Einar Ólafsson forsíða greinar
Birtist nokkuð stytt í Fréttablaðinu 13. janúar
2004
Þegar upp komu í
haust umræður um það hvort ástæða væri til að setja lög eða reglur um
eignarhald á fjölmiðlum í því skyni að koma í veg fyrir samþjöppun þeirra á
fárra hendur snerust sumir þingmenn Samfylkingarinar gegn þeirri hugmynd á
þeirri forsendu að fjölmiðlar þyrftu að vera sem lausastir undan afskiptum
ríkisvaldins. Líklega var þarna á ferðinni hugmyndin um fjölmiðlana sem „fjórða
valdið“ við hlið hinna þriggja, löggjafarvalds, framkvæmdavalds og dómsvalds.
8. janúar
skrifaði Þorvaldur Gylfason grein í Fréttablaðið og lagði út af þeim þrýstingi
sem Ómar Ragnarsson varð fyrir þegar hann vann að kvikmynd um
Kárahnjúkavirkjun. Í framhaldi af því ræðir hann um ofurvald ríkisvaldsins og
stjórnmálaflokkanna, talar um það hvernig þjóðfélagið hefur verið gegnsýrt
stjórnmálum og stjórnmálaflokkum sem höfðu alla þræði í hendi sér og að frekari
breytingar í frjálsræðisátt, einsog hann orðar það, svo sem einkavæðing
ríkisfyrirtækja og banka hefðu að réttu lagi átt að draga enn frekar úr veldi
stjórnmálaflokkanna. Og nokkru fyrr, 3. janúar, skrifaði Dagur Eggertsson grein
í Fréttablaðið og komst svo að orði að vinstrimenn lýstu söknuði yfir endalokum
bankakerfis sem tryggði pólitísk ítök andstæðinga þeirra í atvinnulífinu í
hálfa öld.
Það er svo að
skilja að ríkisvaldið og jafnvel stjórnmálaflokkarnir virki sem kúgunarafl
gagnvart almenningi og það er í átt til frjálsræðis að losa fjölmiðla, banka og
atvinnutæki undan þessu kúgunarafli. En hvers konar frjálsræði er það? Höfum
við, almenningur í landinu, meiri fengið tök á fjölmiðlum, bönkum og
atvinnufyrirtækjum, eða hver hefur öðlast meira frelsi? Hafa fjölmiðlar, bankar
og atvinnufyrirtæki öðlast meira frelsi? Og þá má líka spyrja: er frelsi
þessara fyrirbæra mikilvægt og gott í sjálfu sér eða á það að þjóna einhverjum
tilgangi? Væntanlega eiga þau að þjóna almenningi betur. Eða er yfirleitt hægt
að tala um frelsi þessara fyrirbæra: eru þetta þess konar skepnur að þær geti
verið frjálsar, sjálfstæðar og óháðar?
Það er nú auðvitað
svo að einhverjir hafa eignast þessi fyrirbæri og ráða þeim og það er ekki
almenningur. Það eru tiltölulega fámennir hópar auðmanna og skyldu þeir vera
svo hugsjónaríkari en stjórnmálamennirnir að þeir hugsi fyrst og fremst um hag
almennings? Skyldi Berlusconi, forsætisráðherra Ítalíu, fyrst og fremst reka
fjölmiðla sína í þágu almennings á Ítalíu? Eða er hann undantekning frá
hugsjónaríku auðmönnunum af því að hann er stjórnmálamaður?
Hér áður fyrr var
vinstrimönnum, þ.e.a.s. sósíalistum í víðri merkingu þess orðs, allt frá
kommúnistum og anarkistum til sósíaldemókrata, illa við ríkisvaldið. Karl Marx greindi
það sem stéttarvald, hann taldi það vera í höndum hinar ráðandi stéttar,
auðstéttarinnar eða borgarastéttarinnar í auðvaldsamfélaginu. Þessi áhersla á
stéttareðli ríkisvaldsins minnkaði síðan, einkum hjá sósíaldemókrötum, með
eflingu verkalýðshreyfingarinnar og sósíaldemókratísku flokkanna. Og það má til
sanns vegar færa að vald borgarstéttarinnar yfir ríkisvaldinu minnkaði talsvert
í þeim löndum þar sem verkalýðshreyfingin var sterkust. Og á því skeiði færðist
einmitt margt undir ríkisvaldið, bæði bankar, framleiðslufyrirtæki og
þjónustufyrirtæki, einnig menntastofnanir og fjölmiðlar með tilkomu
ríkisútvarpa. En nú þarf að frelsa allt þetta undan ríkisvaldinu. Af hverju?
Jú, kannski fyrst og fremst af því að auðvaldið vill ná þessu undir sig,
ráðskast með það og græða.
Ef fjölmiðar eru
fjórða valdið, þá er auðvaldið fimmta valdið. Eins og venjulega er talað um
frelsi fjölmiðla er í raun ekki um frelsi fjölmiðla að ræða. Þeir voru að miklu
leyti í höndum ríkisvaldsins og stjórnmálaflokka, sem almenningur getur þó átt
aðild að, en færast í hendur auðvaldsins. Og þó svo að sumir hinna „frjálsu“
fjölmiðla séu nú að gagnrýna forsætisráðherra og ríki jafnvel hálfgert
stríðsástand þar á milli, þá er það augljóst að eigendur fjölmiðla hafa
tilhneigingu til að láta þá þjóna sér. Hinir svokölluðu frjálsu fjölmiðlar
hljóta frekar að styðja þau öfl, þar með stjórnmálaflokka, sem þjóna eigendum
þeirra best. Það lýsir á sama hátt nokkurri grunnhyggni að telja að með því að
bankarnir losni undan ríkisvaldinu minnki ítök andstæðinga vinstri manna í
atvinnulífinu. Kannski minnka pólitísk ítök þeirra, en Sjálfstæðisflokkurinn
hefur alltaf verið fyrst og fremst flokkur auðvaldsins og hann þjónaði því með
því að reyna að hafa sem mest yfir bankakerfinu að segja meðan það var
ríkisrekið. Nú er þess ekki lengur þörf og það sem meira er: vinstrimenn hafa
misst þau litlu ítök sem þeir þó höfðu.