Einar Ólafsson

Alþjóðlega réttlætishreyfingin

Umræður um hvað felst í kjörorðinu „Við eigum völ á öðruvísi veröld“

3. Við eigum völ á öðruvísi veröld ef...

11.8.2006 – drög

Susan George: Another World is possible if... London, New York: Verso. 2004

Bók Susan George, Another World is Possible if..., kom út árið 2004. Susan George er bandarísk en hefur búið megnið af sínum fullorðinsárum í Frakklandi. Hún var virk í Víetnamhreyfingunni á sínum tíma. Árið 1976 kom út eftir hana bókin How the Other Half Dies: The Real Reasons for World Hunger, sem vakti allmikla athygli. Hún var um skeið í forystu fyrir Greenpeace-samtökunum og er nú í forystu Attac í Frakklandi. Hún hefur átt aðild að Transnational Institute í Amsterdam (www.tni.org) og fjallað mikið um nýfrjálshyggju, hnattvæðingu, málefni þróunarlanda og alþjóðlegar fjármálastofnanir.

Meginþema þriðja Alþjóðlega samfélagsþingsins (World Social Forum) í Porto Alegre í janúar 2003 var baráttuaðferðir. Þar flutti Susan George ræðu sem birt er sem síðasti kafli bókarinnar. Í bók sinni setur George fram nokkur atriði sem eru skilyrði þess að öðruvísi veröld geti orðið að veruleika. Bókin fjallar aðeins að litlu leyti um hvernig þessi öðruvísi veröld lítur út, hún er frekar einskonar baráttufræði, fjallar um hvaða skilyrði þarf til að breyta veröldinni og hvað við þurfum að gera. Kaflar bókarinnar gefa strax grófa hugmynd um efni hennar:

Fyrsti hluti: Við eigum völ á örðuvísi veröld ef...

1. við vitum um hvað við erum að tala
2. við björgum jörðinni
3. við áttum okkur á hverjir eru í aðalhlutverkum
4. við beinum spjótum okkar að hinum raunverulegu andstæðingum
5. Evrópa vinnur stríðið innan Vesturlanda

Hvaða öðruvísi veröld? Hugmyndir um hið mögulega

Annar hluti: Öðruvísi veröld er innan seilingar ef...

6. við tökum alla með og myndum bandalög
7. við tengjum saman stjórnmál og þekkingu
8. þeir miðla þekkingu sem búa yfir henni
9. við losum okkur við þægilegar tálsýnir
10. við berjumst án ofbeldis

...ef við vitum um hvað við erum að tala

Orðið „hnattvæðing“ hljómar eins og um sé að ræða efnahagslegt kerfi sem setji öll lönd, allar stéttir og allt fólk inn í eina samræmda heild. En svo er hreint ekki. Í raun táknar þetta orð þveröfugt: mjög ójafna aðkomu mismunandi landa að hinu alþjóðlega efnahagskerfi og fjöldi fólks stendur í rauninni frammi fyrir því að því er ofaukið bæði hvað varðar framleiðslu og neyslu.

George fjallar nokkuð um hvað „hnattvæðing“ þýðir. Eitt sér hefur þetta orð auðvitað mjög óljósa merkingu en það sem við erum að tala um skýrist strax allvel með því að segja „hnattvæðing stórfyrirtækjanna (eða á forsendum stórfyrirtækjanna)“ (corporate-led globaliation). Þótt fjölþjóðleg fyrirtæki séu ekkert nýtt, þá hafa þau aldrei fyrr verið svona mörg, svona virk og rík og haft jafnmikil pólitísk áhrif. Það eru þau sem í raun ráða mestu um hvernig tilskipanir Evrópusambandsins, samningar Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og mikið af textum frá ráðstefnum Sameinuðu þjóðanna eru skrifaðir.

Það má líka tala um hnattvæðingu fjármagnsins (finance-driven globalisation) enda skiptir miklu máli fyrir þróun hnattvæðingarinnar að frá lokum 9. áratugar síðustu aldar hafa vestræn ríki afnumið flestar hindranir fyrir fjármagnsflutninga.

Þriðja orðalagið, sem lýsir fyrirbærinu, er hnattvæðing nýfrjálshyggjunnar (neo-liberal globalisation).

Kapítalisminn hefur auðvitað verið hnattrænt fyrirbæri öldum saman en sú hnattvæðing, sem einkennd er með þeim orðum sem hér hafa verið notuð, er nýjasta skeið kapítalismans, skeið sem hófst kringum 1980. Munurinn liggur í umfangi hans og eðli helstu gerenda hans: risafyrirtækin og fjármálastofnanirnar hafa nú verulegt svigrúm til að setja reglur sem stjórna öllum og móta almenningsálitið, m.a. vegna þess að þessir aðilar ráða líka oft fjölmiðlunum. Þeir sækjast eftir æ meiri völdum til að sveigja stefnuna í jafnt þjóðlegum sem alþjóðlegum stjórnmálum að eigin þörfum.

...ef við björgum jörðinni

Rétt eins og stórfyrirtækin láta sér hag einstaklinga og samfélaga í léttu rúmi liggja skeyta þau heldur ekki um náttúruna nema það sé þeim í hag. En þar fyrir utan telur George að kapítalismi og umhverfisleg sjálfbærni séu röklega ósamrýmanleg. Þessar tvær heimsskoðanir, sú vistfræðilega og efnahagslega, eru í stríði og staðan er sú, eins og nánar er sýnt fram á í þessum kafla, að hin vistfræðilega heimsskoðun verður að verða ofan á. Efnahagslegur vöxtur (sem er grundvallaratriði í eðli kapítalismans) getur ekki haldið áfram endalaust. Þessu verðum við að gera okkur grein fyrir. En hið hnattvædda efnahagskerfi gengur út á út sífellt meiri vöxt og drifkraftar þess knýja á að reglur sem hamla honum, þ.á.m. reglur til að vernda umhverfið, verði afnumdar. Það er útilokað að koma öllum jarðarbúum út úr fátæktarstöðu sinni nema þróuðu löndin taki upp orkugjafa og framleiðsluaðferðir sem eru sjálfbærar og mengunarlausar.

...ef við áttum okkur á hverjir eru í aðalhlutverkum

Hér er annars vegar um að ræða opinberar stofnanir og samráðsvettvang opinberra aðila:

• Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (Bretton Woods stofnanirnar)
• Alþjóðaviðskiptastofnunin
• OECD og G-8 (efnahagsstofnun og samráðvettvangur hinna þróaðri og auðugri ríkja)

Hins vegar eru einkaaðilarnir. Hér fjallar George um þróun fjölþjóðlegu fyrirtækjanna og fjármagnsmarkaðanna. Hún segir frá totaoti (lobbýisma) og skipulögðum þrýstihópum. Hér er um gífurlega marga hópa að ræða, samtök, stofnanir og fyrirtæki sem sérhæfa sig í ráðgjöf og totaoti. Hún fjallar sérstaklega um nokkur samtök, svo sem:

• European Round Table of Industrialists (ERT) (www.ert.be), sem hefur m.a. haft gífurlega mikil áhrif á Evrópusambandið.
• US Coalition of Service Industries (USCSI) í Bandaríkjunum sem átti mikinn þátt í að koma GATS-samningnum á koppinn.
• Fjölmörg samtök og stofnanir með nöfn sem vísa til umhverfisverndar en eru kostuð af fyrirtækjum og vinna gegn lögum og reglum um umhverfisvernd
• European Services Forum (www.esf.be), stofnað þegar var verið að koma upp Alþjóðaviðskiptastofnuninni.
• International Chamber of Commerce (ICC) (http://www.iccwbo.org).
• TransAtlantic Business Dialogue (TABD) (http://www.tabd.com), stofnað 1995 og er samráðsvettvangur bandarískra og evrópskra fyrirtækja og fjármálamanna.
• Bilderberg-hópurinn
• The World Economic Forum.

(Hér er aðeins talið nokkuð af því helsta. Varðandi nánari upplýsingar má benda á http://global-elite.org/elitewiki/index.php)

...ef við beinum spjótum okkar að hinum raunverulegu andstæðingum

Susan George vill frekar nota orðið „andstæðingur“ en „óvinur“ og rökstyður það með því að síðarnefnda orðið kalli á ekkert minna en fullnaðarsigur en séum við raunsæ verðum við að horfast í augu við að pólitískir sigrar séu nánast aldrei fullnaðarsigrar. Að takast á við þá andstæðinga sem hér um ræðir krefst þekkingar, pólitískrar hernaðarlistar og baráttu til langs tíma.

Hún varar við tvenns konar ranghugmyndum sem stundum koma upp þegar rætt er um að breyta heiminum. Annarsvegar að „fyrst verðum við að breyta okkur“ og hinsvegar að andstæðingurinn „sé bara einfaldlega kapítalisminn“. Þó að hið síðarnefnda sé kannski ekki rangt í sjálfu sér þá gengur það í rauninni ekki að hefja baráttuna á þeim forsendum, það er eins og að berjast gegn hugtaki eða marghöfða skrímsli, það veit engin hvar á byrja og raunveruleg barátta getur aldrei hafist. Ef kapítalisminn á eftir að bíða ósigur, þá verður það niðurstaða af ótal orrustum en ekki ekki einhverjum ragnarökum. Við getum ekki heldur farið af stað í þessa baráttu út frá því að allir sem taka þátt í henni þurfi fyrst að koma sér saman um lokaniðurstöðuna. Menn verða að virða hver annan þó að þá greini á um framtíðarsýn og baráttuaðferðir og baráttan fyrir betri heimi má ekki hverfa í skuggann fyrir innbyrðis þrætum og baráttu um t.d. byltingarstefnu eða umbótastefnu.

Þessi barátta hlýtur að fara fram á mörgum sviðum og andstæðingurinn getur verið nálægur eða fjarlægur, stór eða smár í sniðum, margbreytilegur og illskiljanlegur eða einfaldur og auðskilinn. Hann getur verið verið í byggðarlaginu eða innan þjóðríkissins, eins og óvinveitt ríkisstjórn, pólitískir flokkar og samtök, einstök fyrirtæki eða samtök atvinnurekenda. Hann getur verið bundinn við ákveðnar heimsálfur eða svæði, svo sem viðskiptabandalög, eða á heimsvísu eins og alþjóðlegu viðskiptastofnanirnar, fjölþjóðleg fyrirtæki og alþjóðleg samtök fyrirtækja og fjármálamanna.

...ef Evrópa vinnur stríðið innan Vesturlanda

Þetta rökstyður Susan George á þann hátt að hin afturhaldssömu Bandaríki verði að fá mótvægi. Sem stendur er það bara Evrópa sem hefur bæði efnahagslegt og táknrænt afl sem og sögulega og menningarlega reynslu til að taka forystu á þessum tímapunkti sögunnar um að fara aðra leið. Spurningin er þessi: Getur Evrópa lagt til einhverja aðra leið til að móta veröldina? Er hægt að móta veröldina á þá leið, og ef svo er, hvernig?

Susan George minnir á að Evrópusambandið var upphaflega stofnað á sjötta áratug síðustu aldar út frá þeirri grundvallarhugmynd að leysa ágreining á friðsamlegan hátt með tilvísan til alþjóðlegra laga. Því miður gengur þó flest í öfuga átt nú í Evrópu. Hún nefnir nokkur atriði

• Stækkun ESB styrkir Bandaríkin þar sem ný aðildarríki í Austur-Evrópu eru mjög ógagnrýnin á Bandaríkin.
• Núverandi samband Bretlands og Bandaríkjanna.
• Nýfrjálshyggja framkvæmdanefndar Evrópusambandsins.
• Alþjóðlegu fjármála- og viðskiptastofnanirnar eru meira og minna skapaðar af Bandaríkjunum og undir forræði þeirra og Evrópuríkin hafa sýnt lítinn lit á að hamla eitthvað gegn ofurvaldi Bandaríkjanna yfir þeim.

En ýmsan mikilvægan ágreining má greina milli Evrópu og Bandaríkjanna, svo sem afstöðu til þróunarhjálpar, mengunar og umhverfismála og Íraksstríðsins þrátt fyrir stuðning nokkurra Evrópuríkja við það. En Evrópumenn, evrópskar ríkisstjórnir og evrópskar stofnanir verða að losa sig undan hugmyndafræðilegu og pólitísku forræði Bandaríkjanna.

Mikill hluti alþjóðlegu réttlætishreyfingarinnar er að leggja til eitthvað sem samsvarar hinu almenna evrópska kerfi sem byggðist á skattlagningu, dreifingu lífsgæða og lýðræðislegri þátttöku og þróaðist í Vestur-Evrópu eftir 1930 og sérstaklega eftir seinni heimsstyrjöld. Þrátt yfir að þessu kerfi hafi verið greidd þung högg er það að minnsta kosti að hluta ennþá til. Engum dettur í hug að þetta kerfi hafi verið fullkomið. En að baki þess liggur þó hugmynd og hugsjón um samstöðu, og sú hugsjón er djúpstæð og bráðlifandi ennþá. Susan George heldur því fram að þetta evrópska félagslega kerfi sé megin ásteitingasteinninn í því sem hún nefnir stríðið innan Vesturlanda. Evrópskir þátttakendur í alþjóðlegu réttlætishreyfingunni hafa sérstaka ábyrgð vegna þess að þeir hafa meiri möguleika en félagar þeirra í Bandaríkjunum á að hafa áhrif á sitt valdaumhverfi.

Hvaða öðruvísi veröld? Hugmyndir um hið mögulega

Bók Susan George fjallar ekki fyrst og fremst um hvernig öðruvísi veröld geti litið út heldur frekar hvað þurfum að gera til að koma breytingum af stað. Hún víkur þó að þessu viðfangsefni í millikafla í bókinni. Öðruvísi veröld, segir Susan George, verður að byrja með nýrri stefnu í anda Keynes þar sem skattar og skipting gæðanna er í öndvegi rétt eins og það kerfi sem hófst á þjóðlegum grundvelli snemma á síðustu öld í þeim ríkjum sem nú eru í flokki hinna auðugu ríkja.

Í þessu felst

• skipting auðsins á alþjóðavísu, þess auðs sem m.a. annars er að finna í gróða risafyrirtækjanna og á fjármálamörkuðunum,
• að skuldum þróunarríkjanna sé aflétt,
• og hin svokallaða „frjálsa verslun“ víki fyrir „réttlátri verslun“ (fair trade).

Þetta krefst m.a.

• alþjóðlegrar skattlagningar svo sem á fjármálaviðskipti (Tobin-skattur),
• að komið sé í veg fyrir svokallaðar skattaparadísir og
• annaðhvort verði gerðar róttækar umbætur á Alþjóðaviðskiptastofnuninni, Alþjóðbankanum og Alþjóðgjaldeyrissjóðnum eða þessar stofnanir jafnvel lagðar niður og eitthvert annað kerfi sett upp til að standa fyrir og hafa eftirlit með alþjóðlegum reglum.

Varðandi umhverfismál nefnir hún t.d. að

• fjármálstofnanir eins og Alþjóðabankinn eða svæðisbundnir þróunarbankar skilyrði lán sín því að uppbygging og framleiðsla sé umhverfisvæn,
• grænir skattar verði teknir upp (hér nefnir hún sérstaklega hugmyndir hagfræðingsins Alfred Cecil Pigou (sjá t.d. http://www.answers.com/topic/pigovian-tax).

En jafnvel þótt tækist að ná í peninga til tekjujöfnunar (t.d. með alþjóðlegum sköttum) yrði að koma upp einhverjum tækjum til að vinna verkið. Susan George bendir á leiðir án þess að útiloka aðrar leiðir:

• Ný lítil stofnun á vegum SÞ sem sæi um útdeilingu fjárins og er nánar útlistað hvernig sú stofnun yrði skipulögð og hvernig standa mætti að úthlutun fjár og ráðstöfun, m.a. með mjög lýðræðislegu formi í þeim löndum sem þægju fé og er t.d. bent á þátttökulýðræðið við fjárhagsáætlun í Porto Alegre í Brasilíu og tugum annarra borga sem hafa tekið upp sama hátt.

• Þátttökulýðræðið við fjárhagsáætlun í Porto Alegre: (sjá http://www.unesco.org/most/southa13.htm).

Þá nefnir hún fleiri dæmi sem taka má sem fyrirmynd:

• Átak í Brasilíu til að koma fleiri börnum í skóla (foreldrar hafa oft ekki efni á að senda börn í skóla af því að þau þurfa að vinna) sem hefur fengið heitið Bolsa Escola.

o Bolsa Escola átakið í Brasilíu til að koma fleiri börnum í skóla (sjá http://ehlt.flinders.edu.au/education/iej/articles/v4n2/denes/BEGIN.HTM)

· Hugmyndir, sem hafa verið kenndar við perúanska hagfræðinginn Hernan de Soto, um að fátækt fólk og eignir þess (fólk sem oft er með einhverja starfsemi í hinum óformlega atvinnugeira samfélagsins) geti gefið meira af sér og nýst betur bæði sjálfu sér og samfélaginu, sé það skráð og viðurkennt.

· Grameen-bankarnir, sem eiga uppruna sinn í Bangladesh og byggjast á ódýrum smálánum til fátæks fólks, sem ekki á þess kost að fá lán hjá öðrum fjármálastofnunum, og gefur þeim þannig færi á að koma sér upp lítilli atvinnustarfsemi sem nægir til framfærslu.

o Grameen-bankarnir (sjá http://www.grameen-info.org/)

• Sýnt hefur verið fram á að hægt er að stórauka landbúnaðarframleiðslu með einföldum, ódýrum og lífrænum aðferðum. Með því að viðurkenna það ætti að vera hægt að ýta áherslunni á áburðarnotkun og erfabreyttar plöntur út af borðinu.

Susan George vísar til annarra bóka þar sem fjallað er um hvernig mætti skipuleggja samfélagið öðruvísi. Meðal bóka sem hún nefnir er Parecon: Life after Capitalism (Verso: 2003) eftir Michael Albert og Alternatives to Economic Globalization. A Better World is Possible.

Hins vegar hefur Susan George efasemdir um trú margra græningja á að hægt sé að færa sem flest heim í hérað, hún efast um að við komumst undan hinu flókna efnahagskerfi sem gerir slíkt ómögulegt. Þetta er, segir hún, kannski hinn raunverulegi munur á raunsæismönnunum og hinum sem hún kallar útópista. Hún lítur á hugmyndir sínar um alþjóðlega skattheimtu og dreifingu gæðana sem raunsæjar meðan afturhvarf til einfaldari tíma, þar sem flest er leyst heima í héraði, er frekar útópía. Fólk mun halda áfram að búa í stórum borgum, við verðum áfram háð margvíslegri framleiðslu á fjarlægum stöðum, margar vörur sem þörf er á verða framleiddar í stórum verksmiðjum – í framtíðinni verður áfram þörf fyrir blöndu af litlum, meðalstórum og stórum fyrirtækjum, en þau þurfa ekki endilega að vera einkarekin eða rekin á kapítalískum grundvelli.

Þótt Susan George beini mjög sjónum sínum til hinna fátækari landa, þegar hún veltir fyrir sér öðruvísu veröld, þá segir hún að ekki megi loka augunum fyrir vandamálum hinna ríkari landa í norðri. Þar er til dæmis tilhneiging til aukins atvinnuleysis, tímabundinnar atvinnu og fátæktar og kvíða og örvæntingar sem því fylgir.

Bankana mætti hugsa sér sem samvinnufélög og allavega ætti þeim að vera skylt að ráðstafa hluta af fjármagni sínu til að lána hinum fátækari og styrkja byggðirnar. (Hún bendir í því sambandi á löggjöf í Bandaríkjunum, Community Reinvestment Act (CRA) (http://www.ffiec.gov/cra/default.htm). Hún bendir líka á að 6-7% efnahagskerfisins í Bandaríkjunum er utan hins kapítalíska kerfis: samvinnufélög, rekstur á vegum félagasamtaka, fyrirtæki sem starfsmennirnir sjálfir stjórna og ýmiskonar önnur eignar- og rekstarform.

Í lok þessa kafla víkur Susan George að hugmyndinni um heimsstjórn, ríkisstjórn á heimsvísu. Slíkar hugmyndir telur hún óraunhæfar, alla vega í bráð, enda yrði slík stjórn vísast í höndum sama fólks og nú ræður. Hins vegar mætti kannski hugsa sér Alþjóðlega samfélagsþingið (World Social Forum) í samvinnu við alþjóðlegt þingmannaþing (Parlamentary Forum) sem skref í þessa átt.

...ef við tökum alla með og myndum bandalög

Í seinni hluta bókarinnar fjallar Susan George fyrst og fremst um skipulagningu hreyfingarinnar og baráttunnar og hvers þarf að gæta í starfinu. Hér talar hún af langri reynslu allt frá baráttunni gegn Víetnamstríðinu á sjöunda áratug síðustu aldar – hún er með mikið af hagnýtum leiðbeiningum sem ekki verða tíundaðar hér þótt gagnlegar séu.

Við þurfum:

• fjölda
• skipulag
• samstarf

Samstarf, samfylking, bandalag – þetta er mjög mikilvægt. Susan George fordæmir einangrunarstefnu. Oft getur maður lent í því að eiga samleið í einhverri baráttu með fólki sem er maður er ósammála að miklu leyti, en maður getur tekið höndum saman með þeim í þessu máli án þess að láta af sínum eigin skoðunum í öðrum málum og burt séð frá hvort hvort maður nálgast þetta mál að einhverju leyti frá öðrum forsendum. Alþjóðlega réttlætishreyfingin, hinar fjölmennu mótmælaaðgerðir, samfélagsþingin, allt hefur þetta orðið mögulegt af því að menn létu ekki einangrunarstefnu þvælast fyrir sér. En hún fjallar líka um stjórnmálaflokka sem ákveðið vandamál í þessari samfylkingu vegna þess hversu sjálfhverfir þeir eru, það er í eðli þeirra að vera uppteknir af fylgi og þess vegna reyna þeir gjarnan að trana sér fram, eigna sér árangurinn, gera málamiðlanir o.s.frv.

...ef við tengjum saman stjórnmál og þekkingu

Þekking hefur alltaf verið mikilvæg í frelsis- og réttindabaráttu alþýðu en aldrei sem nú. Hér má nefna þekkingu á efnahagskerfi heimsins, fjármálastofnunum, eðli nýfrjálshyggjunnar og hnattvæðingarinnar, þekkingu á umhverfismálum og svo framvegis – og ekki síst mikilvægi þess að vita af öðrum sem þurfa að heyja baráttu, sú þekking gerir mönnum kleyft að bindast samtökum eða bandalögum. Og þá er líka mikilvægt að vita á hvernig hin ýmsu svið tengjast, þannig að t.d. umhverfissinnar og baráttumenn fyrir réttindum verkafólks eða frumbyggja átti sig á að þeir eiga samleið. Í þessu sambandi vitnar Susan George líka til skrifa ítalska marxistans Antonio Gramsci um hið „menningarlega forræði“ (á ensku cultural hegemony) eða hið menningarlega vald hinna ráðandi stétta.

...ef þeir miðla þekkingu sem búa yfir henni

Hér er fjallað um mikilvægi þess að þeir sem búa yfir þekkingu miðli henni áfram, fjallað er um ýmsar leiðir til þess og aðferðir og miðlar höfundur þar af langri reynslu sinn.

...ef við losum okkur við þægilegar tálsýnir

Ein besta leiðin til að tapa orrustu er að byggja stjórnlist sína á röngum forsendum og tálsýnum, segir Susan George. Hér telur hún upp nokkrar mikilvægar tálsýnir sem hún hefur rekist á á ferli sínum:

• Að hægt sé að fá „þá“, hina ríku og voldugu, á okkar band. Þeir eiga það til að bjóða til rökræðna, en það er oftast tímasóun.
• Að til séu einhverjar fyrirframgefnar lausnir.
• Að með breyttum neysluvenjum geti ég breytt heiminum. Það er góðra gjalda vert að breyta einhverjum siðferðilegum viðmiðunum við neysluvenjur sínar, en í fæstum tilvikum hefur það einhverja pólitíksa þýðingu út yfir mann sjálfan, þótt í einstaka tilvikum geti vel skipulögð herferð til að hætta til dæmis að kaupa einhverja vöru haft einhver áhrif.

... ef við berjumst án ofbeldis

Ofbeldi og skemmdarverk í mótmælaaðgerðum vinna venjulega gegn tilgangi aðgerðanna. Sumir segja að reynslan sýni að óeirðir dragi helst að sér athygli fjölmiðlanna, en einmitt þess vegna vinna óeirðirnar gegn tilgangi aðgerðanna. Ef um er að ræða stóra mótmælagöngu og lítill hluti stelur senunni með óeirðum er hann í rauninni að vinna skemmdarverk gegn hinum, fréttir verða kannski meiri en hins vegar fellur meginatriðið í skuggann, fjöldinn sem mótmælir friðsamlega, rödd hans og kröfur. Stór friðsamlega hreyfing er kannski dæmd eftir litlum hópi sem sker sig úr. Aðgerðir sem fjöldi manns og samtök hafa verið að undirbúa í langa tíma hverfa í skuggann af aðgerðum fámenns hóps sem kemur inn í þær án þess að hafa tekið þátt í undirbúningsvinnunni. Hér nefnir Susan George dæmi úr mótmælaaðgerðum undanfarinna ára svo sem í Gautaborg og Genúa í júní og júlí 2001 eða þegar árás á BP-bensínstöð dró athyglina frá 80 þúsund manna mótmælum gegn G-8 fundinum í Evian í Frakklandi árið 2003. Sérstaklega nefnir hún Black Bloc-hópana sem dæmi um hópa sem hún telur vinna slík skemmdarverk. Hún fjallar líka um þá baráttuaðferð sem sumir boða, að þegar beitt sé ofbeldi og yfirvöldum ögrað, þá bregðist þau við með því að sína sitt rétta eðli, sem er ofbeldiseðli, og það ýti svo aftur undir andstöðu almennings við yfirvöld.

Þegar rætt er um ofbeldi verður þó að greina á milli ofbeldis gagnvart fólki og skemmdarverkum á eignum. Ofbeldi gagnvart fólki er aldrei réttlætanlegt nema í algerri nauðvörn. Hinsvegar geta skemmdarverk verið réttlætanleg í sumum tilvikum. Sem dæmi um skaðsemi ofbeldis nefnir hún:

• Ofbeldi beinir athygli fjölmiðlanna og þar með almennings frá skilaboðum yfirgnæfandi meirihluta hreyfingarinnar.
• Ofbeldisfullir hópar er venjulega eins klæddir og því er auðvelt fyrir lögregluna og einstaklinga úr fasistahópum að blanda sér inní hópinn.
• Það er ekki sérlega gáfulegt svona taktískt séð að mæta ríkinu á því sviði sem það er sterkast.
• Ofbeldi og óeirðir fæla margt fólk frá því að taka þátt í aðgerðum.
• Öfugt við það, sem margir sem styðja ofbeldisfullar aðgerðir halda fram, þá styrkir ofbeldi gagnvart fólki eða eignum kapítalismann frekar en veikir hann. Óeirðir ýta ekki undir stéttarvitund, frekar að þær skapi samúð með þeim sem verða fyrir barðinu á þeim. Þá er rétt að athuga, að hvað sem líður eðli lögreglu og hers sem stofnana, þá eru óbreyttir lögreglu- og hermenn fyrst og fremst menn úr verkalýðsstétt. Þá er líka hætta á að ofbeldi fari úr böndunum ef farið er að beita því sem baráttuaðferð eins og varð niðurstaða Bobby Seale og fleiri liðsmanna Svörtu hlébarðanna (Black Panthers) þegar þeir komu saman til að ræða hvað hefði farið úrskeiðis hjá þeim á árunum upp úr 1970. Það var, sögðu þeir, fyrst og fremst sífellt meiri beiting ofbeldis sem að lokum fór úr böndunum.

Í stað þess að efna til óeirða til að gera mótmælaaðgerðir eftirtektarverðar er betra að gera þær líflegar á annan hátt. Mótmælaaðgerðir þurfa ekki að vera grafalvarlegar. Það er hægt að hafa karnivalstemmningu og grín getur verið beittara en ofbeldi.