomulag um fjárfestingar) sem Heimsviðskiptastofnunin og OECD stóðu
að baki. Sá sigur vannst þó ekki vegna mikilla fjöldamótmæla, en þau mótmæli
sem urðu og sú gagnrýni sem fram kom ásamt ágreiningi auðugustu ríkjanna
gerðu samninginn að engu.
Snemmsumars 1999 voru tvær mikilvægar ráðstefnur í Köln í Þýskalandi. 3.-4.
júní var ráðstefna Evrópusambandsins og 18.-20. júní var fundur leiðtoga
voldugustu ríkja heimsins, það sem kallað er G8 þegar Rússland er talið með.
Dagana 22. maí til 22. júní gekk hópur manna um Evrópu og kallaði göngu
sína upp á ensku The InterContinental Caravan for Solidarity and
Resistance. Tilefni þessarar göngu var G8 ráðstefnan í Köln 18.-20. júní.
Hugmyndin kom frá indverku bændasamtökunum KRRS(1) en skipulagningin var í höndum PGA (Peoples' Global Action). Þátttakendur
komu víða að, frá Suður-Ameríku, Asíu og Austur-Evrópu. Þegar hópurinn kom
til Kölnar var ætlunin að safnast saman fyrir utan ráðstefnustaðinn og hlæja
að fyrirmönnunum en það er indversk andófsaðferð í anda Gandhis. Um 500 manns
ætluðu að hlæja saman en þegar lögreglan heyrði af þessari fyrirætlun
stöðvaði hún hópinn áður en hann var kominn almennilega inn í borgina. Hlátur
er lögreglunni í Köln ekki að skapi. En auk þessara 500 manna sem ætluðu að
hlæja í Köln stóð hreyfingin Júbíleum 2000 fyrir því að 35 þúsund
manns mynduðu svokallaða "mannlega keðju" kringum ráðstefnustaðinn
eins gert hafði verið árið áður í Birminham.
Ýmsir fleiri komu að undirbúning aðgerða vegna G8-fundarins í Köln og
mótmælaaðgerðir voru undirbúnar víða um heim. Og nú var internetið notið
mikið í undirbúningum. Komið var upp vefsíðunni http://www.J18.org
rétt eins og vorið 2000 var komið upp síðunni http://www.A16.org sem vísar til 16. apríl, dagsins sem
Alþjóðabankafundurinn var í Washington. Og í mörgum löndum var komið upp
sérstökum vefsíðum til upplýsingar um undirbúning aðgerðanna og
tölvupóstlistar voru settir af stað til samskipta og upplýsingastreymis.
Aðgerðir voru í fjölmörgum borgum víða um heim, í öllum heimsálfum, og sums
staðar tóku þúsundir manna þátt í þeim, í London t.d. 10 þúsund manns. Sums
staðar fóru þær fram undir nöfnum eins og „Carnival Against Capitalism“eða „Global Carnival Against
Corporate Tyranny“og svo framvegis. En á
þessum tíma var sem sagt hafinn undirbúningur að aðgerðunum í Seattle og
hreyfingin Direct Action Network orðin til.
People's Global Action (http://www.go.to/agp) varð til þegar rúmlega 300
fulltrúar frá 71 landi komu saman í Genf 23.-25. febrúar 1998 til að ræða
sameiginlegar aðgerðir gegn Heimsviðskiptastofnuninni og þeim skaðlegu
áhrifum sem hnattvæðingin hefur á velferð og umhverfi. Eins og segir í
fréttabréfi hreyfingarinnar (PGA Bulletin, Number 1, March 1998)
hittust þarna kennarar sem hafa verið í hungurverkfalli gegn einkavæðingu
skólakerfisins í Argentínu, baráttukonur fyrir kvenréttindum, bændur víða að
sem berjast gegn hnattvæðingu, frumbyggjar úr ýmsum heimshornum sem berjast
fyrir menningu sinni og lífsafkomu, póstmenn frá Kanada sem berjast gegn
einkavæðingu (heimilisfang samtakanna er reyndar hjá Póstmannasambandi
Kanada (Canadian Union of Postal Workers - CUPW) í Ottawa)(2),
námsmenn sem berjast gegn kjarnorku eða kúgun verkafallsmanna í Suður-Kóreu
og Úkraínu, baráttumenn gegn „ó-frjálsri“ verslun í
Bandaríkjunum, umhverfissinnar, atvinnuleysingjar, fiskimenn, baráttumenn
gegn kynþáttahyggju, friðarsinnar, dýraverndunarsinnar og konur sem voru að
skipuleggja baráttu gegn hálfgildings þrælavinnu í „Maquillas“-verksmiðjum
í Mexíkó, Bangladesh, El Salvador og Nicaragua(3).
Árið 1998 voru fjölmargar mótmælaaðgerðir víða um heim gegn
hnattvæðingarþróuninni og hinum alþjóðlegu eða fjölþjóðlegu efnahagslegu stofnunum,
samtökum og sáttmálum og þar á meðal MAI-samningunum, sem fóru út um þúfur þá
um haustið, og stóð People's Global Action að sumum þeirra. M.a. má
nefna að hundruð þúsunda bænda, landbúnaðarverkamanna og iðnverkamanna í
Hyderabad í Indlandi mótmæltu nýfrjálshyggjunni 1. maí 1998 og kröfðust þess
að Indland hætti þátttöku í Heimsviðskiptastofnuninni. 9. maí voru mótmæli í
Kiev í Úkraínu vegna ársfundar Þróunarbanka Evrópu (European Bank for
Reconstruction and Development - EBRD) þar dagana 9. til 12. maí.
Leiðtogar G8-ríkjanna héldu fund í Birminghan 16.-17. maí og 18.-20. maí var
minnst 50 ára afmælis GATT á öðrum ráðherrafundi
Heimsviðskiptastofnunarinnar í Genf. Af því tilefni voru mótmælaaðgerðir víða
um heim seinni hluta maímánaðar. Í Genfurðu mikil mótmæli og komu mótmælendur
m.a. víða að frá Þýskalandi á reiðhjólum en einnig voru mótmælaaðgerðir
stórar og smáar víða um heim svo sem í Birmingham, Prag og Berlín, Stokkhólmi
og Gautaborg, Finnlandi, Eistlandi, Rússlandi, Slóveníu, Frakklandi, Hollandi,
Bandaríkjunum, Ástralíu, Filippseyjum, Sri Lanka, Nepal og víða í Kanada og
Spáni en í Chile var ráðstefna sem fulltrúar fra mörgum löndum Ameríku auk
Japan og Suður-Kóreu sóttu. Sumar þessara mótmælaaðgerða voru undir
nafninu „Hnattræn götuveisla“ (Global Street Party),
þær voru í meira en 30 borgum víða um heim 16. maí. Á Nýja-Sjálandi mótmælti
Maori-fólk MAI-samningunum og aðgerðir í Brasilíu til stuðnings íbúum
þurrkahéraðanna í norðausturhluta landsins, sem eitt helsta verkalýðssamband
landsins CUT, hin öfluga Hreyfing jarðnæðislausra bænda MST
(Movimiento Sin Tierra) (sjá http://www.mstbrazil.org),
biskuparáðið og fleiri samtök stóðu að, beindust gegn nýfrjálshyggjunni.
Þetta ár voru líka verkföllin miklu í Suður-Kóreu, en þau tengdust
hnattvæðingunni og nýfrjálshyggjunni þar sem þau voru afleiðing
efnahagskreppunar sem reið yfir Austur- og Suðaustur-Asíu, viðbrögðunum við
henni og skilyrðum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og þessi tengsl voru mörgum
verkfallsmönnunum vel ljós. Síðar á árinu var haldin alþjóðleg ráðstefna (People's
International Conference) í Seoul um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og
MAI-samkomulagið.
16. maí 1998 söfnuðust ríflega 70 þúsund manns saman í Birmingham á
Englandi vegna leiðtogafundar G8-ríkjanna þar 16.-18. maí. Það var hreyfingin
Júbíleum 2000 (Jubilee 2000 Coalition) sem stóð fyrir þessum
mannsöfnuði og skipulagði mótmælaaðgerðir í formi „mannlegrar
keðju“, en slíkar mótmælaaðgerðir hafa síðan verðið endurteknar. Þessar
aðgerðir fólust í því að fólkið umkringdi ráðstefnustaðinn og hélst í hendur.
Krafan var að G8-ríkin hefðu forgöngu um að skuldir skuldugustu og fátækustu
þjóðanna yrðu afskrifaðar. Auk þessara aðgerða voru fjölmargir fundir og
ráðstefnur haldnar í Birminham þessa daga undir nafninu Alþýðuráðstefna
(People's Summit) en að henni stóð New Economics Foundation í
samstarfi við Júbíeum 2000. Þessar aðgerðir höfðu þau áhrif að skuldir
þróunarríkjanna voru teknar upp á leiðtogafundinum þótt það mál hafi ekki
verið á dagskrá fundarins. Júbíleum 2000 stóð aftur fyrir samskonar aðgerðum
vegna leiðtogafunda G8-ríkjanna í Köln sumarið 1999, Okinawa sumarið 2000 og
hefur hleypt af stokkunum nýrri aðgerðahreyfingu undir nafninu Drop the Debt (Afskrifið skuldirnar) fyrir leiðtogafundinn í Genúa sumarið 2001.
Hreyfingin Júbíleum 2000 er þannig til komin: Í 3. Mósebók (25, 10-14) er
kveðið á um að fimmtugasta hvert ár skuli vera fagnaðarár (júbíleum) og þá boðað
frelsi í landinu fyrir alla íbúa þess. Það var þó ekki fyrr en árið 1300 sem
páfinn lýsti fyrst yfir fagnaðarári og hefur það verið gert síðan og því var
aldamótaárið 2000 fagnaðarár. Fagnaðarár er samkvæmt hinni kirkjulegu hefð ár
fyrirgefningar og syndaaflausnar, samstöðu, vonar og réttlætis. Samtökin
Júbíleum 2000 eru hins vegar ekki á vegum kirkjunnar, en út frá þessari
kirkjulegu hefð lagði Desmond Tutu erkibiskup í Suður-Afríku til að stefnt
yrði að skuldaaflausn fátækustu landanna árið 2000 og Afríska kirkjuráðið tók
þessa tillögu upp til árið 1990.
Júbíleum 2000, sem hefur fyrst og fremst beitt sér gegn skuldaklafa hinna
fátækari landa, varð svo til upp úr samstarfi hjálparsamtaka og er þar til að
nefna Debt Crisis Network sem er undir forystu New Economics
Foundation, auk Christian Aid og World Developement
Movement. Fleiri samtök bættust í hópinn og bandalagið var formlega
stofnað 13. október 1997. Í framhaldi af því voru mynduð samtök eða tekið upp
samstarf við starfandi samtök víða um heim til að vinna í anda Júbíleum 2000.
Slík samtök eru nú starfandi í nærri 70 löndum og að þeim standa víðast hvar
margir aðilar, trúfélög, bæði kristileg og annarra trúarbragða (gyðingar,
múslímar, búddistar), verkalýðsfélög, samstöðufélög ýmiskonar, friðarsamtök,
mannréttindasamtök o.s.frv. Árið 1997 tók Alþjóðasamband frjálsra
verkalýðsfélaga opinberlega afstöðu með þessari hreyfingu og eiga
aðildarsambönd þess víða aðild að hreyfingunni í einstökum löndum. Hið öfluga
samband starfsmanna í almannaþjónustu, UNISON, er með drifkrafta
hreyfingarinnar í Bretlandi. Auk þess hefur hún fengið til liðs við sig
fjölmarga fræga og áhrifamikla einstaklinga, þar á meðal stjörnur eins og
Bono, Spice Girls, Muhammad Ali, Youssou N'Dour, Bob Geldof, Naomi Campbell, Michael Jackson, Lauryn Hill, Smashing
Pumpkins, Sir Anthony Hopkins, Quincy Jones, David Bowie, Jarvis Cocker
(Pulp), Stevie Wonder, Whitney Houston, Boyzone, The Verve, The Prodigy,
Sheryl Crow, Jazzie B, Des'ree, Tricky, Miriam Makeba, Robbie Williams, Oasis,
Sting, Van Morrisson, REM, Peter Gabriel, Madonnu og marga fleiri. Hreyfingin
hefur staðið fyrir eða tekið þátt í fjölmörgum aðgerðum, fundum og ráðstefnum
á undanförnum árum og hefur átt mikinn þátt í að ráðamenn heimsins eru farnir
að ljá máls á niðurskurði skulda þótt hægt fari. (Sjá www.jubilee2000uk.org, www.jubilee2000.dk, www.jubel.org, www.j2000usa.org og Pettifor 1998).
Hugmyndin að „götuveislunum“ sem voru haldnar í borgum víða um heim 16. maí
1998 er komin frá samtökunum eða hreyfingunni Reclaim the Streets,
Endurheimtum göturnar, (http://www.reclaimthestreets.net)
sem er upprunnin á Bretlandi. Þessi hreyfing myndaðist í London haustið1991
þegar hópur einstaklinga tók sig saman um að mótmæla lagningu
M3-hraðbrautarinnar milli London og Southampton gegnum Twyford Down skammt
frá Winchester, þar sem átti að fórna náttúrumenjum. Þessi barátta stóð lengi
og gegnum hana þróaðist hreyfingin. Aðgerðir hennar voru upphaflega í smáum
stíl en frumlegar og áhrifaríkar. Árið 1993 tók hún þátt í mótmælum gegn
lagningu M11-hraðbrautarinnar í Austur-London og þær aðgerðir skiptu sköpum
fyrir hana. Twyford Down mótmælin sneru fyrst og fremst að umhverfisvernd en
M11 sneri að miklu víðtækara sviði, þar var ekki aðeins
náttúruverndarsjónarmið eða andstaða gegn óhóflegri vegalagningu sem lá að
baki mótmælunum, þarna var líka verið að berjast gegn eyðileggingu á
félagslegu umhverfi, eyðileggingu byggðar og heimila, upplausn samfélags og
atlögu að lífsgæðum íbúanna á svæðinu. Hér var um að ræða víðfeðm og langvinn
mótmæli sem kröfðust mikillar skipulagningar og samskiptanets. Þessar
mótmælaaðgerðir hörðnuðu mjög haustið 1994 þegar ný lög gerðu mótmælaaðgerðir
refsiverðar og hámarki náði þær með átökunum á Claremont Road undir
taktfastri tónlist hljómsveitarinnar The Prodigy. Mótmælendur lutu í lægra
haldi fyrir lögreglunni en hreyfingin hafði styrkst í þessum átökum. Í
febrúar 1995 var hreyfingin Reclaim the Streets endurskipulögð og á
næstu árum varð starfsemi hennar æ öflugri og víðfeðmari og hreyfingin fór að
breiðast út til annarra landa. Það ár hófust götuveislurnar, Street
Parties. Þær urður frægar í júlí 1996 þegar 8000 manns héldu hraðbrautinn
M41 í 9 klukkustundir við glaum og gleði og plöntuðu reyndar líka trjám sér
til gamans og að eigin mati til nokkurs gagns.
Barátta Reclaim the Streets hefur einkum beinst gegn bílum, en sú
barátta hefur þó að hluta til verið táknræn, þ.e. ekki beinst bara að bílnum
sem slíkum heldur þeim kostnaði og spjöllum í víðum skilningi sem ofuráhersla
á bílinn veldur samfélaginu og umhverfinu og þá einnig gegn þeim
hugmyndafræðilega, pólitíska og efnahagslega grundvelli sem þessi ofuráhersla
byggist á. Nú orðið nær barátta hreyfingarinnar allt frá því að loka götum og
halda götuveislur yfir í stuðning við verkamenn í verkfalli (svo sem verkfall
hafnarverkamannanna í Liverpool fyrir fáum árum) og hún hefur dregið að sér æ
fleira fólk og vakið alþjóðlega athygli.
Sérstaða þessarar hreyfingar liggur ekki aðeins í skilningi hennar á
bílaplágunni heldur einnig í skilningi hennar á meiri háttar
byltingarhreyfingum, þær hafi einkennst af gleðistemningu,
karnival-stemningu, hvort sem litið er til Bastilludagsins,
Parísarkommúnunnar eða ársins 1968. Karnivalið er tímabundin frelsun frá
ríkjandi skipulagi og valdamönnunum, forréttindunum og allskyns boðum og
bönnum er vikið til hliðar um stund. Og karnivalið erhátíð fólksins sjálfs,
það byggist á þátttöku fólksins, fólkið sjálft framkvæmir karnivalið, það
verður sjálft gerendur hátíðarinnar en ekki áhorfendur. Á svipuðum skilningi byggist
hugmyndin um beinar aðgerðir (Direct Action), þar er reynt að komast
hjá miðstýrðum aðgerðum, og þess vegna er samkiptanetið svo mikilvægt,
gagnvirk samskipti þegar hugmyndir og vilji sem fer saman á sama tíma á ýmsum
stöðum þarf að ná saman og verða að aðgerð.
Reclaim the Streets (RTS) heldur opna fundi vikulega og reynir að ná nýju fólki
til liðs við sig, hreyfingin hefur samband og samstarf við önnur samtök um
beinar aðgerðir, og RTS-hópar hafa verið myndaðir í mörgum borgum á
Bretlandi, í Evrópu og í Bandaríkjunum, götuveislur hafa verið haldnar víða
um heim og nokkrum sinnum hafa verið skipulagðar götuveislur samtímis í
mörgum löndum, hnattrænar götuveislur, svo sem 16. maí 1998 og 18. júní 1999.
Aðgerðir gegn Evrópusambandinu
Evrópusambandið heldur af og til mikilvægar ráðstefnur þar sem mörkuð eru
skref í þróun sambandsis og er ráðstefnan í Maastricht í Hollandi 1992 þeirra
þekktust. Um miðjan júní 1997 var haldin mikilvæg ráðstefna Evrópusambandsins
í Amsterdam. Fyrir þá ráðstefnu voru skipulagðar miklar göngur sem lögðu upp
víðs vegar að úr Evrópu allt að tveimur mánuðum áður en ráðstefnan hófst og
14. júní, meðan leiðtogar Evrópusambandsinssátu á fundi sínum, söfnuðust
40-50 þúsund manns saman í Amsterdam til að láta í ljósi aðrar hugmyndir um
sameinaða Evrópu en þær sem voru efst á baugi við borð leiðtoganna. Ennfremur
var haldinráðstefna, sem kalla mætti andráðstefnu (counter-summit), og stóð
hún fimm daga með þátttöku um 2500 manna. Undirbúningur að þessum aðgerðum
hófst með ráðstefnu í Flórens ári áður en upp úr þessu varð til hreyfingin Evrópuganga
gegn atvinnuleysi og útskúfun(á frönsku Marches européennes contre le
chômage, la précarité et les exclusions, en á ensku European Marches
against Unemployment, Job Insecurity and Social Exclusion). Hún var
mynduð formlega í október 1998 og hefur höfuðstöðvar í París (http://www.euromarches.org).
20. nóvember 1997 hittust þjóðarleiðtogar Evrópusambandsins í Luxemborg
og þá söfnuðust þar 30 þúsund manns til að mótmæla stefnu Evrópusambandsins.
Dagana 12. til 14. júní 1998 var haldin enn ein ráðstefna Evrópusambandsins í
Cardiff í Wales. Ráðstefnudagana stóð samband ýmissa samtaka og hópa undir
nafninu „Reclaim Europe!“ (Endurheimtum Evrópu) fyrir
annarri ráðstefnu þar sem rædd voru atvinnu-, velferðar- og umhverfismál,
samband Evrópu við umheiminn, valkosti við núverandi Evrópusamband og
baráttuaðferðir. 14. júní var farið í mótmælagöngu um götur Cardiff undir
kjörorðinu: „Höfnum Evrópu stórfyrirtækjanna - við krefjumst
atvinnu, almannaþjónustu og lýðræði!“ Á þriðja þúsund manns gengu
gegnum Cardiff og létu í sér heyra. Þeir báru spjöld með áletrunum á bæði
ensku og velsku: „Sameinumst um alla Evrópu fyrir atvinnu og
lýðræði.“ Þátttakendur voru víða að, frá Frakklandi, Belgíu, Ítalíu,
Þýskalandi, Hollandi, Danmörku, Írlandi og Spáni. 5. júní hertóku síðan
félagar í breskum hópum, sem berjast gegn atvinnuleysi og niðurskurði,
flokksskrifstofur Verkamannaflokksins til að mótmæla aðgerðum
ríkisstjórnarinnar sem bitna á atvinnuleysingjum og láglaunafólki og
ennfremur til að sýna atvinnulausum félögum í Evrópu samstöðu.
Vegna ráðstefnu Evrópusambandsins í Köln 3.-4. júní 1999 stóð
hreyfingin Evrópuganga gegn atvinnuleysi og útskúfunfyrir
mótmælaaðgerðum 29. maí og tóku 30 þúsund manns þátt í þeim. Í framhaldi af því var svo haldið Evrópuþing
atvinnulausra (European Parliament of Unemployed and Precaire). Það var
hins vegar portúgalska verkalýðssambandið CGPT sem hafði frumkvæði að 50
þúsund manna mótmælafundi í Lissabon þegar Evrópusambandið hélt toppfund þar
dagana 23-24. mars sl. Einnig eru í undirbúningi aðgerðir vegna toppfundur í
Oporto 19. júníog aftur í Nizza í Frakklandií desember eins og síðar verður
vikið að.
Auk Evrópugöngu gegn atvinnuleysi og útskúfun eru víðsvegar um
Evrópu starfandi samtök sem berjast gegn Evrópusambandinu, núverandi stefnu
þess eða fyrir öðruvísi Evrópu og má nefna að dönsku regnhlífarsamtökinInitiativet
for et andet Europa eiga aðild að þessari hreyfingu. Þá er vert að geta
þess að í vor var tekið til umræðu víða um Evrópu ávarp og hugmynd um samtök
félagslegra hreyfinga og átti franski félagsfræðingurinn Pierre Bourdieu
og félagar hans sem tengjast blaðið Le Monde Diplomatique frumkvæði að
því.(4)
Zapatistar
og alþjóðlega andófshreyfingin
Aðdragandann að stofnun People's Global Action í Genf í febrúar
1998 má rekja inn í frumskóga Chiapas-héraðs í suðurhluta Mexíkó til
alþjóðlegra funda sem Zapatistahreyfingin í Mexíkó hafði frumkvæði að árin
1996 og 1997. Zapatíski þjóðfrelsisherinn (EZLN - Ejército Zapatista de
Liberación Nacional) birtist nokkuð óvænt ofan úr fjöllunum og skógunum í
Chiapas-héraðinu og hertók borgina San
Cristobal de las Casas á nýársdag 1994, en þann dag fagnaði
borgarstéttin því að aðild Mexíkó að NAFTA, Fríverslunarbandalagi
Norður-Ameríku (North America Free Trade Accord) tók gildi. Zapatistar
hafa síðan haft einhverja hluta héraðsins á sínu valdi en þó gengið á ýmsu.
En þeir eru meira en venjulegur skæruher og árið 1996 var ákveðið að mynda
pólitísk samtök sem fengu nafnið Þjóðfrelsisfylking Zapatista, FZLN.
Hún hélt sinn fyrsta landsfund í mars 1998. Þetta eru róttæk samtök en þó með
mjög vítt sjónarhorn og alþjóðlega sýn.
Sumarið 1996 stóð EZLN fyrir alþjóðlegri ráðstefnu„fyrir mannkynið
gegn nýfrjálshyggju“(Encuentro/Encounter for Humanity and Against
Neoliberalism) í Lacandona-skógunum í Chiapas og sóttu hana 3-4000
manns og þ.á.m. um 1600 erlendir gestir frá fjölmörgum löndum, aðallega
Vestur-Evrópu og Ameríku. Ákveðið var að halda aðra slíka ráðstefnu og var
hún á Spáni um mánaðamót júlí og ágúst 1997 með 3000 þátttakendum. Á báðum
ráðstefnunum var mikið rætt um nauðsyn þess að koma á alþjóðlegu
samskiptaneti andófs- og baráttumanna og í kjölfar ráðstefnunnar á Spáni var
hafinn undirbúningur að þriðju alþjóðlegu ráðstefnunni í febrúar 1998 í Genf
þar sem slíkt samskiptanet var myndað undir nafninu People's Global
Action, eins og fyrr segir. En þetta samskiptanet hafði raunar verið að
að myndast hægt og slitrótt um langan tíma.
Áhrif
frá baráttu frumbyggja
Eftirfarandi er að miklu leyti byggt á:
Harry Cleaver, University of Texas at Austin, <hmcleave@utxvm.cc.utexas.edu>:„The Chiapas uprising and the future af class
stuggle in the new order,“ 14. feb. 1994, www.spunk.org/library/places/mexico/sp000651.txt
Það vakti athygli að upplýsingastreymi var strax mjög mikið eftir
uppreisn zapatista 1. jan. 1994 og aðgerðir þeim til stuðnings voru
skipulagðar mjög fljótt, bæði stórar og smáar. Þær áttu sinn þátt í hversu
stjórnin hætti fljótt hernaðaraðgerðum sínum.
Upplýsingar bárust ekki síst gegnum internetið. Meðal annars áttu
tölvumiðstöðvar í bandarískum háskólum þátt í að færa þetta upplýsinganet út
og í Evrópu tók fór til dæmishreyfingin Evrópuganga gegn atvinnuleysi og
útskúfun seinna meir að miðla upplýsingum um baráttu zapatista gegnum
tölvupóstkerfi sitt.
Í Bandaríkjunum og Kanada átti víðtæk andófshreyfing gegn NAFTA sinn þátt
í þessu upplýsingastreymi og aðgerðum. Þessi hreyfing byggðist upp af fjölmörgum
róttengdum sjálfstæðum hópum af ýmsu tagi, hópum verkamanna sem óttuðust
atvinnumissi, mannréttindahópum, hópum umhverfissinna, kvenna, indíána
o.s.frv. Milli þessara hópa höfðu um árabil streymt upplýsingar og farið fram
skoðanaskipti í ýmsu formi.
Sérlega mikilvæg í þessu sambandi var æ öflugri hreyfing frumbyggja sem
hafa verið að skipuleggja sig að undanförnu ekki aðeins hver á sínum stað
heldur einnig alþjóðlega. Í Mexíkó höfðu indíánar og smábændur á undanförnum
árum myndað samskiptanet milli hópa og þorpa og kusu reyndar að kalla það
ekki net heldur „hengirúm“ (hamaca) af því að netið fangar
þann sem í því er en hengirúmið þjónar þörfum hans og lagar sig að hverjum og
einum. Og þetta hengirúm nær ekki aðeins milli hópa og þorpa úti um sveitir,
uppi um fjöll og inni í skógum heldur einnig frá afskekktum byggðum inn í
borgirnar og landa á milli. Árið 1990 var haldið fyrsta mót amerískra
frumbyggja (Continental Encounter of Indigenous Peoples) í Quito í
Ekvador. Fulltrúar frá meira en 200 þjóðum indíána komu saman frá allri
heimsálfunni. Í framhaldi af því var mynduð samstarfsnefnd, CONIC
(Continental Coordinating Commission of Indigenous Nations and Organizations)
í Panama árið 1991 og henni valið gamalt Maya-tákn arnar og kondórs með
samtvinnaða hálsa, en það hefur orðið hefð að örninn táknar norður-ameríska
indíána en kondórinn suður-ameríska.
Annað mót var haldið í október 1993 í Temoaya í Mexíkó. Meðal
gestgjafanna voru samtökin Frente Independiente de Pueblos Indios (FIPI) en
meðal aðila að þeim samtökum var COLPUMALI (Coordinadora de Organizaciones
en Lucha del Pueplo Maya Para su Liberacion) frá San Cristóbal í Chiapas,
einum af þeim bæjum þar sem sókn EZLN hófst. Að COLPUMALI standa ellefu
samtök Maya-indíána frá þeim þremur héruðum Chiapas þar sem átök urðu hörðust
í kjölfar zapatista-uppreisnarinnar.
Þegar gagnsókn stjórnarhersins hófst sendi FIPI beiðni til CONIC um að
senda fulltrúa til að fylgjast með og varð CONIC þegar við þeirri beiðni.
Þegar sendinefnd CONIC kom til Chiapas var tekið á móti henni á skrifstofum Consejo
Estatal de Organizaciones Indigenas y Campesinas sem er bandalag 280
samtaka indíána og bænda um allt fylkið. Hin alþjóðlega athygli neyddi
Salinas forseta til að hitta 42 fulltrúa Consejo 25. janúar 1994, en sá
fundur var utan allra opinberra pólitískra brauta og veitti hinum sjálfstæðu
samtökum indíána mikilvæga viðurkenningu.
Þessa aukna sjálfsvitund, virkni og skipulagning indíánaþjóðanna í
Ameríku er talsvert frábrugðin því sem einkennt hefur jafnt
þjóðernishreyfingar sem verkalýðshreyfinguna og andheimsvaldasinnaðar eða
andkapítalískar hreyfingar í Evrópu. Hjá þjóðum og þjóðflokkum indíána í
Ameríku á staðfesting þjóðernislegrar sjálfsmyndar, menningarlegar sérstöðu
og eigin tungumáls og pólitískrar sjálfstjórnar ekki aðeins rætur í gagnrýni
á ýmis form vestrænnar menningar og kapítalísks skipulags, sem þröngvað hefur
verið upp á þær með landvinningum, nýlendustefnu og þjóðarmorðum, heldur
einnig í viðurkenningu á ýmisskonar endurnýjuðum lífsháttum sem felast í bæði
félagslegum samskiptum og samskiptum milli samfélaga og við náttúruna.
Barátta indíánanna í Chiapas beinist ekki bara gegn arðráni, kúgun og
þjófnaði á löndum þeirra heldur er líka um að ræða baráttu fyrir auknu rými,
tíma og betri aðstæðum til að þróa eigin veruhátt, menningu, trúarbrögð
o.s.frv. Þeir eru ekki að berjast fyrir auknum hlut af kökunni heldur auknu
sjálfræði frá félagslegu kerfi sem þeir skilja mætavel að hefur alltaf lagt á
þá þrældóm og grafið undan lífsháttum þeirra. Þetta er svona í megindráttum
en vissulega gerist þetta ekki án innbyrðis átaka.
Margir sem hafa fylgst með þessu utan frá hafa séð þetta sem
afturhaldstefnu, afturhvarf til forkapítalískra tíma. Bókstafsmarxistar hafa
bara séð afkárahátt sveitalífsins og pælt mest í hvernig sé hægt að breyta
indíánunum og smábændunum í góðan verkalýð og félagsfræðingar og hagfræðingar
eftirstríðsáranna ræddu hvernig mætti nútímavæða sveitahéruðin og auka
skilvirkni landbúnaðarins. En í raun er barátta og staða þessa fólks miklu
flóknari en þetta og menntamenn úr borgunum hafa upp til hópa ekkert botnað í
þessu sama hverjar pólitískar skoðanir þeirra hafa verið.
Á undanförnum tveimur áratugum hefur hins vegar orðið nokkur breyting á.
Samtímis vaxandi virkni og skipulagningu indíánanna sjálfra hefur
stéttasamsetning breyst og nýjar áherslur komið í gagnrýni á
auðvaldsþjóðfélagið sem hefur orðið til þess að fólk hefur í vaxandi mæli
farið að líta til hreyfingar indíánanna og á það við um margvíslega hópa frá
nýaldarrómatíkerum til baráttuhreyfinga umhverfissinna.
Tengsl baráttu indíánanna við baráttuna gegn NAFTA og andkapítalískt
andóf eru eðlileg. NAFTA ýtir undir upptöku lands í þágu stórjarðeigenda
og „nútímavæðingu“ landbúnaðarins sem hrekur indíánana úr
sveitunum til yfirfullra borga og grefur undan hefðbundnum lífsháttum þeirra
og menningu. Styrking auðmagnsins gerir það alltaf erfiðara að halda uppi
öðrum lífsháttum en þeim sem eru skilyrtir af lögmálum kapítalismans, hvort
sem um er að ræða gamla lífshætti eða nýja.
Það er gömul og útbreidd venja að tala um „tvær þjóðir“
í landi þar sem ástandið er eitthvað í líkingu við Mexíkó. Í Mexíkó eru
þessar tvær þjóðir annars vegar sú sem NAFTA mun drífa áfram, og svo
hin, „el otro Mexico“, sem er á bak við og skilin eftir.
Lausnin er sögð felast í töfrahugtakinu„þróun“. Innan mánaðar frá
því að zapatista-uppreisnin hófst var stjórnin búin að skipa nefnd um
samþætta þróun og félagslegt réttlæti handa frumbyggjum (á ensku: „National
Commission for Intergral Development and Social Justice for Indigeneous
People“) og lofaði meiri þróunaraðstoð til svæðisins og 27. jan. 1994
tilkynnti hún að Alþjóðabankinn hefði lánað um 400 milljónir dala til
verkefnisins, sem bætist við þær erlendu skuldir sem hafa verið í brennidepli
stéttabaráttunnar í Mexíkó síðan upp úr 1980.
EZLN hefur litið á þessar aðgerðir sem enn eitt skrefið til að laga
indíánana að hinni opinberu menningu og hagkerfi. Þessi „þróun“
felur ekki í sér að þeir fái aftur land sitt og sjálfræði. Það þýðir
áframhaldandi brottrekstur og breytingu yfir í snauða launþega eða það sem
indíánar í Bandaríkjunum þekkja mætavel: sýningagripi í ferðamannabransanum,
vinsælt þróunarverkefni á svæðum þar sem mikið er um „frumstætt“
fólk.
Eftirmáli: Hnattvæðingin/nýfrjálshyggjan,
heimsvaldastefnan og vígbúnaðurinn/NATO
Um það bil sem ég sendi þetta frá mér í lok maí 2000 eru mótmælaðgerðir í
Flórens á Ítalíu vegna ráðherrafundar NATO þar. Í sumar verða einnig ýmsar
mótmælaaðgerðir, fundir og ráðstefnur um friðarmál, kjarnorkuvopnamál og í
sambandi við NATO og önnur heimsvaldasinnuð hernaðarbandalög. Það er dálítið
merkilegt, þegar litið er á þá andófshreyfingu, sem hér hefur verið lýst, og
ljóst er að er mjög víðfeðm og opin og setur hlutina í samhengi:
nýfrjálshyggja, hnattvæðing, einkavæðing, niðurskurður velferðarkerfis,
umhverfismál, mannréttindi, lífsgildi, réttindi frumbyggja og minnhlutahópa
o.s.frv., að þá er eins og vanti tenginguna við hernaðarastefnu, vígbúnað,
kjarnorkuvopn, útþenslu NATO, árásirnar á Júgóslavíu og viðskiptabannið á
Írak. Samtök sem hafa verið mynduð um þessi málefni eru að því er virðist
mikið til utan við þá alþjóðahreyfingu sem hér hefur verið lýst. Í erindi sem
ég hélt á fundi Stefnu á Akureyri 1. maí reyndi ég að tengja þessi mál
og tók inn í erindið útdrátt úr grein sem sem ég skrifaði fyrir Dagfara,
tímarit Samtaka herstöðvaandstæðinga seinni partinn í vetur: „Seinna kalda stríðið og endalok fullveldis“. Ég rakst nýlega á svipaðar
pælingar í grein frá því í byrjun apríl eftir Richard Becker: „IMF,
World Bank, Globalization and US Militarism“ á vefsíðu International
Action Center í Bandaríkjunum, http://www.iacenter.org/folder02/imfworld.htm.
Aftanmálsgreinar:
(1) KRRS,Karnataka Rajya Raita Sangha (Karnataka State
Farmers Association) hreyfing 10 milljón smábænda í Karnataka-fylki á
Suður-Indlandi og starfar í anda Gandhis.
(2) Auk Póstmannasambandsins í Kanada, Canadian Union
of Postal Workers (CUPW), áttu eftirtalin samtök mikinn þátt í að koma
PGA á laggirnar: Central Sandinista de Trabajadores (Nicaragua),Frente
Zapatista de Liberación Nacional (México), Foundation for Independent
Analysis / Foundation for an Independent Aotearoa (Aotearoa New Zealand),
Red de Mujeres Indígenas (North America and Oceania), Karnataka
Peasants' Association (India), Mama 86 (Ukraine), Movement for
the Survival of the Ogoni People (Nigeria), Movimiento Sin Tierra
(Brasil), Philippine Peasants' Movement (KMP), og Play Fair Europe.
(3) Svo eru kallaðar geysimiklar verksmiðjur sem
fjölþjóðafyrirtæki eða undirverktakar þeirra reka í mörgum þróunarlöndum og
hafa í vinnu mestmegnis konur á lúsarlaunum við alls ófullnægjandi aðstæður
og njóta oft samninga sem tryggja þeim hagstætt skatta- og tollalegt umhverfi.
Heimildir eru fyrst og fremst tilvitnaðar vefsíður samtaka sem hér hafa
verið nefnd og tölvupóstlistarnir antiimf2000@egroups.com,
a-infos@tao.ca,
caravan99@list.free.de
og marches97-info.eng@ras.eu.org.
Um baráttu verkalýðshreyfingarinnar, sjá vefsíðurnar:http://icftu.org, http://www.global-unions.org, http://www.world-psi.org, http://www.labourstart.org, http://www.labournet.net og http://www.igc.org/igc/ln.
Aðrar heimildir:
Ann Pettifor, „The Economic Bondage of Debt - and the Birth
of a New Movement“, New Left Review, 230 July/August, 1998
Jeffrey St. Clair, „Seattle Diary: It's a Gas, Gas, Gas“, New Left Review, 238,
November/December, 1999
Harold Lavander, „Inside the „Stop the WTO“ movement“, International
Viewpoint, 319, February 2000
Pierre Rousset, „The world according to the WTO“,International Viewpoint, 317, December
1999
Einnig er vert að benda
á tvær bækur:
Naomi Klein, No Logo,
(hefur komið út í nokkrum útgáfum, m.a. Picador USA; ISBN: 0312271921)
Alexander Cockburn og
Jeffrey St. Clair, Five days that shook the World- The Battle of Seatlle
and Beyond, Verso, 2000
(Þessi grein er að stofni samin vorið 2000 og ber þess merki en hefur
síðan verið löguð eitthvað til.
6. mars 2001 - EÓ)
© Einar Ólafsson