Einar Ólafsson:

Upphaf og hnignun sósíalískrar menningar

Rauðir þræðir nr. 2, maí 1995 (með síðari viðbótum eða lagfæringum)

„En ég held að bylting í heimsskoðun, miklu gagngerari en menn hefur órað fyrir hingað til, sé jafnframt orðin þróunarsöguleg nauðsyn, er ekki verður undan vikist“ Brynjólfur Bjarnason, Lögmál og frelsi, 1970 (bls. 142)

Frá alþýðumenningu til sósíalískrar menningar

Með stéttaskiptingunni greinist hið óljósa fyrirbæri menning líka að einhverju leyti eftir stéttum: lágstéttin hefur sína menningu meðan hástéttin lifir meira og minna í öðrum menningarheimi. Skilin eru misgreinileg og sjaldnast skörp og raunar er menningin aðeins að hluta stéttbundin. Það sem við köllum hámenningu er bara að nokkru leyti menning yfirstéttarinnar. Hámenning er öllu frekar verkskipt menning þar sem fagmenn vinna að framleiðslu og listsköpun.

Fyrr á öldum var sjálf sköpunin miklu almennari meðal alþýðunnar. Alþýðumenningin fólst í sjálfsþurftarbúskap alþýðunnar. Meðan alþýðumaðurinn hafði ekki ráð á að kaupa neitt varð hann sjálfur að framleiða hvaðeina sem hann þarfnaðist, hvort sem um var að ræða efnislegar þarfir eða andlegar. Að vísu var um einhverja verkaskiptingu að ræða, en fagmennirnir, sem oft unnu að fagi sínu með öðrum störfum, tilheyrðu alþýðustéttinni, voru sprottnir upp úr henni og voru hluti hennar.

Öðru máli gegndi um yfirstéttina. Yfirstéttarmenn höfðu ráð á að kaupa það sem þeir þörfnuðust. Þeir réðu sér handverksmenn og listamenn en voru sjálfir neytendur. Þeir höfðu fagmenn, daglaunamenn, leiguliða og skattskylda bændur til að framleiða það sem þeir neyttu, hvort sem það var matur, klæði, hús og húsbúnaður eða listir. Framan af var listin þó ekki söluvara í sama mæli og síðar varð, þar eð listamennirnir voru ráðnir hjá ákveðnum aðila, aðalsmönnum, konungum eða kirkjunni, og stunduðu listsköpun sína fyrir þá en seldu ekki á frjálsum markaði. Reyndar var málaralist lengi vel talin handiðn og tónfræði heyrði undir stærðfræði, og það hugtak sem við tjáum nú með orðinu list (kunst, art) verður ekki til fyrr en á mótunartíma borgarastéttarinnar á tímabilinu 1500 til 1750.

Þessir listamenn og handverksmenn, sem voru í þjónustu yfirstéttarinnar, tilheyrðu ekki þeirri stétt á sama hátt og alþýðulistamennirnir tilheyrðu alþýðunni. Þeir voru ekki endilega upprunnir úr yfirstéttinni, og þótt list þeirra væri vissulega sett ákveðin mið, sem þjónuðu yfirstéttinni og stofnunum samfélagsins, var hún ekki beinlínis sprottin úr lífi og amstri yfirstéttarinnar, tjáði ekki sorgir hennar, gleði og lífsbaráttu. Hins vegar hafði hún svigrúm til að þróast og einkum ná æ meiri tæknilegri og fagurfræðilegri fullkomnun. Listaverk þeirra öðluðust því meira og minna sjálfstætt gildi sem er að nokkru leyti yfir stéttirnar hafið.

Fyrir daga auðvalds og iðnvæðingar byggðist sjálfsímynd alþýðumannsins mjög á að hann réð sjálfur, alla vega að hluta til, verkum sínum og framleiðslu, og að hann lifði í heimi, sem hafði að vissu leyti takmörk í tíma og rúmi. Hann átti átthaga, sem hann var bundinn en voru honum þó ekki bara fjötrar heldur jafnframt félagsleg umgjörð og grundvöllur athafna hans og framleiðslu, og í átthögunum voru félagsleg og náttúruleg tengsl samofin. Vissulega var skipan þjóðfélagsins ströng, umheimurinn ókunnur og náttúruöflin ógnvænleg, en alþýðumaðurinn þekkti því betur sitt nánasta umhverfi, hann þekkti uppruna sinn og vissi hvar hann mundi bera beinin, hann vissi hvar framleiðsla hans var upprunnin og hvar hún mundi lenda – hvar hennar yrði neytt: að miklu leyti neytti hver maður eigin framleiðslu, hann var ekki klofinn í framleiðanda og neytanda.

Þetta var að miklu leyti frá verkalýðsstéttinni tekið, og þótt hún sé ekki átthagabundin á sama hátt og bændaalþýðan, þá er hún samt ekki frjáls, því að hún ræður ekki sínum næturstað: vinnumarkaðurinn ákveður hann. Fyrir iðnvæðinguna átti sjálfsímynd og sjálfsvitund alþýðumannsins sér grundvöll í nánasta umhverfi hans og eigin verkum. Með iðnvæðingunni og kapítalismanum eykst verkaskiptingin. Alþýðan fer í auknum mæli að selja vinnuafl sitt, vöruskipti leggjast mikið til af, peningar verða almennur gjaldmiðill. Listin verður líka söluvara. Mikið af hinni gömlu alþýðulist hverfur: handverkið, alþýðusöngvar, sveitadansinn.

Verkalýðsstéttin hafði færri tækifæri til eigin sköpunar og minni efnislega þörf fyrir hana, vegna þess að vinnuafl sitt seldi hún daglangt, en gafst þess í stað kostur á – og neyddist til – að kaupa brýnustu neysluvörur og nytjahluti. Hins vegar hafði verkafólk sjaldnast afgang til að kaupa sér list eða afþreyingu, gerast list- og menningarneytendur eins og yfirstéttin. Þannig séð varð verkalýðsstéttin menningarlega fátækari en alþýða bændasamfélagsins. Menning verkalýðsstéttarinnar hlaut að verða önnur en gamla sveitamenningin, en þar sem verkalýður borganna var upprunninn úr henni byggðist menning hans að einhverju leyti á arfleifð hennar, arfleifð sem hlaut að leysast smám saman upp í iðnvæddu borgarsamfélagi.

Áður fyrr voru ekki alger menningarleg skil milli alþýðu og yfirstéttar í Evrópu. Alþýðan átti þó engan veginn greiðan aðgang að menningarheimi yfirstéttarinnar. Hins vegar hafði yfirstéttin aðgang að menningu alþýðunnar, hefðarfólkið tók gjarnan þátt í leikjum og hátíðum almúgans. Þetta fór þó að breytast á 17. öld og í lok 18. aldar voru þessir tveir menningarheimar orðnir mjög aðskildir.[1] Verkalýðsstéttin hafði framan af mjög afmarkaða stöðu í samfélaginu. Verkalýðurinn hafði varla aðgang að neinu sem yfirstéttin hafði: hann skorti fé til að kaupa nokkuð umfram brýnustu þarfir, hann hafði takmarkaðan aðgang að skólagöngu umfram grunnskóla. Verkalýðurinn vann erfiðisvinnu, og meðan stjórnkerfið var enn umfangslítið og samfélagsleg þjónusta af skornum skammti voru skýr mörk milli verkalýðs og opinberra starfsmanna, sem voru að stærri hluta hreinir embættismenn en nú er, og því var verkalýðsstéttin fjarri stjórnsýslu og yfirbyggingu samfélagsins. Verkalýðsstéttin var fátæk og augljóslega arðrænd, hún var fjarri valdastöðum samfélagsins, hún var óskólagengin. En þrátt fyrir kúgun sína og áhrifaleysi hvers einstaks verkamanns hafði verkalýðsstéttin mikið vald: sameiginlega gátu verkamennirnir stöðvað gang samfélagsins af því að þeir voru í senn sjálft vinnuaflið og tannhjólin, án þeirra var samfélagið afllaust og gangverk þess í molum.

Við þessar aðstæður varð til sósíalísk menning verkalýðsstéttarinnar. Sjálfsvitund hennar hlaut að byggjast verulega á þessu félagslega eðli vinnunnar og félagslegum tengslum á grundvelli hennar, og skýr stéttamörk og augljóst arðrán efldi þessi félagslegu tengsl. Því var samstaðan henni mjög mikilvæg, samstaðan, jafnaðarhugsjónin og skipulagningin: verkalýðsfélög og flokkar. Þótt þessi nýja menning öðlaðist hefðir sem urðu henni stoð, þá fólst gildi hennar og sérstaða miklu frekar í því að hún vísaði fram á við, því að á bak við hana var þessi tilfinning, hugmynd eða vissa um þetta vald, sem var meira en gömlu alþýðustéttirnar höfðu haft og gaf von um að geta breytt samfélaginu.[2] Martin Anderson Nexø segir í endurminningum sínum: „Smáborgarinn leitar hennar [hughreystingarinnar] meðal frægra forfeðra eða nafnkunnra samtíðarmanna, sem vaxnir eru upp úr hans eigin jarðvegi eða umhverfi, en öreiginn horfir áleiðis og finnur sína eigin huggun í trúnni á framtíðina.“

Nexø er að lýsa bernsku sinni í verkamannahverfi í Kaupmannahöfn kringum 1870: „Sumt hið nýja, sem einkennir vora tíma, var þá að byrja að gera vart við sig. Smælingjarnir voru farnir að brjótast úr viðjum örlagatrúarinnar. Þeir dirfðust að vísu ekki ennþá að vefengja óhjákvæmileik þeirra báginda, sem þeir áttu við að búa. Slíkt og þvílíkt var sjálfsagt mál, og fátæktin var oss guði gefin að sínu leyti eins og auðurinn hinum.“ En mönnum hins nýja tíma lýsir hann svo: „Í æsku minni var ný manntegund að koma fram á sjónarsviðið, eins konar sértrúarflokkur eða því sem næst. Menn þessir voru öðrum frábrugðnir, sóttu fundi, þar sem rætt var og sungið, og fóru í skógarferðir á sunnudögum með konur sínar og börn í stað þess að eyða tímanum í vínveitingakrám. Að þessu leyti líktust þeir raunar öðru heilögu fólki. En þar að auki voru þeir einhvern veginn framir og frakkir, þrjóskuðust við stjórnvöldin, fóru í hópgöngur með rauða fána í fyrir og kröfðust þess að mega sjálfir ráða verkalaunum sínum.“[3]

Í frásögn Tryggva Emilssonar af fyrstu 1. maí göngu verkalýðsfélaganna á Akureyri árið 1931 kemur fram svipað og Nexø talar þarna um. 120 manns gengu undir hæðnisorðum og formælingum hinna betur stæðu með íslenska fánann og rauðan fána, kröfuspjöld og rautt merki í barminum og sungu „Fram þjáðir menn í þúsund löndum“: „Gamall maður, mér skyldur, stóð álengdar, hann var fátæklega til fara, með hnýttar hendur og bogið bak og horfði hryggum augum á syni sína tvo auk tveggja tengdasona meðal uppreisnarmanna. Kannski hefir hann tárast af þeirri ofraun, hann sem setti allt sitt traust á kaupmanninn sem seldi honum oft svikna vöru og á trúboðann sem hét honum umbun síns erfiðis í öðru lífi, hann gat ekki skilið kröfugerðir unga fólksins, ekki einu sinni barnanna sinna sem öll voru alin upp í sárafátækt.“[4]

Sósíalísk menning og byltingarhyggja

Stéttvísir verkamenn voru félagar. Verkamenn mynduðu sérstaka stétt, þeir voru sérstakir menn og í vitundinni um það höfðu þeir sérstaka menningu. Verkalýðurinn eða alþýðan skar sig úr íbúum bæjarins. Í nær hverjum bæ á Norðurlöndum eru alþýðuhús, „Folkets hus“, og þar eru „arbejdernes“ þetta og hitt. Á Íslandi urðu til á árunum um og upp úr 1930 ýmis félög verkamanna önnur en verkalýðsfélög: Karlakór verkamanna, leikhópar verkamanna, Alþjóðasamhjálp verkalýðsins, Íþróttafélag verkamanna, skákfélög verkamanna o.s.frv. Oft áttu verkalýðsfélögin eða pólitískir flokkar verkalýðsins, kommúnistaflokkar og sósíaldemókrataflokkar, frumkvæði að stofnun þessara félaga, en þar voru verkamenn að verki, stundum í samvinnu við sósíalista úr hópi menntamanna.

„Í Verklýðshúsinu við Strandgötuna á Akureyri voru sungnir byltingarsöngvar á flestum fundum, söngvar sem við vissum þá að sungnir voru um heim allan, „Fram þjáðir menn í þúsund löndum“ og margir aðrir þýddir og innlendir söngvar, söngvar sem aldrei þagna uns réttlætið hefir sigrað heiminn og „Brautin“ hans Þorsteins Erlingssonar er til enda gengin,“ segir Tryggvi Emilsson í Baráttunni um brauðið.[5] Og þetta var líka einn þáttur, ein sérstaða, hinnar sósíalísku menningar: „söngvar sem við vissum þá að voru sungnir um heim allan.“

Sósíalísk menning gegnsýrði ekki endilega alla verkalýðsstéttina og átti ekki að öllu leyti rætur í verkalýðstéttinni, en meginrótin nærðist á stéttarvitund verkalýðsins. Og sósíalísk menning verkalýðsstéttarinnar var ekki sama og byltingarstefna, en hún tengdist von um breytt samfélag, von sem ekki var einstaklingsbundin heldur sameiginleg, og hún birtist í samstöðu bæði í þessari von og í daglegri baráttu. Hún var órjúfanlega tengd sósíalismanum, hugmyndum hans og hugsjónum, hún varð í senn menning hinnar sósíalísku hreyfingar og stéttvísasta hluta verkalýðsstéttarinnar.

Staða verkamannsins gerir hann ekki endilega byltingarsinnaðan. Um það fjallaði Lenín í riti sínu, Hvað bera að gera: „Við höfum sagt, að það hefði ekki getað verið um að ræða sósíaldemókratíska [þ.e. byltingarsinnaða sósíalíska] vitund hjá verkamönnum. Hún hefði þurft að koma utan að. Saga allra landa sýnir, að verkalýðsstéttin er aðeins fær um af eigin rammleik einum saman að þroska með sér faglega vitund, þ.e. sannfæringu um að nauðsynlegt sé að bindast samtökum, berjast við atvinnurekendur og leitast við að þvinga ríkisstjórnir til að setja nauðsynlega verkamálalöggjöf o.s.frv. En sósíalísk fræðikenning spratt hins vegar úr jarðvegi heimspekilegra, sögulegra og hagfræðilegra kenninga, sem þróuðust meðal menntaðra fulltrúa eignastéttanna, menntamannanna. Að þjóðfélagsstöðu voru þeir Marx og Engels, sem lögðu grundvöllinn að vísindalegum sósíalisma nútímans, sjálfir úr hópi borgaralegra menntamanna. Á sama hátt urðu fræðikenningar sósíaldemókrata í Rússlandi algjörlega óháðar sjálfkrafa vexti verkalýðshreyfingarinnar, þær urðu til sem eðlileg og óhjákvæmileg niðurstaða hugmyndaþróunar meðal byltingarsinnaðra, sósíalískra menntamanna.“[6]

Bylting er að jafnaði of fjarlæg verkamönnum, sem fyrst og fremst þurfa að hugsa um hvernig gangi að komast af í náinni framtíð. Þeir eru uppteknari af kjarabaráttu og umbótum sem eru í augsýn. En í þeirri baráttu eru grundvallargildi sósíalismans, samstaða og jafnaðarstefna, mjög mikilvæg, þau beinlínis heyra þessari baráttu til. Sjálfsvitund verkalýðsstéttarinnar og sú menning, sem hún birtist í, fékk eðlilega á sig að meira og minna leyti mynd pólitískrar hugmyndafræði. Þannig varð sósíalisminn meira en pólitísk stefna og hugmyndafræði, hann varð að nokkru leyti hluti af menningu stéttvísasta hluta verkalýðsins, þó svo hann væri ekki meðvitað byltingarsinnaður.

Á þessari öld hefur orðið sósíalisti ekki endilega haft merkinguna byltingarsinni. Orðið sósíalisti er samheiti yfir þá sem flokkslega hafa greinst í kommúnista af ýmsu tagi, byltingarsinnaða sósíalista, vinstri sósíalista og sósíaldemókrata. Og menn hafa upp til hópa kosið sósíalisma í einhverjum mæli og einhverri mynd, hvort sem þeir hafa kallað sig sósíalista eða ekki. Sósíalískir flokkar, þ.e. sósíaldemókrataflokkarnir og kommúnistaflokkarnir, hafa haft allmikið fylgi í flestum löndum Vestur-Evrópu, sem hefur haldist fram að þessu. Milli 1970 og 1990 höfðu þessir flokkar samtals milli 30 og 50% atkvæða í nær öllum löndum Vestur-Evrópu, yfirleitt nær efri mörkunum, og í flestum þessum löndum áttu þeir aðild að ríkisstjórn meiri hluta tímabilsins.

Meðal verkalýðsins sjálfs, í verkalýðshreyfingunni, voru ekki skörp skil milli byltingarstefnu og umbótastefnu eða bara einfaldrar stéttarvitundar. Þetta sjáum við mætavel í samfylkingarsögunni á Íslandi. Aðdragandann að stofnun Sósíalistaflokksins er fyrst og fremst að finna í verkalýðshreyfingunni, meðal verkalýðsins sjálfs, þar sem kröfur um samfylkingu verkalýðsflokkanna urðu æ háværari á fjórða áratugnum. Það má ætla að þeir samfylkingarsinnuðu verkamenn, sem fylgdu Kommúnistaflokknum og Alþýðuflokknum, hafi ekki fyrst og fremst verið með hugann við annað hvort byltingarstefnu eða umbótastefnu heldur þá stéttabaráttu sem var háð þar og þá. Kommúnistaflokkurinn og Alþýðuflokkurinn áttu að nokkru leyti sameiginlegan uppruna í því sameiginlega ættartré evrópskra verkalýðsflokka, sem rekur þá til einnar hreyfingar fyrir fyrri heimsstyrjöld. Hugmyndafræðilegan mun þessara flokka má þó rekja langt niður eftir þessu sameiginlega ættartré,[7] en það skiptir ekki meginmáli í þessu samhengi, heldur hitt að þeir voru hluti verkalýðshreyfingarinnar og hluti þessarar sósíalísku menningar, sem byggðist á samstöðu og jafnaðarstefnu, og höfðu, þrátt fyrir átök sín á milli og þrátt fyrir það að Alþýðuflokksforustan hafi stundum í raun unnið gegn verkalýðshreyfingunni, sameiginleg tákn og siði sem voru hluti þessarar menningar: 1. maí göngur, rauða fána og Internasjónalinn og aðra verkalýðssöngva.

Verkalýðsbaráttan er undirstaða hinnar sósíalísku menningar. Á vesturlöndum hefur verkalýðsbaráttan ekki verið byltingarsinnuð nema í einstaka tilvikum við sérstakar aðstæður, enda eru byltingar ekki afleiðing meðvitaðrar byltingarhyggju heldur hlutlægra mótsetninga. Í fljótu bragði mætti ætla, að það sé skortur á byltingarhyggju, sem hefur valdið alvarlegustu takmörkunum á því, sem ég hef hér kallað sósíalíska menningu. Í rauninni er það þó ekki skortur á byltingarhyggjunni sjálfri sem skiptir mestu máli.

Pólitískt gildi sósíalískrar menningar felst annars vegar í andstöðu við, að lögmál auðmagnsins fái að ráða, sem getur leitt til andstöðu við hið borgaralega samfélag í heild og ráðandi öfl þess og stjórnvöld, og hins vegar að nokkru leyti öðru gildismati en hinu borgaralega, einkum hvað varðar samstöðu og jöfnuð, og þetta er auðvitað byltingarkennd afstaða, meðvituð eða ómeðvituð, svo langt sem hún nær. En raunar einskorðast þetta annars konar gildismat að mestu við þessi hefðbundnu sósíalísku gildi og ristir býsna grunnt að öðru leyti. Og það er miklu frekar þessi þrönga hugmynd um sósíalísk gildi og óljós afstaða til borgaralegrar hugmyndafræði, en skorturinn á meðvitaðri byltingarhyggju, sem hefur takmarkað byltingarkennda möguleika hinnar sósíalísku menningar. Og þangað má einnig rekja, hversu hugmyndir um sósíalismann hafa að jafnaði verið yfirborðslegar, og að sumu leyti hversu raungerving hans hefur orðið ófullburða og afskræmd.

Þetta á meira og minna við um alla þá sósíalísku hreyfingu, sem fyrir fyrri heimsstyrjöld var sameinuð, en klofnaði síðan í kommúnistaflokka og sósíaldemókrataflokka.

Óljósari mörk milli stétta

Margt af því, sem hér hefur verið rakið, breyttist með síðkapítalismanum. Víða fengu sósíalískir eða sósíaldemókratískir flokkar aðild að ríkisstjórnum og fóru jafnvel einir með stjórnina, án þess að hróflað væri við kapítalískum framleiðsluháttum. Verkalýðsstéttin færðist nær valdastöðum samfélagsins, þegar forystumenn hennar settust í valdastóla og verkalýðsfélögin urðu að nokkru leyti hluti af skrifræði auðvaldsríkisins. Með vaxandi pólitískum áhrifum verkalýðshreyfingarinnar, sem fór saman með vaxandi stéttasamvinnu, varð ríkið á vissan hátt þríeitt með æ nánari tengslum þess við skrifræði verkalýðshreyfingarinnar og skrifræði fyrirtækjanna og samtaka atvinnurekenda.

Með þessu missti verkalýðsstéttin nokkuð af sérstöðu sinni og sjálfstæði og tilfinninguna fyrir valdi sínu og jafnvel að nokkru leyti valdið sjálft. Hún fór að bera vissa ábyrgð, ef ekki á stjórn samfélagsins, þá gagnvart henni, og þar með varð það henni siðferðislega hæpnara að beita valdi sínu gegn stjórnvöldum og atvinnurekendum, nema um því augljósari réttmætar kjarabætur eða nærtækari umbætur væri að ræða, en alls ekki til neins sem gæti hróflað við undirstöðum samfélagsins.

Á þessum tíma þandist ríkið út vegna vaxandi tengsla þess við atvinnuvegina og með tilkomu velferðarríkisins. Opinberum starfsmönnum fjölgaði og æ stærri hluti þeirra var láglaunafólk og myndaði í raun hluta verkalýðshreyfingarinnar. Að vissu leyti myndaðist hér önnur brú milli verkalýðsstéttarinnar og ríkisskrifræðisins, og reyndar líka skrifræðis fyrirtækjanna, gegnum starfsmenn þess við hliðina á stofnanatengslum verkalýðsskrifræðisins og ríkisskrifræðisins. Við þetta bætist, að betri lífskjör drógu úr muninum á lífsmáta og ytri umgjörð verkalýðsins og yfirstéttarinnar jafnframt því sem skilin urðu óskýrari. Með betri lífskjörum urðu millistéttirnar í borgunum stærri með óljósari mörk og mynduðu menningarlega brú milli verkalýðsstéttarinnar og yfirstéttarinnar. Börn úr verkalýðsstétt fengu meiri tækifæri til skólagöngu og þar með til að klifra upp og burt, þótt enn sé víðast hvar allmikill munur á aðstöðu barna úr verkalýðsstétt og efri stéttum til menntunar.

Samsetning vinnandi fólks hefur breyst mjög á undanförnum áratugum. Í þróuðum auðvaldsríkjum hefur fólki fækkað gífurlega í frumvinnslugreinum, svo sem landbúnaði og fiskveiðum, síðan um 1950. Á Ítalíu vann 40% mannaflans við þessar greinar um 1950 en aðeins rúm 10% 1990, í Frakklandi eru samsvarandi tölur 27 og 6%, í Bandaríkjunum 12 og 3%. Þetta þýddi auðvitað fækkun í bændastétt og fjölgun í verkalýðsstétt. En á 7. áratugnum fór fólki að fækka í iðnaði og byggingarvinnu en fjölga í ýmis konar þjónustu. Lítilsháttar fjölgun verður í verslun og veitinga- og hótelrekstri, en mest verður aukningin annars vegar í tryggingum, bönkum og annarri fésýslu og hins vegar í opinberri þjónustu. Ef við tökum meðaltal af Frakklandi, Vestur-Þýskalandi og Ítalíu, þá vann 40,7% mannaflans við iðnað um 1970 en 33,4% um 1990, við fésýslu og tryggingar 3,4% um 1970 en 7% um 1990, og við opinbera þjónustu 18,8% um 1970 en 27,4% um 1990. Atvinnuleysi jókst úr 2,2% í 9,2%. Þróunin er svipuð hvert sem litið er í þróuðum auðvaldsríkjum, hvort sem er á Íslandi eða Bretlandi, í Svíþjóð eða Bandaríkjunum. Japan sker sig nokkuð úr en þó er þróunin í sömu átt í meginatriðum.[8]

Æ minni hluti vinnandi fólks er eins og hin gamla verkalýðsstétt, frumverkamaðurinn, ef svo má segja: fólk sem selur vöðvaafl sitt til framleiðslu og flutninga, meira og minna óþriflegra starfa sem krefjast vinnugalla, bláflibbaverkamenn eins og sums staðar er sagt. Hins vegar fjölgar verslunar- og skrifstofufólki og opinberum starfsmönnum, hvítflibbamönnum, og vinna þá gjarnan svo og svo náið saman óbreyttir starfsmenn og starfsmenn í misháum stjórnunarstöðum. Einnig fjölgar menntamönnum, sem oft eru opinberir starfsmenn en gjarnan í sérstökum fagfélögum. Auk hefðbundinna iðnaðarmanna hafa svo bæst við tæknimenntaðir menn af ýmsu tagi. Þannig hefur vinnandi fólk mjög mismunandi stöðu, þar sem sumir tiltölulega lágt launaðir launþegar hafa vegna menntunar og starfsumhverfis að nokkru leyti þjóðfélagsstöðu millistéttar. Hins vegar geta aðrir hópar, sem efnahagslega tilheyra millistétt eða smáborgarastétt, að sumu leyti staðið nær verkamanninum, sem sagt ýmsir iðnaðarmenn með sjálfstæðan rekstur og smáverktakar sem ganga sjálfir í öll störf.

Loks hefur gífurleg tækniþróun í fjölmiðlun og miðlun ýmis konar menningarefnis valdið miklum breytingum á menningarmunstrinu. Þessi þróun hefur valdið æ þéttari menningarneyslu sem bætist við aðra neyslu. Gegnum bíó, útvarp, sjónvarp, myndbönd, hljómplötur og tímarit fá nú allir sama efni, eða geta í það minnsta valið efni úr sama pakka. Allt hefur þetta orðið til þess að verkalýðsstéttin hefur að nokkru leyti glatað sjálfsímynd sinni og stéttarvitund.

En nú, þegar verkamönnum við framleiðslustörf hefur fækkað og mörkin milli verkalýðs og vaxandi millistétta og að sumu leyti yfirstéttarinnar hafa orðið óskýrari, er að verða til á Vesturlöndum eins konar „paría“-stétt, eða öllu heldur stéttlaus undirmáls- og utangarðshópur. Verulegt atvinnuleysi er orðið varanlegt ástand, sem þýðir að 10-20% íbúanna eru settir til hliðar sem gagnslausir ölmusumenn, í besta falli hugsanlegt varavinnuafl, sem hægt er að grípa til og kasta, eins konar einnota vinnuafl.

Allt bendir til að þetta sé ekki tímabundið atvinnuleysi, eins og á kreppuárunum, heldur varanlegt ástand. Þess vegna eru margir atvinnuleysingjanna ekki atvinnulausir verkamenn heldur fólk sem aldrei hefur haft atvinnu og mun aldrei fá atvinnu, þetta er fólk sem er utan framleiðslukerfisins og hefur engin tök á að taka þátt í samfélagslífinu á annan hátt, þetta er utangarðsfólk, paríar vesturlanda. En fólk, sem enn hefur vinnu, lifir við stöðuga ógn atvinnuleysisins, stöðugan ótta við að falla ofan í þessa stéttleysingjagryfju sem það kemst kannski aldrei upp úr. Á sínum tíma var sagt að verkafólk hefði engu að tapa nema hlekkjunum. Það var ein af forsendunum fyrir baráttuvilja fólksins. Nú óttast það hins vegar að tapa þessum hlekkjum, sem eru þeim trygging fyrir lífsafkomu, þótt léleg sé, og jafnframt tengsl við samfélagið og gefur þeim tilfinningu, kannski meira og minna falska, fyrir að það eigi aðild að sameiginlegri menningu þessa samfélags.

Menning og ríkjandi menning

Í upphafi þessarar greinar gat ég þess að menning væri óljóst fyrirbæri. Sumir mannfræðingar álíta hugtakið „menning“ ónothæft í samfélagsgreiningu, vegna þess hversu almennt og óljóst það er. Aðrir hafa reynt að gera það nothæft með því að skilgreina það svo sem á þann veg, að menning sé sú flókna heild sem felur í sér þekkingu, trú, tákn, listir, verklag, lög og reglur, siðfræði og alls kyns hugmyndir og venjur og sköpunarverk, sem maðurinn hefur unnið og tileinkað sér sem samfélagsvera og einkennir hópa í tíma og rúmi, það er að segja fólk á einhverju svæði, í einhverju samfélagi á einhverju tímabili. Í samræmi við þessa skilgreiningu er sú marxíska hugmynd, að menning ríkjandi stéttar sé ríkjandi menning hvers samfélags, eða með orðum Marx og Engels í Þýsku hugmyndafræðinni: „Hugmyndir ríkjandi stéttar eru ríkjandi hugmyndir á sérhverju söguskeiði, þ. e. sú stétt sem er ríkjandi efnislegt afl samfélagsins, er samtímis ríkjandi andlegt afl þess.“[9]

Marx og Engels lögðu mikla áherslu á efnislegan grundvöll menningarinnar: „Framleiðsla hugmynda og vitundar fléttast frá upphafi inn í efnislega starfsemi og efnisleg samskipti manna, eða tungumál raunverulegs lífs. Að þessu leyti spretta hugmyndir, hugsanir og andleg samskipti manna beint af efnislegu atferli þeirra. Hið sama á við um þá andlegu framleiðslu þjóðanna sem birtist í hugmyndaheimi stjórnmála, laga, siðfræði, trúarbragða, frumspeki o.s.frv.“[10] Í ritgerð sinni, Menning og sósíalismi, kemst Trotskí svo að orði að „menningin hafi vaxið upp af baráttu mannsins við náttúruna fyrir tilveru sinni, fyrir betri lífsskilyrðum, fyrir meiri styrk.“[11]

Hægt er að tala um menningu í misvíðri merkingu: almennt, eins og Trotskí gerir í þessari ritgerð, þar sem hann segir að menning sé „allt sem maðurinn hefur skapað, byggt, lært og tileinkað sér í rás allrar sögu sinnar,“[12] eða í þrengri merkingu, sem menningu misjafnlega afmarkaðs samfélags og tala þá t. d. um vestræna menningu, evrópska menningu eða íslenska menningu. Þá tilheyrir íslensk menning vestrænni menningu en tekið tillit til séríslenskra einkenna. Og er þá ein ríkjandi menning í hverju samfélagi eða innan þeirra marka sem við er miðað.

Er þá hægt að tala um að menning skiptist eftir stéttum, eins og ég gerði í upphafi þessarar greinar? Vissulega getum við sagt að menning greinist að einhverju leyti eftir stéttum og hópum innan einstakra samfélaga, því að ýmsar aðstæður geta orðið til þess, að einstakir hópar eða hlutar samfélags geti haft aðra trú, hugmyndir og venjur en aðrir hlutar þess og hugmyndir ráðandi stéttar gegnsýri ekki alla afkima samfélagsins. Því tala fræðimenn um undirmenningu og andmenningu þar sem svo og svo skörp skil verða milli hópa innan samfélagsins.

Hugmyndir ríkjandi stéttar eru misjafnlega ráðandi eftir gerð samfélagsins og ýmsum aðstæðum sem að því steðja eða í því eru. Væntanlega hefur Marx haft það í huga þegar hann skrifaði eftirfarandi á spássíu handritsins að Þýsku hugmyndafræðinni: „Hugmyndirnar verða almennari um leið og 1) stétt kemur í stað erfðastétta, 2) samkeppni færist í aukana og samgöngur takast um allan heim o. s. frv., 3) fjölmennari stétt fer með völdin, 4) þeirri grillu vex ásmegin að hagsmunir séu sameiginlegir og félagslegir (í upphafi er þetta alls engin grilla), 5) hugmyndafræðingum skjátlast og verkum er skipt.“[13] Í ótæknivæddu miðaldasamfélagi Evrópu, þar sem miðstjórnarvald var takmarkað og innviðir samfélagsins vanþróaðir og framleiðslan fólst meira og minna í sjálfsþurftarbúskap alþýðu og baráttu hennar við náttúruna fyrir tilveru sinni, svo notuð séu orð Trotskís, voru skilyrði fyrir alþýðumenningu, sem greindist að talsverðu leyti frá menningu yfirstéttarinnar, þótt þau skil hafi langt í frá verið alger. Innan miðaldamenningarinnar fór svo borgaraleg menning að þróast með þróun fjármagnsins og tilurð „þriðju stéttarinnar“, sem svo var stundum kölluð, og má segja að hún eigi rætur í endurreisninni. Hún þróaðist auðvitað ekki óháð ýmsum hefðum úr miðaldamenningunni, en smám saman ruddi hún henni úr vegi, bæði hámenningunni og alþýðumenningunni, og sigur hennar sjáum við t.d. glögglega í því, að listræn upplifun vestræns nútímamanns nær vart til eldri listaverka en eins, tveggja eða þriggja alda gamalla. Bókmenntir eldri en frá 19. öld, tónlist eldri en Vivaldi og Bach og myndlist eldri en Rembrandt eða alþýðulist sem lifað hefur í afdölum fram á þessa öld upplifum við frekar sem forvitnilegar fornmenjar eða einhverslags kúríósítet en listaverk sem heyrir okkar tilveru til.

Með kapítalismanum og þeirri menningu sem vaxið hefur á grundvelli hans höfum við brotist út úr stöðnun forkapítalísks efnahagskerfis og menningar. Aldrei í sögunni hefur verið önnur eins menningarleg þróun og gróska og á undanförnum öldum, en að vissu leyti í líki menningarlegs storms sem hefur beljað á almenning með góðu og illu, sem oft hefur frekar valdið sáru hörundi en andlegri fyllingu. Í kapítalísku iðnsamfélagi eru ekki skilyrði fyrir aðra menningu en hina ríkjandi nema sem andmenning eða undirmenning, – andmenning hópa, sem eru sér meðvitaðir um sérstöðu sína og afmörkun gagnvart ríkjandi stétt og heyja baráttu fyrir betri lífsskilyrðum og meiri styrk eða valdi í andstöðu við samfélagskipanina, og undirmenningu hópa, sem eru utan framleiðsluferlisins.

Í kapítalíska iðnsamfélaginu eru því ekki skilyrði fyrir sérstaka alþýðumenningu. Við getum kannski talað um hámenningu, en gagnvart henni stendur ekki lengur alþýðumenning heldur fjöldamenning eða einhver upplausn alþýðumenningar og fjöldamenningar, en hvort tveggja, „fjöldamenningin“ og „hámenningin“, eru hlutar hins sama: verkskiptrar menningar þar sem fagmenn vinna að listsköpun og verkamenn vinna að framleiðslunni samkvæmt fyrirmælum annarra. Alþýðan er ekki skapandi á sama hátt og áður, menning hennar felst að stórum hluta í neyslu og vinnu að annarra frumkvæði og fyrirmælum. Reyndar er ekki rétt að gera sér of háar hugmyndir um skapandi alþýðu fyrri alda, verkin, hvort sem voru listræn eða hagnýt, voru að miklu leyti upptugga frá kynslóð til kynslóðar. Og víst er listræn virkni enn til meðal alþýðu: kórar, áhugaleikfélög, frístundamálarar o.s.frv. Þetta ber vott um listræna þörf en er fyrst og fremst flutningur eða eftiröpun utanaðkomandi efnis, alþýðleg eftiröpun hámenningarinnar eða fagmenningarinnar, löngun til að gera eitthvað sjálfur, en aðeins að takmörkuðu leyti sjálfstjáning. Og þó mikilsvert svo langt sem það nær.

Þegar staða verkalýðsstéttarinnar á vesturlöndum fer að breytast eftir seinni heimsstyrjöld, eins og ég lýsti hér að framan, og sjálfsímynd hennar eða stéttarvitund verður óljósari og sósíalískri menningu hnignar, verður einnig breyting á stöðu verkalýðsæskunnar, það líður lengri tími frá bernskunni þar til hún verður virk í framleiðsluferlinu, og til verður æskulýðsmenning, sem kemur að vissu leyti í stað alþýðumenningar fyrri tíma, eða eins og það hefur verið orðað: „Samfélagsþróunin úthlutaði æskulýð þessara ára því vandasama verkefni að skilgreina sjálfsímynd nýrrar verkalýðs- og millistéttar og nýtt net samskipta.“[14] Meðal alþýðu er virkilega sjálfstjáningu nú fyrst og fremst að finna meðal æskunnar, einkum gegnum tónlist eða það menningarfyrirbæri sem kenna má við rokk. Og í raun kemur það frumlegasta kannski einmitt úr því umhverfi sem hefur hvað skýrasta afmörkun, svo sem pönkið úr breskum verkamannahverfum og rapp og hipphopp úr negrahverfum New York. En meðan alþýðan er látin í friði með listræna virkni sína, kórsöng og áhugaleikhús, er hið frumlegasta, þar sem sjálfstjáningin nýtur sín, hins vegar tekið inn í fjöldaframleiðsluna og að hluta þynnt út og gert að tilfinningasnauðu jukkedíjukki. Rokkið (í víðri merkingu þess orðs) er ekki bara alþýðulist, því að það spannar allt frá ofsafenginni og dauðans alvarlegri sjálfstjáningu og tilfinningalegri útrás kúgaðasta hluta æskunnar yfir í stóriðnað og nánast allsherjarútbreiðslu þar sem gífurlegu fjármagni er velt, og það er órjúfanlega tengt tækni og fjölmiðlun auðvaldssamfélagsins, einkum þeirri tækni og fjölmiðlun sem einkennir síðkapítalismann og svokallað eftiriðnaðarskeið auðvaldssamfélagsins. Í forkapítalísku samfélagi átti fyrirfólkið það til að sækja leiki og hátíðir almúgans og njóta menningar alþýðunnar, nú hins vegar ryðst, ekki yfirstéttin, heldur auðmagnið og tæknin yfir öll menningarmörk. Um það er rokkið æpandi dæmi.

Gagngerð umbylting samfélags og menningar

Þrátt fyrir allt er fjarri því að verkalýðsstéttin sé úr sögunni, að hægt sé að segja „adjö próletaríat“, svo vísað sé til ögrandi titils á bók André Gorz. Og stéttamörkin hafa í rauninni ekki verið rifin niður, yfirstéttin hleypir ekki svo glatt inn í sig. Tekjumunur hefur líka aukist á undanförnum árum á vesturlöndum. Þegar hagvöxtur hægist og gróðamöguleikar minnka leitast yfirstéttin við að hrifsa til sín stærri hluta kökunnar til að halda gróða sínum. Að vissu leyti eru stéttamörkin því aftur að skýrast. Og á heimsvísu fer bilið milli ríkra og fátækra snarbreikkandi. Á sama tíma og stórum hópum fólks á vesturlöndum er útskúfað úr samfélaginu vegna atvinnuleysis svelta herskarar fólks heilu hungri í öðrum heimsálfum.

Með óskýrari afmörkun verkalýðsstéttinnar og þar með dofnandi sjálfsímynd hennar hefur staða sósíalismans breyst. Hann er áfram til sem hugmynd, jafnvel hugsjón, en hann er naumast meira en það, hann er naumast lengur hluti af menningu og sjálfsvitund verkalýðsins. Að vissu leyti hefur hugsjónin tapað líkamlegu afli sínu, eða öllu heldur hafa tengsl milli hugsjónarinnar og líkamlegs afls hennar rofnað. Og það veikir ekki aðeins hugsjónina heldur einangrar líka hugmyndina frá hinni pólitísku og efnahagslegu framvindu. Í sósíalískri menningu verkalýðsins var hugmyndin um sósíalismann falin í baráttu verkalýðsins til að brjótast undan arðráninu. Hjá verkamanninum var hún frekar hugmynd um þróun út úr arðráninu en endanlegt fullkomið samfélag – sú hugmynd var frekar hjá sannfærðustu og skóluðustu kommúnistunum, pólitíska framverðinum, og fékk byr undir vængi með Sovétdýrkuninni. Og þegar sósíalísku menningunni fer að hnigna myndast rof milli verkalýðsbaráttunnar og hugmyndarinnar um sósíalismann. Í samræmi við heimspekihugmyndir frá 19. öld verður sagan „endanleg“ í þeirri merkingu, að endanlegu söguskeiði sé eða verði náð með samfélagsskipan og stjórnarfari sem ekki taki frekari breytingum, í stað þeirrar samþættingar sósíalískrar hugsjónar og stéttabaráttu sem áður var ríkjandi. Fyrir sumum er „endalokum sögunnar“ þegar náð í borgaralegu lýðræði með sósíaldemókratískum umbótum, en fyrir öðrum verða þau, eða öllu heldur urðu, með tilkomu kommúnísks samfélags, endanlegs sósíalisma, kannski að sovéskri (eða kínverskri) fyrirmynd. Sú fyrirmynd entist þó stutt og er nú hrunin og var þá löngu hætt að vera fyrirmynd, og sósíalistum hefur í seinni tíð reynst erfitt að setja fram sannfærandi líkan að endanlegum sósíalisma, varanlegu paradísarástandi eilífs samlyndis í samfélagi sameignar og samvinnu. Frjálshyggjumenn þykjast því kokhraustir geta lýst yfir að þessum „endalokum sögunnar“ sé þegar náð með hinu „frjálslynda lýðræði“, það er hinu kapítalíska lýðræðissamfélagi.

Á hinn bóginn var hin sósíalíska menning í raun hluti af menningarheimi hins borgaralega samfélags og fól í sér ýmsa grundvallarþætti í þeirri hugmyndafræði sem einkenndi tilurð og uppgang þess samfélags. Og því var að vissu leyti mjög stutt í útópíuna, af því að skrefið virtist svo stutt úr borgaralegu samfélagi í sósíalískt, enda virtist mörgum sósíalistum fram eftir þessari öld nóg að verkalýðsstéttin sýndi afl sitt og tæki völdin, eins og nærri hafði gerst í Þýskalandi 1918, til að sósíalisminn yrði að veruleika. Hugmyndin væri holdgerð í verkalýðsstéttinni sem aðeins þyrfti að rísa upp og taka völdin til að hugmyndin raungerðist, og það væri nánast einber líkamleg og efnisleg aðgerð.

Nú horfir öðru vísi við. Við sjáum nú að raungerving sósíalismans hefði aldrei orðið svo einföld. Við sjáum nú að við verðum að gera upp við ýmsa þætti úr hugmyndafræði hins borgaralega samfélags sem jafnframt mótuðu að ýmsu leyti þá sósíalísku menningu sem til varð í þessu samfélagi. Við sjáum nú að sósíalisminn þýðir ekki bara sameign á framleiðslutækjunum heldur líka nýtt viðhorf til afstöðu mannanna ekki aðeins sín á milli heldur einnig til umhverfisins, náttúrunnar og tækninnar, menningarlega umsköpun sem ristir miklu dýpra en sú sósíalíska menning sem við sjáum kannski nú á bak.

Hugmyndalega er sósíalísk bylting því orðin flóknara viðfangsefni en álitið var framan af þessari öld, og jafnframt hefur staða verkalýðsstéttarinnar og þar með stéttarlegur grundvöllur sósíalískrar baráttu breyst að einhverju leyti. En þegar allt kemur til alls, að sumu leyti þegar aðeins er litast um á vesturlöndum, og þó enn frekar þegar horft er út fyrir þróuðu iðnríkin, blasir við augum sú vaxandi örbirgð alþýðu sem Marx, Engels og Lenín álitu að mundi fylgja kapítalismanum. Og er þá að lokum vert að minna lesandann á að hér hefur fyrst og fremst verið horft til vesturlanda.