10.8.2006 – drög
Alternatives to Economic Globalization. A Better World
is Possible.
Á
öðru Alþjóðlega samfélagsþinginu (World Social Forum) 2002 var kynnt rit
sem kom út síðar á árinu undir nafninu „Valkostir við efnahagslega hnattvæðingu
– við eigum völ á betri veröld“ (Alternatives to Economic Globalization. A
Better World is Possible). Þessi bók kom út á vegum International Forum
on Globalization (IFG) og var unnin af 19 manna hópi frá öllum heimsálfum á
árunum 1999 til 2002. Endurskoðuð útgáfa kom út árið 2004 en hér er farið eftir
fyrri útgáfunni.
IFG
(www.ifg.org) er samstarfshópur rúmlega 60
fræðimanna og baráttumanna víða um heim sem hafa rannsakað og gagnrýnt og
andæft hnattvæðingarþróuninni. Þessir 19 einstaklingar, sem að bókinni standa,
mynda ekki einsleitan pólitískan flokk, meðal þeirra eru mimunandi áherslur og
sjónarmið, en í bókinni hafa þeir reynt að koma saman hugmyndum um „valkost við
efnahagslega hnattvæðingu“.
Efnahagsleg hnattvæðing og tíu grundvallaratriði fyrir sjálfbær samfélög
Höfundar
bókarinnar rifja það upp að í hinum miklu mótmælaaðgerðum í Seattle haustið
1999 var hugtakið lýðræði það sem virtist mynda sterkust tengsl milli allra
hópa á staðnum: Lifandi lýðræði, þátttökulýðræði, nýtt lýðræði,
alþýðulýðræði.
Í
inngangi bókarinnar er lögð áhersla á efnahagslegt lýðræði. Pólitísk átök 20. aldarinnar voru fyrst
og fremst milli sósíalisma og kapítalisma. En í báðum þessum stefnum var
efnahagslegt vald, eða eignarvaldið (power of ownership) eins og það er
orðað í bókinni, miðstýrt, annarsvegar í ríkinu og hinsvegar í
stórfyrirtækjunum. Báðar þessar stefnur höfnuðu klassískri frjálslyndri hugmynd
um sjálfstýrðan markað – markað þar sem samfélagið skipuleggur sig sjálft í
samræmi við staðbundnar (local) þarfir út frá lýðræðislegum reglum.
Höfundarnir
byrja á að greina lykilþætti þess sem þeir kalla efnahagslega hnattvæðingu en er einnig nefnt hnattvæðing
stórfyrirtækjanna (corporate globalization) eða nýfrjálshyggja.
Eins
og áður segir var hugtakið lýðræði það hugtak sem mest var áberandi í
Seattle 1999, en auk þess voru áberandi hugtökin: umhverfisleg sjálfbærni,
lókalísering (localization – vantar íslenka þýðingu, kannski grenndarstefna
eða grenndarvæðing?) og grenndarlýðræði (subsidarity). Þetta eru
lykilhugtök gegn hnattvæðingunni.
Höfundarnir
hafa greint tíu grundvallaratriði fyrir sjálfbær samfélög:
Lýðræði
Höfundarnir
nota orðin nýtt lýðræði eða lifandi lýðræði til aðgreiningar frá orðinu
lýðræði, sem oft hefur mjög yfirborðslega merkingu, svo sem fulltrúakosning á
margra ára fresti. Ábyrgð er grundvallaratriði þegar talað er um
lýðræði, þ.e.a.s. að ákvarðanir séu teknar af þeim sem þær bitna á en t.d. ekki
af stjórnendum einhvers fyrirtækis í borg hinum megin á hnettinum.
Grenndarlýðræði (subsidarity)
Með
grenndarlýðræði er átt við að allar ákvarðanir sem hægt er að taka heima fyrir
skuli teknar þar. Allt vald skal vera heima sem hægt er að hafa þar. Það er
grunnreglan, en síðan færist valdið og ákvarðanirnar yfir á stærri einingar og
yfir á alþjóðlega vísu eftir því sem nauðsyn krefur, svo sem þegar kemur að
atriðum sem varða allt mannkynið sameiginlega, þá verður að taka ákvarðanir með
alþjóðlegum ráðstefnum og samningum.
Með
grenndarlýðræðinu eru viðurkennd lýðræðisleg réttindi fólks, samfélaga og þjóða
til sjálfsákvörðunar svo lengi sem þau þrengja ekki að samsvarandi réttindum
annarra. Þessi réttur er tryggður með
a) staðbundnu eða þjóðlegu
eignarhaldi og yfirráðum yfir auðlindum og framleiðslutækjum
b) staðbundnu eða þjóðlegu
valdi til að setja reglur í kerfi þar sem miðlægt vald styður hið staðbundna í
því að ná markmiðum sem skilgreind eru heima fyrir
c) að reiða sig á staðbundnar
eða þjóðlegar auðlindir og leiðir til að mæta grunnþörfum
Staðbundið
eignarhald, pólitískt vald og það að treysta á sjálfan sig hefur í för með sér
að samfélagð verður síður háð framandi öflum og hætta á arðráni minnkar.
En
það er líka mikilvægt að hafa í huga að grenndarlýðræðið er ekki ávísun á
einangrunarstefnu. Sjálfbær samfélög eru góðir grannar sem hafa hag af samvinnu
og friðsamlegum samskiptum.
(> 4. kafli)
Umhverfisleg sjálfbærni
Efnahagsleg
hnattvæðing er mjög skaðleg fyrir umhverfið vegna þess að hún er reist á
sívaxandi neyslu og ofnýtingu auðlinda og henni fylgir mikið vandamál vegna
úrgangs.
Einn
grunnþáttur hennar, útflutningsmiðuð framleiðsla, er sérstaklega skaðlegur af
því að hann krefst gífurlega mikillar notkunar brennsluorku (fossil fuel),
kælingar, frystingar og pökkunar auk mjög kostnaðarsamra og umhverfislega
krefjandi framkvæmda eins og hafna, flugvalla, skipaskurða o.s.frv. Einnig
hvetur hún til sívaxandi stórrekstar í landbúnaði með tilheyrandi aukinni
notkun skordýraeiturs, vatns, loftmengunar og líftækni.
Ábyrgð
okkar gagnvart komandi kynslóðum felst í m.a. í að við
a) nýtum endurnýjanlegar
auðlindir eftir því sem kostur er
b) takmörkum neyslu okkar
á óendurnýjanlegum auðlindum
c) höldum mengun innan
þeirra marka sem umhverfið þolir
(> 6. kafli)
Sameiginleg arfleifð
Til
er sameiginleg arfleifð sem varðar sameiginlegan tilverurétt allra tegunda.
Greina má þrjá flokka sameiginlegrar arfleifðar:
Allri
þessari sameiginlegu arfleifð er ógnað af stórfyrirtækjum sem sækjast eftir
einkavæðingu hennar í því skyni að geta verslað með hana og hagnast á henni.
Saman
mynda þessir þrír flokkar grundvöll alls virkilegs auðs. Þegar allt kemur til alls
er hvorki líf né siðmenning án þeirra. Mikilvægt er að viðurkenna framlag
einstaklinga til aukins afraksturs auðlinda og sameiginlegs sjóðs menningar og
þekkingar en jafnframt er nauðsynlegt að horfast í augu við að enginn
einstaklingur hefur skapað náttúrulegan auð jarðarinnar eða undirstöðu hinnar
sameiginlegu þekkingar.
Nýting
þessarar sameiginlegu arfleifðar felur líka í sér ábyrgð gagnvart henni.
(> 3. kafli)
Fjölbreytni
Fjölbreytni
er lykill að lífsþrótti, þanþoli og endurnýjun allra lifandi kerfa. Það á líka
við um mannlegt samfélag.
Margbreytileiki
mannlegrar reynslu kemur fram í menningarlegri fjölbreytni sem gerir okkur kleyft
að þróast áfram félagslega, menningarlega og andlega.
Efnahagsleg fjölbreytni er grundvöllur
sveigjanlegra, stöðugra, orkunýtinna og sjálfbjarga (self-reliant)
staðbundinna efnahagskerfa sem þjóna þörfum fólksins og samfélagins og eru í
sátt við umhverfið.
Líffræðileg fjölbreytni er nauðsynleg fyrir
flókna, sjálfstýrða og endurnýjandi þróun vistkerfisins sem er grundvöllur alls
lífs og auðs.
Alþjóðleg
stórfyrirtæki forðast fjölbreytni af því að fyrir þau er hún óhagkvæm og dregur
úr arðsemi. Þau leitast við að draga úr kostnaði og ná auknum markaðsyfirráðum
gegnum menningarlega einsleitni, efnahagslegt brask og útrýmingu óarðbærra
tegunda. Þau hafa hag af efnahagslegri stærð, minni stjórnunarkostnaði og að
einstaklingar og samfélög verði stöðgugt háðari þeim vörum og þjónustu sem þau
selja.Vörur þeirra, þjónusta og menning víkja staðbundinni menningu úr vegi sem
uppsprettu persónulegrar sjálfsmyndar. Samfélög, sem áður voru sjálfum sér nóg
um lífsafkomu og nýttu eigið vinnuafl og auðlindir til að þjóna eigin þörfum,
eru nú háð sölu vinnuafls og auðlinda á markaðsverði til fjarlægra
stórfyrirtækja sem þau hafa engin áhrif á. Lífsþróttur lífkerfisins dvínar
vegna minnkandi líffræðilegrar fjölbreytni og veldur því að sjálfbærni þess
minnkar og það verður æ háðara dýrum og oft eitruðum áburði og skordýraeitri.
Fjölbreytni
er kannski slæm fyrir arðsemi stórfyrirtækjanna en hún er grundvöllur
heilbrigðra, sjálfbærra og þróttmikilla samfélaga.
Mannréttindi
Með
mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna voru viðurkennd tvenns konar
mannréttindi, annars vegar pólitísk og borgaraleg réttindi en hins vegar
efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Venjulega hefur
mannréttindaumræða á Vesturlöndum snúist um pólitísk og borgaraleg réttindi. En
á sama hátt og við erum sammála um að það sé skylda stjórnvalda að tryggja
þessi réttindi ætti það líka að vera sjálfsagt mál að þau tryggi efnahagsleg,
félagsleg og menningarleg réttindi.
Sumir
telja að mannréttindareglan stangist á við grenndarlýðræðið vegna þess að í
sumum samfélögum er hefð fyrir því sem við köllum mannréttindabrot (svo sem
ýmis konar kúgun og ofbeldi gagnvart konum) en þegar þessar tvær reglur
stangast á hlýtur mannréttindareglan að hafa forgang.
Atvinna og lífsviðurværi
Mannréttindayfirlýsing
SÞ viðurkennir að sérhver maður eigi
„rétt á atvinnu að frjálsu vali, á réttlátum og hagkvæmum vinnuskilyrðum og á
vernd gegn atvinnuleysi“.
Meiri
hluti jarðarbúa aflar fjölskyldu sinni viðurværis með vinnu utan hins formlega
geira. Víða starfa frumbyggjar utan hins formlega eða opinbera efnahagslífs,
víða í sveitum starfa smábændur án þess að vera að fullu inni í hinu formlega
efnahagskerfi og í borgum er oft um mikinn fjölda að ræða sem aflar sér
lífviðurværis án formlegrar eða viðurkenndrar atvinnu. Áhrif hnattvæðingarinnar
á þetta fólk er oftar á þann veg að hrekja það frá heimkynnum sínum og
lífviðurværi en að hjálpa því.
Mannréttindayfirlýsing
SÞ viðurkennir líka rétt allra manna til að „stofna til stéttarsamtaka og ganga í þau til verndar hagsmunum sínum“.
Á
sl. átta áratugum hefur Alþjóðavinnumálastofnunin (ILO) gefið út meira en 100 samþykktir
um ýmis réttindi vinnandi fólks. Enn eru samt um 30% verkafólks atvinnulaus eða
með mjög takmarkaða atvinnu og margir þeirra sem hafa atvinnu vinna við slæmar
og hættulegar aðstæður og búa við arðrán.
Ein
mikilvægasta og sterkasta hreyfingin sem nú tekst á við hnattvæðingu
stórfyrirtækjanna er verkalýðshreyfingin með á annað hundrað milljónir félaga
og að auki eru milljónir verkamanna í samtökum sem hafa sprottið upp úr hinum
óformlega geira.
Sjálfbær
samfélög verða bæði að verja réttindi launafólks í hinum fomlega geira
atvinnulífsins og verja réttindi og hagsmuni hinna sem hafa lífsviðurværi sitt
af svokölluðum óformlegum geira atvinnulífsins, og ekki síst þeirra sem hafa
litla eða enga atvinnu.
Öryggi og trygging nægrar fæðu
Næg
fæða er grundvöllur trausts samfélags og þá einnig að samfélagið ráði fæðuöflun
sinni sjálft. Einokun matvælaframleiðslu og einokun á sölu fræja hefur hrakið
milljónir smábænda af jörðum sínum og heilu samfélögin eru háð stórfyrirtækjum
í fjarlægum löndum um öflun matvæla. Oft kemur framleiðsla dýrrar lúxusfæðu sem
erlend stórfyrirtæki stunda í gróðaskyni í stað þess sem samfélagið hefur
sjálft framleitt til eigin nota og í stað fjölbreyttrar framleiðslu sem
fullnægir þörfum samfélagsins kemur einhæf framleiðsla fyrir heimsmarkað þannig
að útvegun allra annarra matvæla er háð innflutningi. Þeir sem áður framleiddu
matvæli handa sjálfum sér og öðrum verða háðir annarri atvinnu sér til
lífsframfæris og ef hana er ekki að hafa er engan mat að hafa. Þetta veldur
líka oft óhollu mataræði auk þess sem hin nýja framleiðsla er mengandi, háð
miklum áburði og eitri sem veldur alvarlegum umhverfisspjöllum. Sérhæfing í
matvælaframleiðslu veldur líka stórauknum flutningum sem krefjast gífurlegrar
orku sem fyrst og fremst er aflað með brennslueldsneyti sem er mengandi og
óendurnýjanlegt.
(> 6. kafli)
Réttlæti (Equity)
Undir
núverandi reglum hefur efnahagsleg hnattvæðing aukið bilið milli ríkra og
fátækra landa, milli ríkra og fátækra í flestum löndum og milli kvenna og
karla.
Að
draga úr bili milli ríkra og fátækra þjóða krefst í fyrsta lagi afskriftar
hinna ólögmætu skulda fátækra landa. Það krefst þess líka að núverandi
stofnanir alþjóðlegrar stjórnunar verði lagðar niður og nýjar teknar upp sem
hafa alþjóðlegt réttlæti meðal þeirra grundvallarreglna sem þær starfa eftir.
Í
núverandi ráðandi kerfi felst meginveikleikinn í því að markaðir bregðast fyrst
og fremst við þörfum þeirra sem ráða yfir peningum en horfa framhjá grunnþörfum
þeirra sem ekki geta borgað. Ójöfnuður kemur í veg fyrir að hinir fátækari fái
jöfn tækifæri til raunverulegrar lýðræðislegrar þátttöku, grefur undan lögmæti
þjóðfélagslegra stofnana og veldur þjóðfélagslegum óstöðugleika.
Það
óréttlæti sem efnahagsleg hnattvæðing veldur bitnar ekki síst á konum.
Félagslegt
réttlæti og jöfnuður eru hornsteinar trausts samfélags.
Varúðarreglan
Öll
starfsemi ætti að hlýta varúðarreglunni. Það er: þegar einhver athöfn eða afurð
er hugsanlega hættuleg heilsu manna eða umhverfi ætti að grípa til
fyrirbyggjandi aðgerða með takmörkun eða banni. Það á sem sagt ekki að nægja að
skaðsemin sé ósönnuð heldur verður að sanna að hún sé ekki fyrir hendi. Nokkur
ríki (Þýskaland og Svíþjóð) hafa lögleitt þessa reglu en hins vegar er það
stefna Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) að stjórnvöld verði að sanna
skaðsemi nýrrar tækni til að stöðva notkun hennar, grunur nægir ekki.
Þessar tíu grunnreglur
eru andsvar við þeim grundvallaratriðum sem knýja áfram stofnanir hins
alþjóðlega hagkerfis stórfyrirtækjanna:
|
|
Hvernig koma þessar
grundvallarreglur heim og saman við alþjóðlega viðskiptasamninga og
fjárfestingar? Hér fylgja nokkrar hugmyndir um hvað til þarf:
-
rétt hverrar þjóðar og hvers samfélags til lýðræðislegs
sjálfsákvörðunarréttar, þar með talinn rétt til þess – í samvinnu við önnur
samfélög – að ákveða eigin skilmála varðandi viðskipti og fjárfestingar.
-
það ber að virða rétt sérhvers samfélags til að vernda og nýta
náttúruauðlindir sínar á sjálfbæran hátt til að tryggja fólkinu nauðsynjar
þess.
-
þetta krefst endurskoðunar margra samninga sem þegar hafa verið gerðir.
Til baka á forsíðu – Til baka á aðalsíðu – Til baka á greinar