Einar Ólafsson

Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja

Birtist í Morgunpósti VG 8. febrúar 2005

Í grein í Morgunpóstinum 13. september sl. vék ég að samfélagslegri ábyrgð fyrirtækja. Á 18. heimsþingi Alþjóðasambands frjálsra verkalýðsfélaga (ICFTU) var samþykkt ályktun um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja og er hún aðgengileg á vefsíðunni http://congress.icftu.org.

Á undanförnum árum hefur áhugi manna á samfélagslegri ábyrgð fyrirtækja farið vaxandi. Venjulega er litið á þetta sem eitthvað sem fyrirtækin taka upp sjálf og einhliða, þó svo að það sé gert t.d undir hatti hins hnattræna samnings Sameinuðu þjóðanna (UN Global Compact). Í frétt á vefsíðu Samtaka atvinnulífsins 7. janúar 2004 um ráðstefnu á vegum framkvæmdanefndar ESB um félagslega ábyrgð fyrirtækja segir: „Almennt samkomulag er um að fara sjálfviljugu leiðina og leggja áherslu á kynningar og leiðbeinandi dæmi um fyrirmyndar hegðun. Sú skoðun að einhvers konar rammalöggjöf á vettvangi ESB (og þar með hugsanlega á vettvangi EES) með tilheyrandi viðurlögum sé nauðsynleg hefur a.m.k. til þessa átt sér fáa formælendur.“ Í ályktun ICFTU er bent á að fyrirtækin hafi ekkert lögmæti til að skilgreina á eigin forsendum ábyrgð sína gagnvart samfélaginu. Það er hlutverk Alþjóðavinnumálstofnunarinnar og einstakra ríkisstjórna að setja viðmið og reglur og eigin skilgreiningar fyrirtækjanna mega ekki koma í stað þess.

Í ályktuninni segir að mörg af mikilvægustu áhrifum framleiðslu og viðskipta, svo sem atvinnusköpun og útbreiðsla tækni og þekkingar, njóti sín ekki að fullu án þess að ýmsar reglur séu settar og ríkisstjórnir séu tilbúnar til að vernda félagslega og efnahagslega velferð og réttindi borgaranna. Vegna hnattvæðingarinnar séu samvinna ríkja, alþjóðlegt samstarf verkalýðsfélaga og alþjóðlegar reglur um viðskipti og atvinnurekstur, félagslegar framfarir og réttindi vinnandi fólks æ nauðsynlegri. Og meðal þess sem mikilvægast er til að rekstur fyrirtækja geti haft jákvæð samfélagsleg áhrif eru félagslegir kjarasamningar. Þeir eru grundvallaratriði ef tryggja á samfélagslega ábyrgð fyrirtækjanna.

Grundvöllurinn að ábyrgð fyrirtækja verður að vera löggjöf, reglur og samningar sem taka á hegðun fyrirtækjanna gagnvart samfélaginu og hvernig þeim er stjórnað. Markmið fyrirtækjanna, sem er að skapa arð, verður að vera háð löggjöf sem setur starfsemi þeirra mörk í því skyni að mæta einstaklingsbundnum og sameiginlegum þörfum samfélagsins og standa vörð um hagsmuni almennings, jafnt sem vinnandi fólks og neytenda, sem og náttúruna og umhverfið. Nauðsynlegt er að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir misnotkun á þeim völdum sem fyrirtækin hafa, svo sem með reglum sem varða fjármálamarkaði, aukið gegnsæi og undanskot undan skatti og spillingu, og ríki og aðrir aðilar verða að hafa lagalegar leiðir með refsiákvæðum til að leita réttar síns og fá bætur ef á þeim er brotið.

Raunar hafa verið gefnar út viðmiðunarreglur og leiðbeiningar bæði á vettvangi OECD og Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) varðandi samfélagslega ábyrgð fyrirtækja, en hins vegar vantar betri leiðir og ákvæði til að bregðast við þegar ekki er farið eftir þessum reglum. Alltof margar ríkisstjórnir hafa látið undir höfuð leggjast að fylgja viðmiðunarreglum OECD eftir innanlands og sömuleiðis skortir mjög á að gildi yfirlýsingar ILO sé viðurkennt. Hinn hnattræni samningur Sameinuðu þjóðanna, sem varð til árið 2000 og samanstendur af 10 grundvallaratriðum á sviði mannréttinda, starfsmannahalds og umhverfismála sem fyrirtæki geta tekið opinbera afstöðu til og framfylgt í rekstri og viðskiptum, er hins vegar ekki sambærilegur þar sem hann byggist algerlega á viljayfirlýsingu þeirra fyrirtækja sem kjósa að vera með og er síðan á ábyrgð fyrirtækjanna að uppfylla ákvæði samningsins. Samningurinn getur vissulega haft jákvæð áhrif en þó er varað við því að fyrirtæki noti hann sem skrautfjöður. Meðal fyrirtækja sem hafa innleitt samfélagslega ábyrgð í stefnu sína er ExxonMobile. Á vefsíðunni corporatewatch.org.uk má lesa lista yfir ýmsar athafnir þessa fyrirtækis sem ekki bera vott um samfélagslega ábyrgð og í frétt á heimasíðu Alþjóðasambands starfsfólks í efna- og orkuiðnaði (ICEM) 5. nóvember um alþjóðlega ráðstefnu starfsmanna ExxonMobile er haft eftir varaforseta Sambands starfsmanna í efna- og orkuiðnaði í Bandaríkjunum (PACE), Jim Pannell: „ExxonMobile er eitt af erfiðustu fyrirtækjunum sem við þurfum að eiga við.“

Í ályktun ICFTU eru verkalýðsfélögin vöruð við að taka gagnrýnislausa afstöðu til hugtaksins „samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja“. Það getur ekki verið endanlegt markmið þar sem hagsmunir launafólks geta ekki byggst á hugtaki sem snýst um stjórnun fyrirtækjanna. Eigin skilgreiningar fyrirtækjanna á samfélagslegri ábyrgð sinni eru ekki nægjanlegar né á það að treysta að þau standi við þær um alla framtíð. Þess vegna er nauðsynlegt að setja reglur og einnig tryggja félagslega samninga. En vissulega er hugmyndin um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja jákvæð og mikilvæg og hún gefur verkalýðsfélögunum tækifæri til að knýja á fyrirtækin varðandi samfélagslega ábyrgð þeirra.

Það er athyglisvert að á sama tíma og fyrirtæki eru í auknum mæli að taka hugmyndina um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja upp í stefnu sína er verið að vinna að því mjög ötullega á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og fleiri viðskiptabandalaga, þar á meðal Evrópusambandsins, sem er í grundvallaratriðum efnahagsbandalag, að afnema þær reglur sem knýja á um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja, og er í því sambandi nærtækt að benda á tillöguna um þjónustutilskipun Evrópusambandsins (Bolkestein-tilskipunina) sem verkalýðshreyfingin og ótal samtök í Evrópu berjast nú hatrammlega gegn (sjá nánar um hana í nýjasta hefti BSRB-tíðinda sem er aðgengilegt á vef BSRB, www.bsrb.is). Stefnan er að afnema öll ákvæði, lög og reglur sem skylda fyrirtækin til samfélagslegrar ábyrgðar en láta þau um að skilgreina hana sjálf og fylgja henni eftir eigin hentugleikum. Ályktun 18. þings Alþjóðasambands frjálsra verkalýðsfélaga beinist gegn þessari stefnu og gegn þessari stefnu beinist líka meðal annars barátta hinnar alþjóðlegu hreyfingar fyrir hnattrænu réttlæti sem hefur gert sig gildandi með miklum mótmælum og fjölmennum fundarhöldum á undanförnum árum, nú síðast þegar 150 þúsund manns komu saman á World Social Forum í Porto Alegre í Brasilíu dagana 26. til 31. janúar þótt það hafi farið framhjá fjölmiðlum hér.

Tilvísanir og heimildir:

Einar Ólafsson: Fara hagsmunir fyrirtækja og almennings saman?

18th ICFTU World Congress, Final resolution – The Social responsibilities of business in a global economy

The OECD Guidelines for multinational enterprises

Einnig hér:

http://www.fifoost.org/allgemein/divers/oecd_multinat_corp/index.php

OECD Principles of Corporate Governance

The Trade Union Advisory Committee (TUAC) to the OECD: A Users'Guide For Trade Unionists to the OECD Guidelines for Multinational Enterprises

ILO Tripartite Declaration of Principles concerning Multinational Enterprises and Social Policy (MNE Declaration)

Hnattrænn samningur Sameinuðu þjóðanna, „UN Global Compact“

Sameinuðu þjóðirnar: „Norms on the Responsibilities of Transnational Corporations and Other Business Enterprises with Regard to Human Rights“

„Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja“, frétt á vef Samtaka atvinnulífsins, 7. jan. 2004.