FEinar Ólafsson

Alþjóðlega réttlætishreyfingin

Umræður um hvað felst í kjörorðinu „Við eigum völ á öðruvísi veröld“

 

2. Greining á mismunandi viðhorfum og skoðanahópum innan alþjóðlegu réttlætishreyfingarinnar

10.7.2006 – drög

 

 

2.0 Inngangur

Alþjóðlega réttlætishreyfingin er stundum kölluð hreyfing hreyfinganna vegna fjölbreytni hennar. Margir höfundar, sem hafa fjallað um hana, hafa leitast við að greina mismunandi strauma innan hennar. Þeir hafa farið ýmsar leiðir að því og greint hana út frá mismunandi forsendum. Hægt er að líta til helstu hópa innan hennar, mismunandi baráttumála, mismunandi baráttuaðferða og mismunandi róttækrar afstöðu til þess hvað felst í kjörorðinu „við eigum völ á öðruvísi veröld“.

 

Í bók sinni A People’s World (Zed Books, 2003) fjallar John Madeley um skoðanir fjölmargra baráttu- og fræðimanna og talsmanna allskyns samtaka frá öllum heimsálfum á hnattvæðingunni, hvað hún er og hvað beri að gera. Hann greinir ákveðinn mun á viðhorfum þeirra sem koma frá þróunarlöndum annarsvegar og hinsvegar frá ríku löndunum eða frá Norðri og Suðri eins og hann orðar það. Í Suðrinu, segir hann, er fólk almennt gagnrýnna á hnattvæðinguna en í Norðri. Margir í Suðri vilja hnattvæðinguna feiga meðan Norðanmenn tala um að láta hana virka fyrir hina fátæku. Madeley bendir líka á mikilvægan mun á þeim samtökum sem gagnrýna hnattvæðinguna í Suðri og Norðri. Í Norðri eru samtökin yfirleitt samtök fólks sem tekur afstöðu með hinum fátæku meðan samtökin í Suðri eru oft samtök hinna fátæku sjálfra. Dæmi um slík samtök eru samtök smábænda og landbúnaðarverkamanna í Brasilíu, Movimento Sem Terra (MTS). Samtökin í Norðri leggja mörg hver áherslu á að hafa áhrif á stjórnmálamenn og ríkisstjórnir og þá sem mestu ráða um helstu alþjóðstofnanir og fjölþjóðleg fyrirtæki. Í Suðri vinna mörg samtök hins vegar að því að virkja almenning og aðstoða fólk við að breyta aðstæðunum heima fyrir.

 

2.1 Greining Callinicosar

Callinicos greinir andkapítalísku hreyfinguna (eins og hann kallar hreyfinguna) í nokkra meginstrauma (s. 68 o.áfr.):

 

(i) Afturhaldsamur andkapítalismi. Hér er um að ræða öfgahægrimenn og kannski hæpið að telja þá til andkapítalísku hreyfingarinnar og þótt þeir eigi í sumum tilvikum samleið með henni er það oft á öðrum forsendum.

 

(ii) Borgarlegur andkapítalismi. Þetta gæti virst mótsetning í sjálfu sér. Borgarlegur andkapítalismi er það að telja kapítalismann og markaðkerfið best til þess fallið að tryggja réttlæti en hins vegar þarf að sníða af honum alla þá vankanta sem koma í veg fyrir þetta markmið. Callinicos nefnir sem dæmi um fulltrúa þessa straums breska hagfræðinginn Noreenu Hertz sem gaf m.a. út árið 2001 fræga bók, The Silent Takeover.

 

(iii) „Lókalískur“ (localist) andkapítalismi. (Það liggur ekki alveg í augum uppi hvernig hægt er að þýða hugtök eins og localism og localization á íslensku. „Byggðastefna“ gæti verið góð þýðing, en orðið er frátekið: þegar við tölum um byggðastefnu núverandi stjórnvalda á Íslandi er allavega ekki um lókalisma að ræða. Kannski „grenndarstefna“ og „grenndarvæðing“?). Þessi stefna hefur einkum átt fylgi meðal umhverfissinna. Í henni felst ekki endilega að afnema kapítalismann og markaðskerfið en lögð er áhersla á að sem mest af framleiðslunni fari fram sem næst þeim stað sem hennar er neytt, með því væri dregið út kostnaði og mengun sem fylgir flutningum, byggðarlagið réði meiru um eigin mál og þetta stuðlaði að jafnari skiptingu. Á hinn bóginn yrði ýtt undir flæði upplýsingatækni. Callinicos bendir á að svipuð hugsun hafi verið algeng á 19. öld, t.d. hjá franska sósíalistanum Pierre Joseph Proudhon. Um þetta verður nánar fjallað annarsstaðar.

 

(iv) Umbótasinnaður andkapítalismi. Það er kannski ekki langt milli lókalismans og umbótasinnaðs andkapítalisma og að mörgu leyti skarast þessi tvö sjónarmið. Hnattvæðingin er mjög gagnrýnd fyrir að grafa undan þjóðríkinu og möguleikum á umbótum á kapítalismanum eftir þingræðislegum leiðum eins og hægt var á árunum eftir stríð og fram um 1980. GATT-samningurinn var það takmarkaður að hann tók ekki öll ráð úr höndum þjóðþinga og ríkisstjórna og því er mjög litið til baka til þess tíma og lögð áhersla á einhvers konar endurnýjun þess kerfis sem þá var. Í grundvallaratriðum felst umbótasinnaði andkapítalisminn kannski fyrst og fremst í að ná stjórn á markaðnum. Í því skyni er Tobin-skatturinn svokallaði mikilvægur. Callinicos telur Attac-hreyfinguna til þessa straums, en hún dregur reyndar nafn sitt af Tobin-skattinum.

 

(v) Átónómískur andkapítalismi. Átónómisminn eða sjálfstjórnarstefnan, ef við reynum að þýða orðið bókstaflega, fellur að nokkru leyti saman við anarkismann. Þessi nafngift kom upphaflega fram í hópum yst til vinstri á Ítalíu á áttunda áratugnum og meðal áberandi hópa átónómista á undanförnum árum eru hinir svokölluðu tute bianche og Ya Basta!-hópurinn og síðar disobbedieti á Ítalíu en einnig er átónómista að finna í mörgum öðrum löndum. Þessi straumur hafnar miðstýringu og hefur stíll og sjónarmið átónómismans mjög sett svip sinn á andkapítalísku hreyfinguna í Norður-Ameríku þar sem áhersla var frá upphafi lögð á fjölbreytni hreyfingarinnar og dreifstýringu. Ya Basta! dregur nafn sitt af samhljóða kjörorði Zapatistanna í Chiapas í Mexíkó sem þýðir „nú er nóg komið!“. Antonio Negri, sem skrifaði bókina Empire (2000) ásamt Michael Hardt, er í hópi ítölsku átónómistanna. Segja má að átónómisminn einkenni mjög andkapítalísku hreyfinguna að því leyti að hún er mjög dreifstýrð ef yfirleitt er hægt að tala um einhverja stjórn og gengur þvert á öll landamæri.

 

(vi) Sósíalískur andkapítalismi. Sósíalismi hefur verið tiltölulega lítt áberandi í þessari hreyfingu. Auðvitað má þó segja að þau viðhorf sem ríkja í hreyfingunni séu meira og minna í ætt við sósíalísk viðhorf: jöfnuður, samstaða o.s.frv. En það hefur lítið verið talað um sósíalisma sem slíkan, fæstir kenna sig beinlínis við sósíalisma. Ýmis sósíalísk samtök hafa gert sig gildandi í hreyfingunni, svo sem trotskíistar. Fjórða alþjóðasambandið (FA) hefur verið mjög virkt í hreyfingunni, t.d. hefur Ligue Communiste Révolutionaire (LCR) í Frakklandi verið mjög virkt í Attac og félagar og stuðningsmenn FA hafa tekið mikinn þátt í skipulagningu Alþjóðlegu samfélagsþinganna (WSF). International Socialist-armurinn (IST) hefur líka verið mjög virkur, m.a. í Bretlandi (Socialist Workes Party – SWP, en Callinicos er forystumaður í þeim flokki), Írlandi og Grikklandi. Einnig hefur Partito della rifondazione comunista (PRC) á Ítalíu tekið virkan þátt í hreyfingunni. En meðal þeirra bóka sem fram hafa komið á undanförnum misserum, þar sem menn velta fyrir sér hvað þeir eigi við með kjörorðinu „Við eigum völ á öðruvísi veröld“ (Another world is possible), fer lítið fyrir beinlínis sósíalískum stefnuskrám í hefðbundnum stíl.

 

 

2.2 Greining Fischers og Ponniahs

Árið 2003 gáfu William F. Fisher og Thomas Ponniah út bókina Another World is Possible með úrval af þeim textum sem 2. Alþjóðlega samfélagsþingið (WSF) 2002 skildi eftir sig. Útgefendur bókarinnar fóru gegnum þau skjöl sem lágu fyrir eftir þingið og greina í formála frá 5 málaflokkum þar sem þeim virtist helst gæta mismunandi viðhorfa (s. 8-10):

 

 

 

 

 

 

Þrátt fyrir ýmsan ágreining er hreyfingin sammála um margt:

 

Vandamál vegna útþenslu kapítalisma stórfyrirtækjanna (corporate capitalism) eða hnattvæðingar nýfrjálshyggjunnar, þ.e. að yfirráð stórfyrirtækjanna (corporate dominion) hafi verið skipulögð yfir alla jörðina af voldugustu ríkjum Norðursins í samvinnu við efnahagslegar og pólitískar valdaklíkur Suðursins.

 

Margir halda því fram að áberandi þáttur hnattvæðingarinnar sé hvernig hún endurskapar í sífellu hefðbundin kúgandi félagsleg þrepakerfi (oppressive social hierachives).

 

Hnattvæðing nýfrjálshyggjunnar er ekki einungis efnahagsleg heimsyfirráð heldur einnig innleiðing einsleitrar hugsunar (monolithic thought – pensamento unico), sem undirbyggir lóðrétt form mismunar og varnar almenningi fjölbreytni á lárétta vísu og út frá jafnræði.

 

Algeng hugtök sem koma fram í sambandi við núverandi form hnattvæðingar eru:

 

 

Lykilverkfæri hnattvæðingar nútímans eru:

 

 

Hnattvæðing nýfrjálshyggjunnar er skilin sem „hnattvæðing að ofan“ og þróun sem innleiðir nýklassíska hagfræði, neyslumenningu og tæknilega áhættu. Áherslan á þessa þætti er mismunandi eftir mismunandi hlutum andófshreyfingarinnar: sósíalistar leggja áherslu á hina efnahagslegu hlið og skilgreina hnattvæðingu nýfrjálshyggjunar því sem hnattvæðingu kapítalismans. Hópar sem berjast fyrir menningarlegri fjölbreytni (identity groups) leggja áherslu á neyslumenninguna og skilgreina hnattvæðinguna sem nýlenduútþenslu bandarískrar „MacWorld“ menningar. Umhverfisverndarsinnar leggja áherslu á tæknilegu hliðina og líta á hnattvæðinguna sem útbreiðslu umhverfislegrar áhættu.

 

Þessar mismunandi áherslur útiloka ekki hver aðra. Hér er aðeins um áherslumun að ræða. Og allir þessir skoðanahópar eru sammála um þörfina á nýrri lýðræðisþróun, „hnattvæðingu að neðan“, sem svari til þarfa almennings.

 

 

Mismunandi skoðanahópar (sem skarast meira og minna) eru m.a.:

·         Sósíalistar

·         Anarkistar

·         Umhverfissinnar

·         Femínistar

·         Talsmenn frumbyggja

·         Talsmenn menningarlegrar fjölbreytni

 

 

En geta þessir skoðanahópar (og þeir eru auðvitað miklu fjölbreyttari en þessir sex) komið sé saman um lausnir? Bent hefur verið á að lífvænlegur valkostur við nýfrjálshyggjuna verði aðeins fundinn með samruna (coallescence) þeirra valkosta sem mismunandi skoðanahópar setja fram. Slíkur samruni getur einungis orðið ef þessir skoðanahópar mynda jafngildiskeðju, eins og það hefur verið orðað.

 

Segja má að slík jafngildiskeðja felist í nýfrjálshyggjunni, sem sameinar nýklassíska efnahagskenningu, frjálshyggju (libertarianism) og félagslega íhaldsstefnu.

 

Hreyfingin (sem stundum hefur verið kölluð hreyfing hreyfinganna) verður að viðurkenna og virða mismunandi sjónarmið án þess að útiloka möguleika á að útfæra sameiginlega framtíðarsýn (vision). Ef hinar alþjóðlegu hreyfingar ætla að þrífast og dafna verða þær að þróa með sér framtíðarsýn sem leyfir þeim halda bæði því sem sameinar þær og greinir að.

 

Það sem hefur komið frá Alþjóðlegu samfélagsþingunum (World Social Forum) felur í sér marga valkosti. Viðleitni til samfylkingar eða samleitni þessara mismunandi sjónarmiða felst frekar í sameiginlegri skuldbindingu um áframhaldandi þróun en sameiginlegri framtíðarsýn.

 

Samleitni hinna mismunandi sjónarmiða grundvallast á samstöðunni um endurnýjun lýðræðisins. Það þýðir:

 

 

Þátttökulýðræði er grundvöllur að þessu öllu. Hugmyndir um framleiðsluhætti handan kapítalismans eru óljósar, en þátttökulýðræði er grundvöllur þeirra.

 

2.3 Greining Tormeys

2.3.1 Tveir meginásar

 

 

Simon Tormey fjallar um tvo meginstrauma í andkapítalísku hreyfingunni eins og hann kallar hana. Þetta eru annarsvegar umbótasinnar og hinsvegar róttæklingar og byltingarsinnar, en hann greinir einnig aðra meginstrauma þar sem eru annarsvegar þeir sem aðhyllast einhverja hugmyndafræði og hinsvegar þeir sem hafna hugmyndfræði.

 

Hann leggur áherslu á að ekki gangi að skoða pólitískt litróf hreyfingarinnar sem línu frá hægri til vinstri. Slík einföld lína mundi t.d. ekki ná til þeirrar staðreyndar að margir hópar innan hreyfingarinnar hafna hugmyndafræði, hafa annaðhvort aldrei haft hana eða lagt hana að baki, eru non-ideological eða post-ideological. Í þessu felst að margir hópar innan hreyfingarinnar hafna því að hreyfingin þarfnist einhverra hugmynda um valkost eða einhverja ákveðna sýn á hvernig öðruvísi veröld eigi að líta út. Andstaða þeirra við kapítalismann eða nýfrjálshyggjuna stafar af þeirri staðreynd að kapítalisminn þröngvar upp á okkur ákveðinni sýn á heiminn og útilokar þar með aðra lifnaðarhætti, lífssýn, félagsleg samskipti eða skipulagningu samfélagsins. Þeir hópar sem frekar byggja á einhvers konar hugmyndafræði hafa hinsvegar gjarnan einhverjar hugmyndir um öðruvísi veröld til að styðjast við í andstöðu sinni við núverandi þjóðskipulag. Þetta er söguleg arfleifð en í stjórnmálum eftir upplýsingaöld hefur verið rík tilhneiging í þessa átt. Þetta á ekki aðeins við um sósíalista heldur er þetta einnig mjög skýrt t.d í hugsun Friedrichs Hayek og Miltons Friedmans, helstu hugmyndafræðinga nýfrjálshyggjunnar, sem höfðu ákveðna hugmynd um hvað hefði farið úrskeiðis í veröldinni og hvernig betri heimur ætti að líta út. Hugmyndafræðin inniber greiningu á núverandi stöðu og forskrift að æskilegri framtíðarskipan.

 

Þannig er ekki hægt að setja mismunandi viðhorf í hreyfingunnni upp á eina línu eða ás, betra er að hugsa sér tvo ása sem skerast á tvívíðum fleti, annars vegar frá umbótum til byltingar og hins frá hugmyndafræði til höfnunar hugmyndafræði. Þetta er þó auðvitað einföldun líka og þessi mynd rúmar ekki allt. T.d. rúmast ýmisskonar einsmálshreyfingar, óháð félagasamtök (NGOs) og trúarlegir þrýstihópar ekki í þessari mynd, hópar sem eru hlutar hreyfingarinnar en samt vart hægt að kenna við andkapítalisma.

 

Róttæklingur merkir þann sem vill algera umbreytingu frá hinu alþjóðlega auðvaldskerfi hvort sem það er með byltingu í hefðbundinni merkingu þess orðs eða á annan hátt.

 

Umbótasinni merkir þann sem ekki hefur meðvitaða hugmynd um algera umbreytingu heldur andæfir fyrst og fremst núverandi kapítalisma stórfyrirtækjanna (corporate capitalism) eða nýfrjálshyggjunni og hnattvæðingu í anda hennar.

 

2.3.2 Umbótasinnar

En þó að umbótasinninn sé fyrst og fremst að andæfa ákveðinni útfærslu kapítalismans, nýfrjálshyggjunni, einkavæðingu, hnattvæðingu og þess háttar, þá er gjarnan litið á hann sem andstæðing kapítalismans sem slíks vegna þess að í æ ríkari mæli er litið á nýfrjálshyggjuna og hnattvæðinguna sem órofa þátt í kapítalismanum.

 

Tormey talar annarsvegar um umbótastefnu sem byggist á hugmyndafræði og kallar hana „frjálslynda alþjóðastefnu“ (liberal internationalism) og hinsvegar umbótastefnu sem hafnar hugmyndafræði og kallar hana „frjálslynda íhlutunarstefnu“ (liberal interventionism). Í þriðja lagi fjallar hann um það sem hann kallar „endurkomu sósíaldemókratíunnar“.

Fjálslynd íhlutunarstefna

Frjálslynd íhlutunarstefna byggist á því að lagfæra ýmislegt sem miður fer með því að ýta á að reglur séu settar, svo sem til að tryggja ýmis réttindi (mannréttindi, réttindi verkafólks, frumbyggja o.s.frv.), vernda umhverfið, koma í veg fyrir styrjaldir, stöðva yfirgengilegt arðrán eins og í þrælakistum nútímans (sweatshops) o.s.frv. Til að tryggja að þessi mál nái fram að ganga þarf að vera einhver „hlutlaus“ valdaaðili, yfirþjóðlegar stofnanir eins og t.d. Sameinuðu þjóðirnar. Hvorki þjóðríkjum né fyrirtækjum er treystandi til að tryggja þessi réttindi af því að þau eiga hagsmuna að gæta. Barátta á þessum forsendum hefur oft skilað árangri allt frá baráttunni gegn Víetnamstríðinu til ýmissa áfanga í umhverfismálum og bættra kjara sumsstaðar í þrælabúðunum í upphafi 21. aldarinnar.

Frjálslynd alþjóðahyggja

Sterk hefð er víða, sérstaklega í Evrópu, fyrir umbótastefnu sem er í ríkari mæli hugmyndafræðileg. Sögulega séð er hér um að ræða þá hugmynd að hver maður geti fengið sem mest út úr sínu lífi en til að koma í veg fyrir að mönnunum lendi sama þarf lög og reglur. Hið sama á við um þjóðir og því þarf að hafa kerfi alþjóðlegra stofnana. Þetta var t.d. hugmynd þeirra sem stóðu fyrir stofnun Sameinuðu þjóðanna. Í þessari hugsun er það mikilvægt að pólitískar stofnanir hafi forræði fyrir hinum efnahagslegu og reyndar ættu hinar síðarnefndu að vera pólitískar en ekki bara efnahagslegar í þröngum skilningi. Þessi hugsun er í mótsögn við núverandi stöðu þar sem hinar efnahagslegu stofnanir hafa fengið æ meira vægi og hið mikla vægi hins efnahagslega þáttar hefur komið niður á lýðræðinu. Baráttuna fyrir að endurnýja og styrkja hið pólitíska og lýðræðislega í hinu alþjóðlega kerfi verður að líta á sem „and-kapítalíska“ við núverandi aðstæður, við núverandi stig kapítalismans, nýfrjálshyggju og hnattvæðingu með ofuráherslu á markað og rétt kapítalistanna til að skipuleggja sín mál með tilliti til hámarksgróða.

 

En það er ekki verið að leggja til að kapítalismanum verði kollvarpað heldur að þeim kapítalisma, sem er grundvallaður á nýfrjálshyggjunni, verði skipt út fyrir einhverja annarskonar kapítalíska þróun, og þá einkum þróun sem mundi leyfa pólitíska markmiðssetningu. Það er ekki gert ráð fyrir neinni umbyltingu á eðli hinnar kapítalísku framleiðslu heldur einungis stofnanalegum umbótum. Hér er sjónum þá einkum beint að ólýðræðislegu eðli margra alþjóðlegra stofnana og annars valdavettvangs, svo sem G-8 fundanna. Umbætur þessara stofnana snúast annarsvegar um samsetningu þeirra og hinsvegar um hlutverk þeirra.

 

Önnur samsetning lítur fyrst og fremst að meiri aðkomu og þátttöku þróunarríkjanna í stjórnun og stefnumótun þessara stofnana þannig að þær tækju meira mið af hagsmunum og þörfum þróunarríkjanna. Með öðru hlutverki er átt við að alþjóðlegu stofnanirnar hætti að þjóna hagsmunum stórfyrirtækjanna og valdamestu ríkjanna og beina kröftum sínum þess í stað að því að fullnægja mismunandi þörfum allra ríkja og heimshluta á lýðræðislegan hátt og að þróuninni verði meðvitað stýrt í þágu hinna fátæku í stað þess að láta hinn frjálsa markað ráða henni.

 

Hvort slíkar umbætur mundu í raun valda róttækum umskiptum í hinu alþjóðlega efnhagskerfi byggist á ákveðnum forsendum varðandi alþjóðleg stjórnmál og viðbrögðum valda- og forréttindahópanna:

 

 

Það má því segja að hugmyndir um slíkar umbætur á hinum alþjóðlegum stofnunum krefjist þegar allt kemur til alls grundvallarbreytinga á eðli hinnar efnahagslegu hnattvæðingar.

Endurkoma sósíaldemókratíunnar

Sósíaldemókratían er gömul hefð sem rekja má til loka 19. aldar. Nú heyrast sósíaldemókratískar kröfur t.d. frá Alþjóðasambandi frjálsra verkalýðsfélaga, Faglegu alþjóðasamböndunum (Global Union Federations) og Alþjóðavinnumálstofnuninni. Það sem er kannski nýtt í þeirri umræðu sem nú fer fram er að annarsvegar er að finna þá sem ganga út frá þjóðríkinu og kalla má „þjóðlega alþjóðasinna“ og hinsvegar þá sem frekar líta til alheimsríkis.

 

Sósíaldemókratísk stefna gengur út frá því að kapítalisminn geti unnið í þágu samfélagsins í heild, hægt sé að þróa hann þannig að hann þjóni samfélaginu og þá krafta sem í honum búa megi nýta í þágu samfélags sem annars byggist á jafnrétti. Hér er tvennt mikilvægast: annarsvegar meiri stjórn á markaðnum og hinsvegar skipting gæðanna í samræmi við hámarksréttlæti og jafnræði. Margir líta nú til baka til kenninga hagfræðingsins John Maynard Keynes sem lagði til að ríkisvaldið hefði virku hlutverki að gegna við að stýra kapítalismanum og hagvexti öfugt við laissez-fair stefnu frjálshyggjumannanna. Á sínum tíma var þjóðnýting stóriðnaðar hluti af þessari viðleitni. Varðandi skiptingu gæðanna var ekki litið á hagvöxt sem markmið i sjálfu sér heldur forsendu til að bæta hag þjóðarinnar og skapa olnbogarými til að skapa öllum jöfn tækifæri. Fjármálastarfsemi og einkarekstur skyldi fá að njóta sín ef hann legði sitt af mörkum til samfélagsins og á móti var honum tryggt menntað og heilbrigt vinnuafl.

 

Þegar Tormey talar um þennan sósíaldemókratíska straum innan andkapítalísku hreyfingarinnar er hann samt ekki að tala um aðkomu hinna hefðbundnu sósíaldemókratísku stjórnmálaflokka að hreyfingunni, enda er hún mjög takmörkuð og forysta margra sósíaldemókratísku flokkanna er lítið gagnrýnin á hnattvæðinguna. Eins og sjá má að ofansögðu er hann frekar að líta til hefðbundinna sósíaldemókratískra gilda. Varðandi þennan straum gerir hann greinarmun á annarsvegar því sem hann kallar „þjóðleg alþjóðahyggja“ og hinsvegar þeim sem tala fyrir einhvers konar alheimsstjórn.

Sósíaldemókratía sem „þjóðleg alþjóðahyggja“

Þessi skoðun var mjög áberandi, segir Tormey, á fyrsta Alþjóðlega samfélagsþinginu árið 2001. Þar nefnir hann sérstaklega gestgjafann, Verkamannaflokk Brasilíu, og það sem hann kallar „bloc Chevènement“ og „bloc Bourdieu“ í Frakklandi og á þar við hópa sem tengdust annarsvegar Jean-Pierre Chevènement, fyrrverandi ráðherra í stjórn sósíalistans Lionel Jospin sem bauð sig svo fram í forsetakosningunum 2002 gegn Jospin og Chirac, og hins vegar félagsfræðingnum Pierre Bourdieu sem gerðist á efri árum mjög virkur í andófi gegn nýfrjálshyggju og hnattvæðingu en lést í janúar árið 2002. Einnig nefnir hann verkalýðsfélög, sérstaklega í Evrópu og Ameríku, græningjaflokka og smábændahreyfingar, svo sem Confédération Paysanne undir forystu José Bové.

 

Afstaða hinnar „þjóðlegu alþjóðahyggju“ byggist á þeirri skoðun að þjóðríkið sé aðalgerandinn í alþjóðlegum málefnum og hugsanlega sá mikilvægasti í andófinu gegn alþjóðlegu fjármagni. Hversu æskilegt sem einhverskonar heimsríki kann að vera, þá er þjóðríkið staðreynd og hægt að beita því í þágu réttlætisins. Hins vegar mæla „þjóðlegu alþjóðasinnarnir“ ekki með þjóðlegri sérplægni með verndarstefnu og tollamúrum. En besta ráðið til að hamla gegn óheftu valdi stórfyrirtækjana sé að þjóðríkin takmarki möguleika hinna fjölþjóðlegu eða yfirþjóðlegu (transnational) kapítalista til að flytja fjármagn sitt og framleiðslu fram og til baka um heiminn að eigin geðþótta. Þjóðríkin ættu að setja sér sameiginlega stefnu um skatta, skilyrði fyrir fyrirtæki og vinnulöggjöf, og vinna sameiginlega að því að auka kostnað fyrirtækja við að flytja framleiðslu sína í stað þess að grafa hvert undan öðru í því skyni að ná til sín fjármagni.

 

Ennfremur er þjóðríkið vettvangur fyrir félagslegt réttlæti og dreifingu lífsgæðanna í samræmi við þá forgangsröð sem eðlileg er í þjóðlegu samhengi. „Þjóðlegu alþjóðasinnarnir“ er efins um að slík forgangsröð geti gengið upp á heimsvísu vegna þess hversu mikill munur er milli auðs, menningar og innviða í löndum í suðri og norðri. Ekkert alheimsríki ráði við slíkan mun eða geti látið hann hverfa. Það sem löndin í norðri geta hins vegar gert er að beina auðlegð til suðurs til að ýta undir þróun og auka tækifærin þar. Stefna ATTAC (www.attac.org), sem var stofnað í Frakklandi árið 1998 en er nú starfandi í 39 löndum, er í þessa veru. Upphaflega voru samtökin stofnuð til að vinna að upptöku Tobin-skattsins svokallaða (Ögmundur Jónasson flutti tillögu um upptöku Tobin-skattsins á Alþingi haustið 2000), en hugmyndin er að fjármagnsflutningar verði skattlagðir til að koma í veg fyrir spákaupmennsku og skatturinn yrði síðan nýttur til alþjóðlegra málefna og þróunaraðstoðar.

 

Hin „þjóðlega alþjóðahyggja“ lítur jákvæðum augum á svæðisbundin samtök ríkja og samkvæmt henni fela bandalög eins og Evrópusambandið, MERCOSUR í Rómönsku-Ameríku og ASEAN í Asíu og Kyrrhafssvæðinu í sér jákvæða möguleika þótt mikilla breytinga sé þörf á þeim til að virkja þá möguleika.

Hnattræn sósíaldemókratía

Hér er um að ræða þá sem leggja til myndun einhvers konar „alþjóðastjórnar“ eða „alþjóðaþings“. Meðal margra sem hafa haldið uppi þessari hugmynd má nefna George Monbiot í bókinni The Age of Consent, Richard Falk (sjá t.d. greinina „Toward a Global Parliament“ í The Nation Magazin, 22. sept. 2003 og bókina Predatory Globalization: A Critique) og David Held (sjá t.d. bókina Governing Globalization: Power, Authority and Global Governance, sjá einnig greinina „Endalok stjórnmála, þriðja leiðin og lýðræðiskosturinn“ í Framtíð lýðræðis á tímum hnattvæðingar, Bjartur, 2000). Þeir sem aðhyllast skoðanir af þessu tagi líta gjarnan svo á að þjóðríkið hafi runnið sitt skeið sem vettvangur valds sem geti spornað við yfirgangi yfirþjóðlegs fjármagns. Þeir telja að nauðsynlegt sé að stuðla að annars konar efnahagslegri hnattvæðingu sem tryggi lágmarks öryggi, réttlæti og umhverfisvernd handa öllum hvar sem þeir búa.

 

Það eru mörg afbrigði af þessari stefnu. En meðal atriða sem menn leggja misjafnt vægi á má nefna: Hömlur verði lagðar á hinn frjálsa markað til að tryggja grundvallarréttindi og velferð. Þetta verði gert með alþjóðlegri stjórnun. Sumir horfa til einhverskonar alþjóðlegrar áætlanagerðar eða alþjóðlegrar efnahagsstjórnar í líkingu við hugmyndir Keynes frá því á fyrrihluta síðustu aldar. Hér er líka horft til alþjóðlegrar skattlagningar, svo sem Tobin-skatts og sumir tala um einskonar Marshall-áætlun til að aðstoða þróunarríkin. Með þeirri hugmynd er höfðað til eiginhagsmuna ríku landanna rétt eins og þegar Bandaríkin lögðu til Marshall-aðstoðina til að hleypa lífi í efnahagskerfi Vesturlanda eftir seinni heimstyrjöldina og skapa skilyrði til aukinnar neyslu. Þegar talað er um „alþjóðastjórn“ er gjarnan átt við að stjórnunin fari fram á mismunandi stigum (multi-level governance), allt frá einstökum sveitarfélögum eða landshlutum, gegnum þjóðlönd, svæði, heimsálfur og yfir í alþjóðlegt stig þannig að grenndarlýðræði sé í heiðri haft eða nálægðarreglan um að ákvarðanir séu teknar á því stjórnvaldsstigi sem næst liggur þeim sem málið varðar. Þá er einnig lögð áhersla á gagnsæi, ábyrgð og eftirlit að neðan, að menningarleg fjölbreytni og sérstaða sé í heiðri höfð og tekið sé tillit til hefða og réttinda minnihlutahópa.

 

Þeir sem aðhyllast hina sósíaldemókratísku nálgun í andófinu gegn nýfrjálshyggjunni og hinni kapítalísku hnattvæðingu telja sig yfirleitt raunsærri en hina róttækari eða byltingarsinnuðu. Engu að síður eru þeir býsna róttækir í augum margra verjenda hins kapítalíska kerfis nútímans, ekki síst í Bandaríkjunum þar sem lítil hefð er fyrir sósíaldemókratískri stefnu. Þá hefur einstaklingshyggja styrkst mjög að undanförnu þannig að sú samstaða og samkennd sem liggur að baki sósíaldemókratískri stefnu og gerði henni kleyft að ná svona mikilli útbreiðslu í Evrópu og víðar á síðustu öld á miklu erfiðar uppdráttar nú. Á þeim tíma var líka möguleiki á málamiðlun milli hinnar sósíaldemókratísku stefnu og kapítalismans, málamiðlun sem víða varð að veruleika, en hefur miklu minni möguleika núna. Að þessu leyti er hin hefðbundna sósíaldemókratíska stefna kannski byltingarkenndari en áður var og ekki eins mikill munur á raunsæi og róttækni hennar innan andkapítalísku hreyfingarinnar og þeirra sem annars teljast róttækari.

 

2.3.2 Róttæklingar

Hina róttæku má einnig greina í þá sem aðihyllast hugmyndafræði og hina sem hafna henni. Meðal hugmyndafræðilegra strauma má nefna marxistana, en jafnvel meðal þeirra er hinn hugmyndafræðilegi grundvöllur missterkur og afstaða til hugmyndafræði sem slíkrar misjöfn.

Marxistar

Þó að hinir hefðbundnu kommúnistaflokkar, þeir sem eftir voru, hafi horfið að mestu með hruni kommúnistaríkjanna kringum 1990, þá er marxisminn alls ekki horfinn og margir marxískir smáflokkar og hópar eru starfandi víða um heim og hafa áhrif með þátttöku sinni í víðtækari hreyfingum. Flest hafa þessi samtök frá upphafi haft gagnrýna afstöðu til Sovétríkjanna. Að undanskildu Fjórða alþjóðasambandinu og sumum samtökum sem hafa tengst því gegnum tíðina hafa flestir þessir flokkar og hópar orðið til eftir miðja síðustu öld, margir kringum 1968 og sumir eru nýrri og hafa gjarnan orðið til við það að eldri samtök klofnuðu eða sameinuðust. Socialist Workers Party, trotskíískur flokkur á Bretlandi, er meðal stærri og áhrifameiri marxískra byltingarsinnaðara flokka, hann á aðild að kosningabandalaginu Respect og er burðarásinn í hreyfingunni Globalise Resistance. Einnig eru sterkir marxískir flokkar og hópar í Grikklandi, Tyrklandi, Ítalíu og Frakklandi þar sem marxískir og hálfmarxískir flokkar fengu nærri 15% atkvæða í forsetakosningunum 2002. Í Evrópu hafa róttækir vinstriflokkar með meira og minna marxíska stefnuskrá haft samráð sín á milli gegnum The European Anti-Capitalist Left. Marxískir hópar hafa einnig verið áberandi í stjórnmálum í Indlandi, Rómönsku-Ameríku og Suður-Afríku.

 

Marxistar eru langt í frá að vera samstæður hópur. En mikilvægir þættir í marxismanum eru afstaðan til framleiðsluaflanna, yfirráðanna yfir þeim, stéttabaráttunnar og skipulagningar verkalýðsstéttarinnar, mikilvægi byltingarsinnaðs flokks og stjórnlistar og sú framtíðarsýn að framleiðsluöflin verði sameign og dreifing gæðanna byggist á þörfum. Innan alþjóðlegu réttlætishreyfingarinnar er sérstaða marxismans kannski einkum fólgin í mikilvægi stéttabaráttunnar og verkalýðsstéttarinnar, sem margir telja hafa miklu minna vægi nú en á síðustu öld, flokks, skipulagningar og stjórnlistar, sem margir líta til með mikilli tortryggni, og mikilvægi þróunar framleiðsluaflanna, tækniþróunar o.s.frv., sem sumir sjá beinlínis sem neikvæða þróun. Hér verður að horfa til þess að Marx var afsprengi Upplýsingarinnar og marxisminn varð til á tímabili og undir áhrifum þeirrar framfarahyggju sem er líka mikilvægur hugmyndafræðilegur grundvöllur kapítalismans. Þótt Marx hafi á ýmsan hátt gagnrýnt þessa hugmyndafræði hefur hún gegnum tíðina sett mark sitt til góðs og ills á stefnu og verk flokka og hreyfinga sem hafa kennt sig við marxisma. Meðal marxískra höfunda sem tekið hafa þátt í stefnuumræðu alþjóðlegu réttlætishreyfingarinnar eru Frakkinn Daniel Bensaid og Bretinn Alex Callinicos, höfundur bókarinn Anti-Capitalist Manifesto.

Átónómistar

Leníníska stjórnlistin og kenning Leníns um flokkinn og skipulagningu er mikilvægur þáttur í stefnu margra marxista. En allt frá fyrstu árum rússnesku byltingarinnar hafa verið marxískir straumar sem hafa hafnað lenínísmanum og skipulagskenningu hans en lagt áherslu á einhverskonar sjálfsskipulagningu og dreifstýringu byltingarhreyfingarinnar í stað hins miðstýrða kommúnistaflokks. Sumir töldu t.d. að sovétin eða verkalýðsráðin ættu að vera grunneiningar í sjálfskipulagningu verkalýðsins og voru kallaðir ráðskommúnistar. Slíkir straumar eru stundum kallaðir „átónómistar“ eða sjálfstjórnarsinnar og fengu byr undir báða vængi á árunum kringum 1968.

 

Átónómísk hefð er sérstaklega sterk á Ítalíu og er einnig sterk víðar, svo sem í Þýskalandi og Hollandi. Í þessum löndum er sterk bandalög eða net „átónómista“ í öllu stærri borgum. Meðal þeirra má nefna Ya Basta!, Tuti Bianchi og WOMBLES (White Overalls Movement Building Libretarian Effective Struggles). Toni Negri, sem m.a. skrifaði bókina Empire ásamt Michael Hardt, er meðal þekktari áhrifamanna átónómista. Átónómistar eru þó mjög ólíkir innbyrðis og hæpið að tala um þá sem eina hreyfingu. Sumir átónómistar hafna þeirri marxísku skoðun að efnahagsleg öfl skilyrði hina pólitísku baráttu (ekki skal þó gleymt hinni díalektísku hugsun í marxismanum) og telja að pólitísk barátta geti allt eins skilyrt hinn efnhagslega grundvöll. Þess vegna leggja þeir mikla áherslu á að taka þátt í baráttunni hvar og hvenær sem hún kemur upp. Þar sem lenínisminn hefur gjanan litið á iðnverkafólk sem kjarna verkalýðsstéttarinnar hafa átónómistar miklu opnari skilgreiningu á verkalýðsstéttinni. Þetta tvennt veldur því að átónómistar hafa mjög sveigjanlega afstöðu til eðlis hinnar andkapítalísku andstöðu. En þeir leggja áherslu á baráttu gegn samþjöppun pólitísks og efnahagslegs valds hvort sem þetta vald er í höndum borgarastéttarinnar eða „fulltrúa“ verkalýðsstéttarinnar. Átónómistar hafa frá upphafi hafnað hugmyndinni um alræði öreiganna og sett í þess stað hugmyndir á borð við dreifstýringu og „lókalíseringu“. Sérhvert framtíðarsamfélag verður að byggjast á sjálfræði nærsamfélagsins.

Anarkismi

Anarkisminn á sér djúpar rætur sögulega og ná þær a.m.k. aftur á fyrri hluta 19. aldar en á sjöunda áratug 19. aldar varð klofningur milli fylgismanna Marx og anarkista undir forystu Bakúníns í hinu svokallaða Fyrsta alþjóðasambandi. Anarkistar voru víða mjög mikilvægur hluti af uppreisnarhreyfingum alþýðu á seinni hluta 19. aldar og fyrri hluta 20. aldar, einkum í Evrópu og Rómönsku Ameríku, og víða blómstraði anarkisminn einkum meðal alþýðunnar.

 

Nú eru til ótal og margskonar anarkistahópar víða um heim og hafa oft verið áberandi í mótmælaaðgerðum undanfarinna ára. Meðal þeirra sem hafa verið mest áberandi er hin svokallaða Black Bloc sem er reyndar ekki nein samtök heldur ótal hópar og eðlilegra að nota fleirtölumyndina Black Blocs. Þessir hópar eiga það sameiginlegt að klæðast svörtu og grípa til skemmdarverka og uppþota sem mótmælaform. Á anarkistavefnum infoshop.org (/blackbloc.html) er Black blocs lýst sem hópum anarkista sem koma saman til einhverrar ákveðinnar mótmælaaðgerðar, breytast frá einni aðgerð til annarrar en aðalmarkmiðið er að mynda samstöðu gegn kúgandi lögregluríki. Margir gagnrýna þessa hópa og telja þá skemma fyrir hreyfingunni.

 

Anarkistar álíta eins og marxistar að ríkið sé tæki til stéttarkúgunar og hlutverk þess sé fyrst og fremst að vernda einkaeignarétt yfir framleiðslutækjunum og saman fer gagnrýni á ríkið, einkaeignina og  kapítalismann. Þá greinir hins vegar á við Marx um hlutverk ríkisvalds í byltingarferlinu, þeir hafna hugmynd Marx um tímabundið alræði öreiganna eða verkalýðsríki og telja það mundi alltaf staðna sem kúgunartæki, eins sagan bendir kannski til.Ýmsar hugmyndir eru uppi meðal anarkista um hverskonar samfélag eigi að taka við af hinu kapítalíska, sumir hafna markssamfélagi en aðrir telja einhverskonar ókapítalískan markað mögulegan. Almennt byggjast hugmyndir anarkista þó á samvinnu og sjálfstjórn í grunnsamfélaginu en það sem út yfir það nær sé gert gegnum einhverskonar samvinnu milli grunnsamfélaga, það er á „federalískan“ hátt. Í sumum tilvikum er hægt að tala um grænan anarkisma (sjá www.insurgentdesire.org.uk og Wikipedia undir „green anarchism”) sem hefur verið að þróast síðan um 1970. Margir grænir anarkista sækja ýmislegt í smiðjur Tolstojs og Gandhis og eru oft gagnrýnir á tæknihyggju en meðal þeirra gætir þó margra grasa. Einnig eru mismunandi skoðanir meðal anarkista um leiðir að markinu og baráttuaðferðir. T.d. er stundum talað um „Spikies“ og „Fluffies“ í sambandi við mótmælaaðgerðir. Það sem greinir þessa tvo hópa að er afstaðan til ofbeldis þar sem hinir síðarnefndu vilja beita friðsamlegum beinum aðgerðum en hinir fyrrnefndu stunda gjarnan skemmdarverk og koma sér í átök við lögregluna.

 

Alþjóðlega réttlætishreyfingin er í raun mjög í anda átónomisma og anarkisma, þetta er sjálfsprottin hreyfing þar sem fjöldi mismunandi hópa vinnur saman án yfirstjórnar eða skipulags og sama er að segja um Alþjóðlega samfélagsþingið og önnur samfélagsþing þar sem hefur verið reynt að halda miðstýringu í lágmarki.

 

Ýmsar hugmyndir hafa verið ræddar um annarskonar efnahagskerfi sem eru í ætt við anarkisma. Þar má t.d. nefna hugmynd sem kölluð hefur verið „ParEcon“ sem er stytting á participatory economics, þátttökuhagkerfi mætti kannski kalla það á íslensku, og Michael Albert hefur t.d. gert grein fyrir í bókinni ParEcon: Life after Capitalism (sjá einnig www.zmag.org/parecon/indexnew.htm og grein á Wikipedia). Einnig má nefna hin svokölluðu LETS-kerfi (Local Exchange and Trading Systems) sem eru staðbundin kerfi eða netverk þar sem menn skiptast á vörum og þjónustu án peninga. Slík netverk eru reyndar búin að vera lengi til og eru til í mörgum löndum, t.d. eru um 400 starfandi á Bretlandi. (Sjá www.letslinkuk.org/, einnig www.lets-linkup.com og http://www.gdrc.org/icm/lets-faq.html).

Róttækir umhverfissinnar

Líklega er meirihluti þeirra sem kalla má umhverfissinna ekki andkapítalistar í bókstaflegri merkingu orðsins. En umhverfissinnar eru mjög misjafnlega róttækir varðandi afstöðuna til kapítalismans og vissulega eru hópar umhverfissinna sem kalla má andkapítalíska. Þar á meðal er margir hópar í Bandaríkjunum og má sérstaklega sérstaklega Earth First! sem reyndar hefur breiðst út til margra landa. Þá má nefna svokalla primitífista-hópa (www.primitivism.com) og græna anarkista (www.greenanarchy.info), en John Zerzan heitir einn helsti hugmyndasmiður þeirra, höfundar bókarinnar Future Primitive sem kom út 1994. Einnig má nefna fjölda svokallaðra ökó-marxista, ökó-femínista (sjá http://x.webring.com/hub?ring=ecofem) og ökó-sósíalista. Primitífistarnir og margir aðrir róttækir umhverfissinnar eru mjög gagnrýnir á tækni og tæknihyggju og þá hugmyndafræði sem spratt upp úr Upplýsingunni, þar á meðal marxismann. Marga þeirra má telja til þess straums sem hafnar eða gagnrýnir hugmyndafræði. Í þeim straumi sem kalla má róttæka umhverfissinna er margvíslegt litróf og í þessu samhengi má einnig nefna hreyfingar eins og Reclaim the Streets sem er starfandi í mörgum löndum.

Hvað með femínista?

Tormey greinir ekki femínisma sem sérstakan straum – eða strauma – innan andkapítalísku hreyfingarinnar. Sér til varnar segir hann að „margir femínistar benda sjálfir á hversu erfitt sé að greina sérstakan femínískan „póst-kapítalisma“ öfugt við ýmis afbrigði af marxískum femínisma, anarkó-femínisma og ökó-femínisma sem eru virkar stefnur í sínu róttækniumhverfi“ (bls. 129). Þetta þýðir þó ekki, segir hann, að konur gegni minna hlutverki en karlar í andkapítalíska andófinu nema síður sé. Hinsvegar hafi róttækir andkapítalískir femínistar haft tilhneigingu til að starfa innan þeirra skoðanastrauma sem þeir tilheyra. Ýmsar ástæður geta verið fyrir þessu. Ein skýring er að undir lok áttunda áratugarins og á þeim níunda hafi femínistahreyfingin deilst upp í alls konar „einsmáls“ baráttu varðandi ýmiskonar tiltekið ójafnrétti eða vandamál, lagaleg, efnahagsleg eða félagsleg. Önnur skýring er að femínistar hafa í auknum mæli komið með sín baráttumál undir víðtækari rauðar, grænar eða svartar regnhlífar.

Zapatismo

Tormey fjallar sérstaklega um þá hreyfingu sem kennir sig við byltingarmanninn Emiliano Zapata, forystumann í mexíkósku byltingunni 1910, og birtist skyndilega út úr frumskógum Chiapas-héraðs í Mexíkó á nýársdag 1994, daginn sem Norður-ameríska viðskiptabandalagið, NAFTA, tók gildi. Hann getur ekki skipað þeim í flokk með marxistum, anarkistum né umhverfissinnum. Þetta er ekki heldur einhver blanda af öllu þessu, það er eitthvað alveg nýtt við zapatismann, segir hann, sem þarf skoðunar við. Hann vitnar til orða talsmanns zapatistanna, Marcosar, sem lýsir því hvernig hann kom uppfullur af marxískum og hálfmarxískum hugmyndum til Chiapas en áttaði sig fljótt á að frumbyggjarnir þar vissu allt sem þeir þurftu að vita um hvað þeir vildu, þá vantaði bara það sem til þurfti svo að þeir gæti lifað lífi sínu í samræmi við þarfir sínar, langanir og hefðir. Það sem þeir þurftu var ekki hugmyndafræði heldur lausn frá hugmyndafræði, nefnilega nýfrjálshyggjunni. Og zapatista-uppreisnin var á vissan hátt uppreisn gegn nýfrjálshyggjunni í formi NAFTA. Og það sem meira var, uppreisnin var ekki bara gegn hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar heldur gegn hugmyndafræði almennt og þar með byltingarsinnaðri hugmyndafræði. Íbúar Chiapas vildu ráða sínu lífi, ráða sínum málum, án íhlutunar utanaðkomandi, og þessir utanaðkomandi voru ekki bara landeigendur, ríkisstjórnin í Mexíkó eða stórfyrirtækin heldur líka byltingarsinnar, jafnvel þeir sem virkilega vildu alþýðunni vel. Ef hægt er að tala um einhverja stefnu hjá zapatistunum þá er það póst-ídeólógísk (eftir-hugmyndafræðileg) stefna sem miðar að því að skapa rými þar sem frumbyggjarnir geta skipað sínum málum að eigin þörfum og vild. Sem eftir-hugmyndafræðileg stefna hafnar zapatisminn hefðbundnum hugmyndum um forræði hinna menntuðu eða upplýstu stjórnmála- eða byltingarmanna sem eiga að leiða fjöldann. Þeir vilja að allar raddir fái að heyrast og það er í þeim anda sem þeir reyna sín á milli að komast að sameiginlegri niðurstöðu jafnvel þó að það taki lengri tíma en að láta meirihlutann ráða í atkvæðagreiðslu. Kannski má segja að sjálfstjórn eða „átónómí“ sé lykilorðið varðandi stefnu þeirra, en frekar en að halda fram einhverjum hugmyndum eða stefnu um sjálfstjórn snýst barátta þeirra um að skapa rými fyrir sjálfstjórn. Þannig eru þeir í beinni andstöðu við nýfrjálshyggjuna sem sjálf snýst um að færa út rými, sem sé rými frjálsrar verslunar, rými markaðsins. Í stað þessarar veraldar nýfrjálshyggjunnar vilja zapatistarnir skapa „veröld sem rúmar allar veraldir“ svo vitnað sé í eina af fyrstu yfirlýsingum þeirra.

 

Meginniðurstöður

Eftir að hafa farið yfir nokkra mismunandi strauma eða meginsjónarmið innan þessarar hreyfingar sem stundum hefur verið kölluð „hreyfing hreyfinganna“ finnur Tormey ýmis atriði sem þessi hreyfing á sameiginlega og draga má saman í tvö meginatriði:

 

 

Ef eitthvað er sem bæði umbótasinnaðir og róttækir andkapítalistar eiga sameiginlegt, þá er það að hið pólitíska hafi forgang fyrir hinu efnahagslega („eitt er víst: leiðin liggur aftur til stjórnmálanna“ segir David Held í fyrrnefndri grein í Framtíð lýðræðis á tímum hnattvæðingar, bls. 40) og þar með nauðsyn þess að endurheimta völdin úr höndum þeirra sem hafa náð þeim gegnum „af-pólitíseraðan“ (depoliticised) „frjálsan markað“. Við þurfum meiri stjórnmál, ekki minni. Við þurfum meiri umræðu, meiri tækifæri til að vera þátttakendur en hinir „nýju stjórnendur heimsins“ vilja veita okkur. En hvernig má það verða?

 

Til baka á forsíðu – Til baka á aðalsíðu – Til baka á greinar