Einar Ólafsson forsíða greinar
Birtist í Þjóðviljanum 4. júní 1990 undir fyrisögninni „Um aðskiljanlegar alþjóðahyggjur Ólafs Gíslasonar“og lagði ég út af tveimur greinum fornvinar míns, Ólafs Gíslasonar.
Við upphaf fyrri heimstyrjaldarinnar tók meiri hluti hinnar sósíaldemókratísku hreyfingar í Evrópu afstöðu með þjóðernisstefnunni, með þjóðlegum hagsmunum borgarastéttarinnar, og fylgdi henni í stíðið hver í sínu landi. Minnihlutinn, kommúnistarnir, setti alþjóðahyggjuna gegn þjóðernisstefnu kratanna og hvatti verkamenn Evrópu til að sameinast gegn stríðsundirbúningi borgarastéttarinnar.
Eins og við vitum leiddi þessi heimstyrjöld af sér aðra heimstyrjöld og eftir hana tók bandaríska auðvaldið forræðið og japanska auðvaldið varð æ öflugra. Evrópska auðvaldinu fór að verða í hag að sameinast. Fljótlega eftir seinni heimstyrjöldina hófst þróuninn til Efnahagsbandalags Evrópu, Evrópubandalagsins og þeirrar sameiningu Evrópu sem nú er á dagskrá. Og nú bregður svo við að ríflega sjö áratugum eftir að sósíaldemókratar völdu þjóðernisstefnuna til að fylgja sínum burgeisum í stríðið taka þeir upp á því að fylgja burgeisunum til sameiningar í nafni alþjóðahyggju.
Þetta er nú svona eins og að snúa faðirvorinu upp á andskotann. Sem Ólafur Gíslason gerir líka þegar hann grípur til marxismans og alþjóðahyggjunnar í andófi sínu gegn „þjóðlegri íhaldsstefnu“ Svavars Gestssonar í tveim greinum í Þjóðviljanum 4. og 18. maí.
Þjóðernisstefna og alþjóðahyggja hefur löngum verið nokkurt vandamál hjá sósíalistum. Ég held reyndar að það stafi af ákveðnum skilningi á alþjóðahyggjunni sem nær ekki út fyrir einangraða tilvitnun í Karl Marx, sem er eitthvað á þessa leið: Öreigarnir eiga sér ekkert föðurland. Ein út af fyrir sig er þessi fullyrðing náttúrulega afleit og býður heim leiðinlegum misskilningi.
Vissulega eru sameiginlegir hagsmunir verkalýðsins þvert á öll landmæri meiri en andstæðir hagsmunir eða sérhagsmunir innan hvers ríkis, þegar litið er til hinna stærri drátta og lengri tíma. En þetta þýðir ekki að engu máli skipti hvar verkamaðurinn býr, að hans sérstöku aðstæður skipti engu máli. Og þetta þýðir ekki heldur að uppruni og þjóðerni verkamannsins sé einskis virði. Það liggur í eðli hans sem vitiborinnar veru að þau áhrif sem hann hefur orðið fyrir skipta hann máli og þar með það umhverfi sem hann er alinn upp í og hefur búið í og það fólk sem hann hefur haft í kringum sig.
Að minni hyggju beinist alþjóðahyggjan ekki gegn sérstökum hagsmunum ákveðinna hópa verkamanna, td. vegna búsetu, né sérstöðu og menningarlegum verðmætum, sem stafa af þjóðerni, umhverfi og uppruna, né þeirri þjóðernishyggju sem þau vill vernda. Alþjóðahyggjan beinist gegn þeirri þjóðernisstefnu sem heldur fram dýrkun þjóðernisins, ágæti eins þjóðernis umfram annað og miðar að því að ein þjóð hagnist á kostnað annarrar. En umfram allt þýðir alþjóðahyggjan samstöðu alþýðunnar hvað sem öllum umhverfismun, menningarmun, þjóðernismun og kynþáttamun líður, samstöðu og gagnkvæma virðingu alþýðufólks hvaðan sem það kemur, hvernig sem það er.
Þessi misskilningur er algengur hjá byltingarsinnum sem hafa tileinkað sér marxískar kennisetningar á vélrænan, ódíalektískan hátt og hafa gaman af samhengislausum tilvitnunum í Karl Marx. En hann getur líka verið fylgifiskur annarskonar alþjóðahyggju, þeirrar sem felst í lotningarfullri viðurkenningu þess sem Ólafur Gíslason orðar svo: „Framleiðsluöfl, samskiptatækni og upplýsingamiðlun samtímans virða engin landamæri, og það gerir fjármagnið ekki heldur.“ Þess viðhorfs að það sé einfaldlega gamaldags og beri vott um þjóðernislega þröngsýni og útúrboruhátt að vera ekki með í hinum alþjóðlega dansi.
Þetta viðhorf er áberandi í greinum Ólafs Gíslasonar. Í fyrri grein sinni segir hann: „Sú þjóð sem lokar sig frá þessum [þe. hinum alþjóðlegu] lögmálum framleiðslunnar í nafni menningarlegs sjálfstæðis mun ekki kalla yfir sig annað en örlög Rúmeníu, Albaníu, N-Kóreu eða Kúbu, sem hver um sig hafa afneitað þessum lögmálum framleiðsluaflanna í nafni ákveðinnar þjóðernisstefnu: „patria o muerte!“.“
Vissulega ber slagorð kúbönsku byltingarmannanna, „föðurland eða dauði“, keim af þjóðernisstefnu, sem ég held að sé þó frekar ákveðin sjálfsvitund, vitund um uppruna og umhverfi, en þjóðrembingur. En það er beinlínis óheiðarlegt af Ólafi að leggja þeim í munn orðin: „Heldur skulum við súpa hel með þjóðlegri reisn en selja okkur á vald nútíma framleiðsluháttum!“ Vegna þess að Ólafur veit það ósköp vel, að eftir að kúbönsk alþýða hafði steypt einræðisherranum og bandaríkjaleppnum Batista stóð hún ekki frammi fyrir þeim valkostum sem hann nefnir, heldur átti hún um það tvennt að velja að taka framleiðsluöflin í eigin hendur eða selja þau og sig sjálfa á vald bandarískri heimsvaldastefnu. Og fyrir að velja fyrri kostinn dæmdi bandaríkst og alþjóðlegt auðvald kúbönsku þjóðina til einangrunar. Að hún var ekki algerlega einangruð er því að þakka að Sovétríkin og fleiri ríki á einhverju sósíalísku róli studdu hana, hvort sem það var út frá alþjóðahyggju eða eigin hagsmunum einum, auk þess sem fjöldi vinstrisinna í auðvaldsríkjunum sýndi í verki þá alþjóðahyggju að gera baráttu kúbanskrar alþýðu að sinni í stað þess að fara um hana háðsorðum út frá einshverskonar stéttlausri alþjóðahyggju.
Og hvað sem allri einangrun líður er alþjóðahyggja í hávegum höfð á Kúbu. Ekki alþjóðahyggja á forsendum auðvaldsins, heldur gegn auðvaldinu, gegn heimsvaldastefnunni, gegn því að auðvaldið ráði hvar og hvernig við lifum, hvar og hvernig landamæri eru dregin.
Það má svo auðvitað spyrja þeirrar spurningar hvort sé yfirleitt raunhæft fyrir alþýðuna að taka völdin, - það er að segja: gera sósíalíska byltingu, - nema það gerist samtímis um allan heim. Á Ólafi er raunar að skilja að það sé ekki spurning um hvort það sé mögulegt, heldur sé það orðið óþarft með öllu, alla vega á vesturlöndum. Og að hans hyggju felst sósíalisminn „í því að leiðrétta misréttið með aukinni þekkingu, skilningi og því gagnkvæma trausti sem er forsenda lýðræðisins“. Er það gagnkvæmt traust atvinnuleysingjans og stjórnarformanns fjölþjóðahringsins?
Enn má greina þriðju tegund alþjóðahyggjunnar: Hina evrópsku alþjóðahyggju. Hún er þó öllu heldur undirgrein stéttlausu alþjóðahyggjunnar, sem er svo auðvitað ekkert stéttlaus þegar allt kemur til alls.
Evrópska alþjóðahyggjan er í raun vitund og viðurkenning evrópskrar borgarastéttar á að fleira sameini hana en sundri og sameining evrópsku auðvaldsríkjanna sé því orðin tímabær. Evrópska alþjóðahyggjan er í rauninni engin alþjóðahyggja heldur evrópuhyggja borgarastéttarinnar, nokkurs konar útvíkkuð borgaraleg þjóðernisstefna, sem reynt er að plata upp á verkalýðinn, meðal annars með því að kalla hana alþjóðahyggju.
Þjóðernisstefna auðvaldsins er í raun ekki liðin undir lok, hún lifir eftir því sem auðvaldið hefur þörf fyrir hana. Þjóðrembingurinn í hinum fjölþjóðlegu Bandaríkjum verður stundum svo mikill að venjulegum Íslendingi með sína þjóðerniskennd blöskrar. Þennan þjóðrembing sjáum við kannski hvað skýrast kringum forsetakosningarnar: munið þið eftir hamslausri dýrkun þjóðfánans í kosningabaráttu Bush? Þessi þjóðrembingur þjónar heimsvaldastefnu bandaríska auðvaldsins. Kannski eigum við eftir að sjá stórevrópskan þjóðrembing. Kannski hefur löngum vottað fyrir honum. Evrópumenn hafa löngum átt bágt með að sjá út fyrir Evrópu. Kannski á stórevrópski þjóðernisrembingurinn eftir að blómstra eins og þýski þjóðrembingurinn blómstraði eftir að auðvaldið sameinaði Þjóðverja í eitt ríki.
Þótt Evrópuþjóðirnar þurrki út landamærin sín á milli þýðir það ekki þá allsherjarútþurrkun landamæra sem sósíalistar hafa löngum séð fyrir sér. Evrópska auðvaldið, evrópskir heimsvaldasinnar, eru einfaldlega að sameinast, skapa sér sameiginleg landamæri. Meginandstæður auðvaldsins eru ekki lengur innan Evrópu.
En hin sameiginlegu landamæri Evrópu eru ekki bara hugsuð gegn öðrum auðvaldsríkjum, þau eru ekki síður hugsuð gegn alþýðu þriðja heimsins. Því gleyma gjarnan þeir „alþjóðasinnar“ sem horfa á myndun stórevrópska ríkisins með glýju í augum. Myndun stórevrópska ríkisins á ekkert skylt við alþjóðahyggju, enda er erfitt að sjá hvað það hefur með alþjóðahyggju að gera þótt einhver ríki á þessu nesi út úr Asíu taki upp á því að gera með sér bandalag um hagvöxt. Það hefur bara með sameiginlega hagsmuni evrópska auðvaldsins, evrópskra heimsvaldasinna að gera. Og auðvaldið hefur engan hug á að láta það verða vatn á myllu alþjóðahyggju verkalýðsins. Gegn henni mun auðvaldið beita þjóðrembingnum eins og það hefur alltaf gert, stórevrópskum þjóðrembingi að þessu sinni.
© Einar Ólafsson