|
Einar Ólafsson |
Veljum öðruvísi veröld |
Alþjóðlega réttlætishreyfinginUmræður um hvað felst í kjörorðinu „Við eigum völ á öðruvísi veröld“ |
|
eftir Einar Ólafsson |
|
|
1. Inngangur: Hreyfingin í samhengi sögunnar15.2.2007 - drög 1968: Dauðateygjur sósíalískrar hugmyndafræði?Að vissu leyti er að sjá sem róttæknibylgjan, sem kennd
hefur verið við ártalið 1968, hafi verið dauðateygjur sósíalískrar
hugmyndafræði. Aðeins um áratug seinna hófst sókn nýfrjálshyggjunnar. Um það
leyti hófst einnig barátta verkalýðshreyfingarinnar Solidarność, Samstöðu, í Póllandi, en sú barátta naut
mikils stuðnings hjá ysta vinstrinu á Vesturlöndum. Hún vísaði fram á við til
hruns Sovétríkjanna og annarra svokallaðra kommúnistaríkja í Austur-Evrópu
1989-91. Þótt margir hinna yngri marxista og byltingarsinna hafi vonast til
að koma mætti á þeim umbótum í þessum löndum sem leiddu til raunverulegs
sósíalisma, þá var sú von frekar veik, og fæstum kom hrun hinna stalínísku
kerfa jafnlítið á óvart og þeim. En um það leyti var farið að draga mjög úr
virkni hinna byltingarsinnuðu hópa víðast hvar. Þeir urðu yfirleitt
ekki verulega fjölmennir en hinsvegar ótalmargir og mjög virkir bæði í starfi
og pólitískum umræðum. Á sama tíma og byltingarsinnuðu
smáhóparnir á Vesturlöndum héldu merki Solidarność á lofti
var líka lögð mikil áhersla á stuðning við sandínista-stjórnina, sem náði
völdum í Nicaragua 1979, í baráttu hennar gegn skemmdarverkum
Bandaríkjastjórnar og gagnbyltingarmönnum sem nutu stuðnings
Bandaríkjastjórnar. Einnig var unnið mikið starf til stuðnings byltingarstjórninni
á Það gleymist oft að það voru
ekki bara stúdentar á Vesturlöndum sem létu til sín taka árið 1968 og árin
þar á eftir. Í Tékkóslóvakíu var víðtæk hreyfing alþýðu og stjórnmálamanna sem
krafðist umbóta á hinu sósíalíska stjórnarfari, en hún var brotin á bak aftur
með innrás frá Sovétríkjunum í ágúst. Víða á Vesturlöndum, einkum á
Frakklandi og Ítalíu, var háð mjög hörð verkalýðsbarátta með verkföllum og
jafnvel verksmiðjutökum. En þó var það svo að þessi róttæknibylgja um og
eftir 1970 náði ekki verulega inn í verkalýðsstéttina á Vesturlöndum. Margt
hafði áunnist frá stríðslokum og almenningur bjó almennt við betri kjör, þótt
margt skorti á. Verkalýðsstéttin í Vestur-Evrópu kaus víðast hvar
sósíaldemókrataflokkana (Norður-Evrópu) eða kommúnistaflokkana (Frakklandi,
Ítalíu). Í byltingarsinnuðu hópunum voru fyrst og fremst námsmenn og þegar
þeir luku námi létu margir þeirra af þessari róttæku virkni og mörg þessara
samtaka lognuðust út af. Þau höfðu háð hugmyndafræðilega baráttu sín á milli
sem vissulega hafði sitt gildi, þar fóru fram mikilvægar rökræður, en að
vissu leyti voru þær bundnar tímabundnum veruleika svo sem afstöðunni til
Sovétríkjanna og Kína, og þar fór fram heilmikið uppgjör við stefnu gömlu
kommúnistaflokkanna og stalínismann, uppgjör sem þá var mikilvægt en mörgum
þykir kannski skipta minna máli nú. Ekki liðu þó öll þessi samtök undir lok.
Mörg þeirra starfa enn, í sumum tilvikum sameinuðust samtök sem áður höfðu
deilt sín á milli, svo sem trotskíista- og maóistasamtök, og í öðrum tilvikum
eiga þau aðild að nýjum flokka- eða kosningabandalögum. Frá árinu 2000 hafa
flokkar og samtök frá mörgum Evrópulöndum haldið reglulegar ráðstefnur undir
nafninu Andkapítalíska vinstrihreyfingin í Evrópu (European Anti-Capitalist Left – EACL) (sjá nánar: http://notendur.centrum.is/~einarol/eacl.htm). Ekki má þó gleyma hreyfingu sem
varð til allmiklu fyrr, New Left eða nýja vinstrinu, en það voru – og
eru – fyrst og fremst menntamenn sem aðhylltust marxisma og sú hreyfing lifir
og sést enn í helstu birtingarmynd sinni, tímaritinu New Left Review, sem enn er
lifandi umræðuvettvangur og tekur meðal annars þátt í þeirri umræðu sem gerð
verður grein fyrir í þessum greinaflokki. Kreppa sósíalismans – vinstri
sósíalistar og græningjar
Sókn nýfrjálshyggjunnar fór að
nokkru saman við upplausn kommúnistaríkjanna og jafnframt kreppu sem vestrænu
velferðarríkin lentu í. Velferðarkerfið hafði verið að mótast og vaxa
undanfarin fjörutíu ár eða svo og var nú kannski að einhverju leyti orðið
staðnað tæknilegt stofnanakerfi. Auk þess krafðist það mikillar skattheimtu.
Þessi kreppa var kannski ekki verulega alvarleg í sjálfu sér, en þó næg til
þess að nýfrjálshyggjan gat notfært sér hana, en sósíaldemókratísku
flokkarnir tókust aldrei á við hana út frá sínum gömlu hugmyndafræðilegu
forsendum, það er að segja marxismanum og sósíalismanum, enda voru þær orðnar
fjarlægar, né heldur með gagnrýni á hina tæknilegu rökhyggju sem hefur alla
tíð gegnsýrt borgaralegt samfélag og nánast alla hugmyndafræðilega strauma
innan þess, einnig marxismann og sósíalismann (sjá „Vinstrihreyfingin og kreppa velferðarríkisins“ http://notendur.centrum.is/~einarol/vinstrihr_95.html), heldur leituðu í smiðju nýfrjálshyggjunnar eða
létu undan henni.[1] Boris Kagarlitsky segir í bók sinni New
Realism. New Barbarism (bls. iv og 20-22) að vinstrihreyfingin hafi verið
í kreppu allan tíunda áratuginn, en þessi kreppa hafi frekar verið siðferðileg
(moral) og hugmyndafræðileg en félagsleg. Vinstri flokkarnir töpuðu
almennt nokkru fylgi milli 1989 og 1992 en frá 1993 fór fylgið aftur vaxandi
og víða um Evrópu komust þeir í ríkisstjórn. Kommúnistaflokkarnir misstu að nokkru leyti
fótanna við upplausn kommúnistaríkjanna, smærri flokkarnir lognuðust út af
eða einangruðust enn frekar, hinir stærri brugðust við á ýmsan hátt. Sumir
héldu enn hraðar á þeirri sósíaldemókratísku braut sem þeir höfðu lagt inn á
á áttunda áratugnum með hinum svokallaða evrókommúnisma með ítölsku, frönsku
og spænsku kommúnistaflokkana í fararbroddi og skiptu í sumum tilvikum um
nafn. Kommúnistaflokkur Frakklands
hélt sínu nafni en mjög dró úr fylgi hans. Hann átti aðild að ríkisstjórn
1997 til 2002 með Sósíalistaflokknum undir forsæti Lionel Jospin, sem hélt
áfram af enn meiri krafti á einkavæðingarbraut fyrri ríkisstjórnar, hægri
stjórnar Alain Juppé, þrátt fyrir mikil verkföll og andóf gegn
nýfrjálshyggjunni árið 1995. Kommúnistaflokkur Spánar hafði hinsvegar þegar
árið 1986 myndað hina sameinuðu vinstrihreyfingu, Izquierda Unida, ásamt ýmsum öðrum vinstri hópum og
umhverfissinnum. Kommúnistaflokkur Ítalíu klofnaði. Hægri armurinn stofnaði
Vinstra lýðræðisflokkinn, Partito Democratico della Sinistra (PDS),
sem er hreinn sósíaldemókratískur flokkur. Vinstri armurinn stofnaði ásamt
ýmsum öðrum vinstri hópum Kommúníska endurreisnarflokkinn, Partito della
Rifondazione Comunista (PRC)
(við klofning úr honum 1998 varð til Flokkur ítalskra kommúnista, Partito dei Comunisti Italiani). Í Austur-Evrópu tóku flestir
kommúnistaflokkarnir snarlega upp sósíaldemókratíska stefnu og náðu sér
margir svo vel á strik undir því merki að þeir komust fljotlega í ríkisstjórn
í frjálsum kosningum. Á síðustu áratugum 20. aldar
urðu til ýmsir vinstrisósíalískir flokkar, flokkar sem skilgreindu sig ekki
endilega sem marxíska flokka og stíluðu upp á þingræðisbaráttu og þátttöku í
þingkosningum. Þessir flokkar tengdust aldrei Sovétríkjunum heldur höfðu frá
upphafi gagnrýna afstöðu til þeirra og stalínismans. Upplausn
kommúnistaríkjanna hafði því lítil áhrif á þá. Í Rómönsku Ameríku styrktu
vinstri flokkarnir víða stöðu sína á tíunda áratugnum og fylgi þeirra jókst.
Þar héldu þeir líka um árabil árlegar ráðstefnur undir nafninu São Paolo
Forum. Loks er að nefna
græningjaflokka og vinstri-græna flokka. Slíkur flokkur var fyrst stofnaður í
Ástralíu árið 1972 en þýski græningjaflokkurinn, Die Grünen, var stofnaður 1980. Síðan hafa fjölmargir slíkir
flokkar verið stofnaðir og í sumum tilvikum hafa sósíalistar og
umhverfissinnar sameinast í vinstri-grænum flokkum. Þróunarlöndin: þjóðfrelsi og
bylting
Hér hefur fyrst og fremst
verið rætt um þróun vinstri hreyfingarinnar í Evrópu. Að sumu leyti hefur
þróunin verið svipuð víða í öðrum heimsálfum. Hinsvegar eru aðstæður og
pólitískt landslag víða mjög ólíkt og mismunandi. Það má segja að
byltingarsinnuð sósíalísk hreyfing hafi verið ákaflega fyrirferðarlítil á
Vesturlöndum síðan á fyrri hluta 20. aldar. „Októberbyltingin gat af sér
langöflugustu byltingarhreyfingu í sögu nútímans,“ segir Eric Hobsbawm í Öld
öfganna (bls. 67). Sósíalískir flokkar studdust við vaxandi
verkalýðsstétt í löndum sínum og trúðu því að sigur þeirra væri söguleg
nauðsyn. Í hugum hinnar marxísku forystu Bolsévíkaflokksins var rússneska
byltingin aðeins ein orrusta í lengra stríði, orrusta sem ætlað var að hrinda
heimsbyltingunni af stað. Kommúnistaflokkarnir litu til Sovétríkjanna sem
byltingarsinnaðs forystuafls enda urðu hinar sósíalísku byltingar í
Austur-Evrópu í stríðslok fyrst og fremst fyrir tilstilli Sovétríkjanna, þótt
vissulega skipti tilvist kommúnistaflokkanna og andfasískra flokkabandalaga
miklu máli. Hinsvegar hafði kínverska byltingin sérstöðu hvað þetta snerti.
Þegar kom fram yfir miðja 20. öld voru kommúnistaflokkarnir í auðvaldslöndunum
í rauninni aðeins byltingarsinnaðir að nafninu til. Litlir trotskíískir
byltingarflokkar voru víða til eftir stofnun Fjórða alþjóðasambandsins árið
1938 og starfa sumir enn. Að öðru leyti var bara um að ræða fyrrnefnd marxísk
smásamtök sem urðu til um og upp úr 1970, ekki bara í Evrópu heldur víða um
heim. Hinsvegar voru
þjóðfrelsisfylkingar þriðja heimsins meira og minna byltingarsinnaðar. Í
Víetnam, Kúbu, Kampútseu, Nicaragua og Grenada mynduðu þær sósíalísk ríki (það
vilja kannski ekki allir kenna ríki Rauðu Khmeranna við sósíalisma, en að
einhverju leyti byggðist ógnarstjórn þeirra á sósíalískri hugmyndafræði).
Margar ríkisstjórnir í nýfrjálsum ríkjum Afríku voru a.m.k í orði hlynntar
málstað sósíalismans og sum nýfrjálsu ríkin jafnvel kölluð alþýðulýðveldi í
stíl við Kína og sósíalísku ríkin í Austur-Evrópu. Víðast er lítið orðið
eftir af þessum sósíalisma og hafa aðlögunaráætlanir (structural
adjustments) að kröfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins átt einhvern þátt í að
uppræta hann. Eftir ósigur byltingarsinnuðu frelsishreyfinganna í Mið-Ameríku
á 9. áratug 20. aldarinnar hefur með fáum undantekningum varla verið um að
ræða byltingarsinnaðar hreyfingar í þróunarlöndunum. Hinar byltingarsinnuðu
hreyfingar þriðja heimsins á síðari hluta 20. aldarinnar voru ekki endilega í
upphafi byltingarsinnaðar með sósíalisma að markmiði. Oft voru þetta
þjóðfrelsishreyfingar sem risu upp gegn óþolandi kúgun innlendar auðstéttar
og erlendra heimsvaldasinna. Það á t.d. við um byltingarhreyfingu Fidels
Castro og félaga á Kúbu. Þær fóru ekki af stað með það að markmiði að skapa
sósíalískt samfélag, en þegar þær náðu völdum, kannski smám saman á
afmörkuðum landsvæðum til að byrja með, lá beint við að þar yrði skipulagið
sósíalískt, svo sem á þeim svæðum sem FMLN-fylkingin náði undir sig í El
Salvador á 9. áratugnum. En líka höfðu víða verið starfandi kommúnistaflokkar
eða einstaklingar með marxíska skólun sem tóku þátt í baráttunni. 1968: Brú milli fortíðar og
framtíðar?
Vinstrihreyfingin á
Vesturlöndum hefur í meginatriðum verið umbótasinnnuð allt frá miðri 20. öld.
Það á við bæði um sósíaldemókrataflokkana, kommúnistaflokkana og vinstri
sósíalistaflokkana sem og græningjaflokkana. Þessi umbótastefna hefur verið
misróttæk og marxísk og sósíalísk sjónarmið missterk. Þó má greina þar
mikilvægan mun. Sósíaldemókratísku flokkarnir hafa venjulega stutt
heimsvaldahagsmuni borgarastéttarinnar, t.d. verið mjög hliðhollir NATO og að
mestu leyti stutt Bandaríkin á heimsvísu, þótt stundum megi segja að um
gagnrýninn stuðning hafi verið að ræða. Það er ekkert nýtt, afstaðan til
styrjaldarinnar og stuðnings við viðkomandi ríkisstjórnir var meðal þess sem
greindi að sósíaldemókrataflokkana og kommúnistaflokkana við upphaf fyrri
heimsstyrjaldarinnar. Þetta gekk prýðilega upp meðan sátt var um uppbyggingu
velferðarsamfélagsins og opinberan rekstur ýmiskonar grunnþjónustu. En að
undanförnu hafa sósíaldemókrataflokkarnir líka verið mjög hallir undir
nýfrjálshyggjuna og stundum jafnvel farið fram úr hægri stjórnum í
einkavæðingu. Í samræmi við þetta tvennt sjá þeir líka flest jákvætt við
hnattvæðinguna eða líta í það minnsta svo á að þróunin verði ekki stöðvuð.
Sumir gagnrýnendur þeirra hafa því á undanförnum árum farið að kalla þá
„sósíallíberala“ (sbr. neolíberalismi, nýfrjálshyggja) í stað
„sósíaldemókratíska“. Vinstrisósíalísku flokkarnir og græningjaflokkarnir
hafa hinsvegar tekið miklu gagnrýnni afstöðu til heimsvaldastefnunnar,
nýfrjálshyggjunnar og hnattvæðingarinnar (þótt sumir hafi valdið vonbrigðum,
einkum Græni flokkurinn í Þýskalandi). Að vissu leyti var alltaf hægt að tala
um sósíaldemókratíska flokka sem vinstri flokka en nú er nær lagi að kalla þá
miðjuflokka og innan þeirra er reyndar farið að tala um vinstrimiðju (centre-left). Marxískir og byltingarsinnaðir
hópar ungmenna á árunum kringum 1970 voru eðlileg viðbrögð við þróun
sósíalískra flokka til umbótastefnu og stalínískrar stöðnunar eða úrkynjunar
og mannréttindabrota kommúnistaríkjanna. Bæði þessir umbótasinnuðu
kommúnista- og sósíalistaflokkar og ráðamenn í kommúnistaríkjunum notuðu
marxískt orðalag og töluðu um sósíalisma sem takmark en unga fólkið sá að
þetta voru orðin tóm og viðbrögðin voru að taka þessi orð, þessar kenningar,
þessa stefnu, upp í alvöru. Enn voru sem sagt til leyfar hinnar
byltingasinnuðu sósíalísku hreyfingar frá upphafi 20. aldarinnar og þetta var
síðasta kynslóðin á Vesturlöndum sem hafði kynni af henni. Þannig mátti sjá í
róttæknibylgjunni, sem kennd hefur verið við ártalið 1968, dauðateygjur
hinnar gömlu byltingarsinnuðu sósíalistahreyfingar sem varð til upp úr
aldamótunum. En þar má líka greina sprotann að þeirri miklu hreyfingu sem
hefur verið að vaxa fram á undanförnum áratug. Það má kannski segja að það hafi verið merkilegt hversu
lengi lifði í glæðum þessarar byltingarsinnuðu hreyfingar sem varð
fjöldahreyfing við lok fyrri heimsstyrjaldarinnar þegar hlutlæg skilyrði
leyfðu það. Byltingarsinnuð fjöldahreyfing verður ekki til nema hlutlæg
skilyrði séu til þess (eins og Lenín benti á í Hvað ber að gera (bls. 46, 106-7 og víðar)). Byltingarsinnuðum fjöldasamtökum verður
ekki haldið við nema bylting sé eða virðist vera í sjónmáli. Fjöldinn er ekki
byltingarsinnaður fyrr en á reynir. Hann fer ekki af stað til að gera
byltingu, hann fer ekki af stað með mótaðar hugmyndir um annað þjóðskipulag,
heldur til að ryðja úr vegi óþolandi ástandi eða ranglátum ráðamönnum. En á síðasta áratug hefur
vaxið fram ný andófshreyfing gegn óréttlæti og misskiptingu um allan heim,
gegn þeirri stefnu og því skipulagi sem augljóslega veldur þessu óréttlæti,
nýfrjálshyggjunni og hnattvæðingunni.[2] Í bók sinni Anti-capitalism (bls. 48-69)
víkur Simon Tormey meðal annars að því annarsvegar hvernig Sovétríkin og
gamla kommúnistahreyfingin misstu trúverðugleika sinn kringum 1968[3] og fjallar hinsvegar um samhengið milli hinnar
nýju andófshreyfingar og 68-hreyfingarinnar. 68-hreyfingin var í fyrsta lagi
að gera upp við gömlu kommúnistahreyfinguna og í öðru lagi var hún að miklum
hluta stúdentahreyfing og æskulýðshreyfing og uppreisn hennar var að talsverðu
leyti menningarleg og beindist gegn menningarlegum og hugmyndafræðilegum
þáttum sem hið borgaralega samfélag almennt og verkalýðs- og
sósíalistahreyfingin höfðu gert að sínum, neysluhyggju, skrifræði og
tæknilegri rökhyggju. Tormey bendir á
hugmyndir sem mátti sjá strax á 6. áratugnum í sitúasjónista-hreyfingunni
svokölluðu (bls. 53-55). Að hennar áliti átti ekki að andæfa kapítalismanum
bara á hinu pólitíska sviði eða með einhverskonar valdatækjum á hinu
persónulega sviði.[4] Frá þessari afstöðu varð til ný baráttuaðferð
sem byggðist ekki á því að taka völdin heldur að víkja mætti kapítalismanum
úr vegi fyrir annarskonar lífsmáta með því að grafa undan honum að innan.
Þessi hugmynd samræmist auðvitað ekki hinni marx-lenínísku byltingarkenningu
en framhjá henni verður varla gengið af því að hún er ekki bara kenning um
byltingu heldur aðferð sem hefur sprottið upp úr veruleikanum og er til
staðar hvort sem menn álíta hana raunhæfa eða ekki. Það eru tvö atriði, segir
Tormey, í þessum hugmyndum sitúasjónistanna sem eru mikilvæg varðandi
hugmyndir andkapítalisma nútímans. Annarsvegar détournement (sjá
einnig http://en.wikipedia.org/wiki/Detournement) eða ummyndun og útúrsnúningur hinnar
kapítalísku „fagurfræði“ og þar með hins kapítalíska grundvallar
löngunarinnar. Hinsvegar hugmyndin um spectacle (sýn, sýning) (sjá
grein Guy Debord, helsta forvígismanns sitúasjónistanna, „The Society of the Spectacle“) sem tæki til að vekja upp hvort sem er
andóf eða hlýðni. Détournement birtist á ýmsan hátt í andófi
68-hreyfingarinnar og er nú alþekkt um allan heim í hinu andkapítalíska
andófi svo sem í því sem kallað er subvertising, guerilla
advertising og culture jamming og Adbusters-hreyfingin stundar
hvað einbeittast (www.adbusters.org). Hugmyndin um spectacle byggist á því að
kapítalisminn er í hæsta máta sjónrænn, hann reynir að fanga okkur með merkjum,
auglýsingaskiltum o.s.frv. Andóf sem ekki tekst á við kapítalismann á hinu
sjónræna og tilfinningalega sviði mun mistakast. Litríkar mótmælagöngur og
götupartí var meðal þess sem einkenndi 68-hreyfinguna og hafa gengið í
endurnýjun lífdaganna á undanförnum árum. Á Vesturlöndum allavega erum við í
öðruvísi menningarlegri stöðu en verkalýðsstéttin og hin sósíalíska eða
andkapítalíska hreyfing var á fyrrihluta tuttugustu aldarinnar, ef eitthvað
er að marka umfjöllun mína um
sósíalíska menningu í tímaritinu Rauðir þræðir 2. hefti 1995 (http://notendur.centrum.is/~einarol/SOSIALISMI2.html). Afstaðan til fyrri
heimsstyrjaldarinnar og viðbrögð við henni skipti sköpum varðandi þróun hinnar
sósíalísku hreyfingar og upphaf byltingarinnar í Rússlandi. Það var líka
stríð, seinni heimstyrjöldin, sem olli byltingunum í Austur-Evrópu. Samkvæmt
marxískum skilningi voru þessi stríð heimsvaldastríð og það á líka við um það
stríð sem hafði mikil áhrif á upphaf 68-hreyfingarinnar, Víetnamsstríðið. Tormey (bls. 56) segir að
árið 1968 hafi markað tímamót varðandi tilkomu óopinberrar
stjórnmálahreyfingar. Á þessu hafi verið tvær hliðar. Annars vegar var um að
ræða andóf gegn stríði og hinsvegar andóf gegn útilokun kvenna,
minnihlutahópa og málefna sem hin „opinberu“ stjórnmál höfðu litið framhjá.
Bæði í Evrópu og Bandaríkjunum skipti baráttan gegn Víetnamstríðinu miklu
máli auk kvenfrelsisbaráttu og menningartengdri baráttu eins og að ofan er
greint. Við það bættist svo borgararéttindahreyfingin (Civil Rights
Movement) í Bandaríkjunum með réttindi blökkumanna í forgrunni. Hér varð
til fjöldahreyfing utan hinna opinberu eða hefðbundnu stjórnmála þar sem
beinum aðgerðum (direct action) var beitt í stað hefðbundinna leiða
til að hafa áhrif, það er að segja kosningum með vissu millibili þar sem
almenningur afsalar sér áhrifum í hendur fulltrúa (að undanskildum verkföllum
sem verkalýðshreyfingunni hafði tekist að knýja fram að yrðu viðurkennd sem
leið í hagsmuna- og réttindabaráttu). Kvennahreyfingunni óx ásmegin en
reyndar ýtti neikvæð reynsla kvenna af friðarhreyfingunni undir að konur
skipulögðu sig sérstaklega segir Tormey (bls.56-57). Á áttunda og níunda
áratugnum fór umhverfisverndarhreyfingin svo að sækja í sig veðrið. Hafi
pólitísk virkni virst fara minnkandi þegar litið var til hinna hefðbundnu
stjórnmálaflokka, þá var raunin hreint ekki sú ef litið var yfir allt sviðið. Um var að ræða mjög
fjölbreytta hópa og samtök, bæði hugmyndafræðilega – í mörgum tilvikum lá
reyndar engin hugmyndafræði að baki – og skipulagslega. En hinn sameiginlegi
grunnur var hugmyndin, þörfin, krafan um að láta í sér heyra og vera
sýnilegur. Hinsvegar var engin alþjóðleg hreyfing til gegn frjálshyggjunni og
kapítalismanum eftir að hin gamla sósíalíska hreyfing fór að leysast upp og
kommúnistaríkin liðu undir lok. „Andkapítalíska“ hreyfingin
En milli 1989 og 1999 fóru
þessir sundurlausu hópar og hreyfingar að skynja sameiginlegan óvin,
nýfrjálshyggjuna, vald stórfyrirtækjanna, yfirþjóðlegan kapítalisma eða hvað
hver kallaði hann. Ýmislegt fór saman sem vakti upp þessa vitund, ný
viðskiptabandalög eins og NAFTA í Norður-Ameríku, tilraun OECD-ríkjana með
MAI-samkomulagið, tilkoma Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, þróun
Evrópusambandsins, atvinnuleysi um miðjan tíunda áratuginn, útbreiðsla
einkavæðingarstefnunnar, skuldir þriðja heimsins, stefna Alþjóðabankans og
Alþjóðgjaldeyrissjóðsins og skilyrði þeirra gagnvart þróunarríkjun svo
eitthvað sé nefnt auk þess sem ráðstefnur Sameinuðu þjóðanna höfðu viss áhrif
á að hin ýmsu samtök náðu saman. Við þessar aðstæður hafði þróun internetsins
afgerandi áhrif þar sem það gerði mönnum kleyft að ná saman á auðveldan hátt
um allan heim. Sú alþjóðlega hreyfing, sem
hefur verið að vaxa fram á undanförnum áratug, er samt miklu víðtækari og
fjölbreyttari en 68-hreyfingin. Það má segja að hún nái til allra þeirra hópa
sem einhverja ástæðu hafa til að andæfa kapítalismanum eða þróun hans eins og
hún er núna, ungs fólks rétt eins og 1968, umhverfissinna, verkalýðshreyfingarinnar,
smábænda og fiskimanna bæði á Vesturlöndum og í þróunarríkjunum, frumbyggja,
friðarsinna, kvennahreyfingarinnar o.s.frv. Þessi hreyfing var í byrjun
venjulega kölluð „andófshreyfingin gegn hnattvæðingu“ (á ensku anti-globalisation
movement) en smám saman var farið að kalla hana „hreyfinguna fyrir
hnattrænu réttlæti“ eða „alþjóðlegu réttlætishreyfinguna“ (á ensku global
justice movement) eða „andkapítalísku hreyfinguna“ (á ensku anti-capitalist
movement). Þetta síðasta er þó ekki það sama og að kalla þessa hreyfingu
sósíalíska hreyfingu. Í bók sinni An Anti-Capitalist Manifesto (bls.
83 o.áfr.) bendir Alex Callinicos á að langt fram
eftir 20. öldinni hafi andkapítalismi og sósíalismi verið nánast það sama í
hugum fólks. Með undanhaldi 68-hreyfingarinnar á áttunda áratugnum og enn
frekar eftir upplausn stalíníska kerfisins 1989-91 fór það að breytast.
Kannski er réttast að tengja þessa nafngift við helsta slagorð
hreyfingarinnar: „Við eigum völ á öðruvísi veröld“ (á ensku Another world is possible). En hvers
konar veröld? Sósíalísk? Hvað þýðir það? Það mætti ætla að orðið andkapítalismi vísaði til
byltingarstefnu. Þegar „andkapítalíska“ hreyfingin er skoðuð er þó ljóst að meginhluti
hennar er ekki byltingarsinnaður í þeim skilningi að beinlínis sé stefnt að
því að ryðja auðvaldskerfinu úr vegi eins og það leggur sig og innleiða annað
kerfi, sósíalisma eða eitthvað annað. Þegar hugsað er eitthvað lengra en
aðeins að mótmæla óréttlétti kapítalismans og ógnun hans gagnvart umhverfi og
réttlátu og friðsamlegu samfélagi, þá er oftar en ekki aðeins litið til
misróttækra umbóta. En í mörgum tilvikum eru þessar umbætur þó þess eðlis að
þeim yrði aldrei komið á án harðra átaka, sumar mundu jafnvel aldrei rúmast
innan kapítalismans á því stigi sem hann er nú kominn á. Þetta á til dæmis
hugsanlega við um hugmyndirnar um „lókalíseríngu”. Hér er kannski um að ræða
það sem Trotskí kallaði „umbyltingarkröfur“ í Umbyltingarstefnuskránni svokölluðu (íslensk þýðing, Fylkingin
1978). Hreyfingin og flokkarnir
Þessi hreyfing varð til að
mestu óháð og án beinna tengsla við stjórnmálaflokka. Það má segja að
andófshreyfingin gegn nýfrjálshyggjunni og hnattvæðingu hennar endurspeglist
mjög misjafnlega í flokkakerfinu og kosningum. T.d. hefur verið mjög hörð
barátta í Suður-Kóreu með miklum mótmælaaðgerðum og verkföllum. Óvíða hefur
verkalýðshreyfingin tekið jafnmikinn þátt í aðgerðum tengdum hinni alþjóðlegu
réttlætishreyfingu. Samt tók enginn róttækur vinstri flokkur þátt í
þingkosningum vorið 2004. Einn sósíaldemókratískur flokkur tengdur
verkalýðshreyfingunni fékk 13% atkvæða, aðrir flokkar eru skilgreindir sem
íhaldsflokkar, miðjuflokkar eða frjálslyndir. Á Ítalíu hafa sömuleiðis verið
gífurlega fjölmennar mótmælaaðgerðir gegn stríði allt frá loftárásunum á
Júgóslavíu vorið 1999, einnig hefur oft komið til fjölmennra mótmælaaðgerða
gegn stefnu og aðgerðum ríkisstjórnarinnar og líka má nefna hinar miklu
mótmælaaðgerðir vegna G-8 fundarins í Genúa sumarið 2001 og fyrsta Evrópska
samfélagsþingið (European Social Forum) í Flórens haustið 2002.
Rifondazione-flokkurinn hefur verið mjög virkur og gegnt forystuhlutverki í
þessum aðgerðum og þeirri hreyfingu sem á bak við þær stendur. Þó fékk þessi
flokkur aðeins 5% atkvæða í þingkosningum 2001. Á Spáni hafa líka verið
geysifjölmennar mótmælaaðgerðir, en sameinaða vinstrihreyfingin, Izquierda
Unida, fékk aðeins 5% atkvæða í
þingkosningum 2002. Á Nýja-Sjálandi á einn vinstriflokkur (Progressive Party) sæti á þingi með
1,2% atkvæða en Græningjar (Green Party)
töpuði fylgi í kosningunum 17. september 2005, fengu 5,1% en 7% árið 2002. Í
Ástralíu er enginn vinstriflokkur á þingi en Græningjar (Australian Greens) hafa hinsvegar aukið fylgi sitt úr 2,6% 1998 í
5% 2001 og 7% 2004. Sama er að segja um Kanada, en þar buðu Græningjar í
fyrsta sinn fram í öllum kjördæmum árið 2004 og fengu 4,3% atkvæða og hafa
komið sífellt betur út úr skoðanakönnunum að undanförnu (sjá http://en.wikipedia.org/wiki/Green_Party_of_Canada). Aftur á móti hefur t.d.
Verkamannaflokkurinn (Partido dos Trabalhadores – PT) í Brasilíu, sem hefur meðal annars haft innanborðs
hópa yst til vinstri, verið í hópi atkvæðamestu flokkanna þar, deilir því
sæti nokkuð jafnt með þremur öðrum flokkum sem þýðir að hann fékk þó ekki
nema tæplega 20% atkvæða í þingkosningum 2002. Hinsvegar sigraði frambjóðandi
flokksins, Luiz Inácio „Lula“ da Silva, með yfirburðum í
forsetakosningunum haustið 2002, fékk 46,4% atkvæða í fyrri umferð
kosninganna, en þar var um að ræða kosningabandalag með fleiri flokkum.
Velgengni Verkamannaflokksins á reyndar sinn þátt í því að Alþjóðlegu samfélagsþingin
(World Social Forum) hafa verið
haldin í Porto Alegre í Brasilíu, en þar hefur Verkmannaflokkurinn verið við
völd, fyrst einungis í borginni en síðar líka í héraðinu öllu, Rio Grande do
Sul. Á undanförnum árum hefur gagnrýni frá vinstri farið vaxandi innan
flokksins og á árunum 2004-05 klofnaði úr honum til vinstri. Annars er algengt að samanlagt fylgi róttækra
vinstriflokka og græningjaflokka í Vestur Evrópu hafi verið á bilinu 10-15% í
þingkosningum á árunum eftir aldmótin, en víða hefur bróðurpartur atkvæðanna
skipst milli hægri flokka og sósíaldemókratísks flokks. Þó var fylgi
sósíalískra og grænna flokka víðast hvar meira í kosningunum til
Evrópuþingsins í júní 2004 en í undanförnum þingkosningum. Í Þýskalandi,
Ítalíu, Frakklandi, Grikklandi, Svíþjóð, Finnlandi, Austurríki og Hollandi
fengu sósíalískir og grænir flokkar að meðaltali 11,6% fylgi í þingkosningum
frá 2001 til vors 2004 en 14,7% í kosningunum til Evrópuþingsins í júní 2004.
Í Danmörku jókst fylgi þessara flokka einnig frá Evrópukosningunum 2004 til
þingkosninganna í febrúar 2005. Í kosningunum í Þýskalandi 18. september 2005
juku vinstrimenn fylgi sitt verulega, en þar kemur til nýi Vinstriflokkurinn
(Die Linkspartei) með
Oskar Lafontaine í forystu og með aðild Lýðræðislega sósíalistaflokksins (Partei
des Demokratischen Sozialismus -
PDS) (fengu 8,7%) en Græningjar töpuðu hinsvegar fylgi. Stofnun
Vinstriflokksins er hinsvegar í sjálfu sér tíðindi sem og stofnun nýs
kosningabandalags vinstri manna í Bretlandi, Respect, sem bauð fram í fyrsta sinn í kosningunum 5. maí 2005 og
fékk mikið fylgi í einstaka kjördæmum en sáralítið fylgi á landsvísu.
Kosningafyrirkomulagið í Bretlandi veldur því hinsvegar að smáflokkar eru
nánast útskúfaðir. Í kosningunum í Noregi 12. september 2005 tapaði Sósíalíski
vinstriflokkurinn fylgi, fékk 8,8% en 12,4% árið 2001. Trúlega hefur eitthvað
af fylginu farið til Verkamannaflokksins vegna áherslu á að koma hægri
stjórninni frá. Rauða kosningabandalagið (Rød
Valgalliance) stóð hinsvegar í stað með 1,2% fylgi. Þó að greina megi í
megindráttum lítilsháttar fylgisaukningu vinstri og grænna flokka í Evrópu er
það þó það lítið að takmarkaðar ályktanir verða dregnar af henni enda oft um
sérstakar aðstæður að ræða innan hvers lands eins og í Þýskalandi og Noregi
haustið 2005. Í þessari stuttu yfirferð er fylgisaukning Græningja í Ástralíu
og Kanada úr sáralitlu fylgi fyrir fáum árum þó athyglisverð sem og alger
vöntun vinstriflokka með eitthvert kjörfylgi í þessum löndum. (Þessar
upplýsingar um kjörfylgi stjórnmálaflokka eru einkum fengnar af www.electionworld.org og www.electionresources.org). Í bók sinn, New Realism. New Barbarism (bls.23-24), sem kom út árið 1999 segir Boris Kagarlitsky, eftir að hafa fjallað um þokkalega stöðu vinstri flokkanna í kosningum á tíunda árataugnum, að þrátt yfir hana beri hegðun þeirra merki um sameiginlega hugsýki (collective neurosis). Hægri kratar séu gersamlega getulausir en vinstri sósíalista og kommúnista dreymi um að verða hægrikratar og það sé aðeins fortíð þeirra sem hindri þá í því, fortíð sem þeir reyni að komast undan hvað sem það kostar. Hvar sem þeir auki fylgi sitt með róttækum slagorðum hafni þeir eigin hugmyndum í von um „viðurkenningu“, en það verði til þess eins að þeir tapi aftur. Á undanförnum árum hafa hins vegar orðið stór tíðindi í Rómönsku Ameríku. Í Venesúela var Hugo Chávez kosinn forseti árið 2000 og endurkosinn til 6 ára með miklu fylgi í desember 2006. Síðan hefur hver vinstrimaðurinn af öðrum sigrað í forsetakosningum í Rómönsku Ameríku: Lula í Brasilíu haustið 2002, Néstor Kirchner í Argentínu 2003, Tabaré Vásquez í Uruguay 2004, Evo Morales í Bólivíu í desember 2005, Michelle Bachelet í Chile í janúar 2006 og Daniel Ortega í Nicaragua og Rafael Correa í Ekvador í nóvember 2006. Í Mexíkó laut vinstri maðurinn Andrés Manuel López Obrador í lægra haldi fyrir hægri manninum Felipe Calderón með sáralitlum mun í júlí 2006 og hefur reyndar haldið því fram að atkvæðatölum hafi verið hagrætt. Þessir frambjóðendur studdust ýmist við einn ákveðinn stjórnmálaflokk eða bandalag fleiri flokka. En að baki þessum sigrum var sumsstaðar öflug alþýðuhreyfing. Argentína lenti í djúpri kreppu árið 2001 eftir efnahagsstjórn í anda nýfrjálshyggjunnar að kröfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og millistéttarfólk tapaði eigum sínumog verkafólk missti vinnuna. Í kjölfarið urðu háværar kröfur um stefnubreytingu. Í Bólivíu lá við uppreisnarástandi, fyrst vegna einkavæðingar vatns árið 2000 („vatnsstríðið“) og aftur árið 2003 þegar alþýðan, einkum frumbyggjar, kröfðust þjóðnýtingar gas- og olíulinda („gasstríðið“). Í Ekvador lá við uppreisnarástandi árið 2000 og síðan hefur stjórnarfar þar verið mjögóstöðugt. Almennt ber þessi þróun þess merki að almenningur sé búinn af fá nóg af efnahagsstjórn í anda nýfrjálshyggjunnar. Í þessari
þróun er hlutur Hugo Chavéz sérstaklega athyglisverður. Hann er
fyrrverandi herforingi og leiddi valdaránstilraun sem misheppnaðist árið 1998
en sigraði í forsetakosningum árið 2000. Árið 2002 var reynt að koma honum
frá og stóðu samtök atvinnurekenda einkum fyrir því og nutu fulltingis
Bandaríkjanna. Chavéz var reyndar vikið frá en með stuðningi almennings náði
hann völdum aftur eftir tvo daga. Hann hefur verið býsna róttækur í
stjórnarathöfnum sínum, m.a. með þjóðnýtingu olíuframleiðslunnar og ýmsum
umbótum í velferðarmálum. Reyndar hefur verið bent á að hann gangi ekki
lengra en sósíaldemókratískar ríkisstjórnir í Evrópu gerðu á árunum eftir seinni
heimsstyrjöldina, en róttækni er afstæð og miðað við meginstraum
nýfrjálshyggjunnar sýnir Chávez býsna mikla róttækni. Þar sker hann sig úr
hópi sumra annarra vinstrisinnaðra forseta álfunnar, svo sem Lula í Brasilíu,
sem er mjög í mun að sýnast „ábyrgur“ í samfélagi þjóðanna, meðal annars
gagnvart Bandaríkjunum, og hefur því ekki tekið beina afstöðu gegn
nýfrjálshyggjunni og hinni kapítalísku hnattvæðingu. Ofangreind orð
Kagarlitskys má því heimfæra upp á Lula og fleiri nýkjörna forseta í Rómönsku
Ameríku og reyndar fellur Lula frekar í flokk nútíma sósíaldemókrata eða
„sósíallíberalista“ eins og sumir orða það. Hugo Chávez hefur hins vegar reynt að setja upp valkost
við nýfrjálshyggjuna og hnattvæðinguna með hinum svokallaða Bólívaríska
valkosti eða ALBA (Alternativa
Bolivariana para la America), sem á að verða víðtækur samstarfsvettvangur
með öðrum vinstristjórnum í Rómönsku Ameríku. Þetta hófst með samstarfi
Venesúela og Kúbu árið 2004 en Bólvía bættist í hópinn árið 2006 eftir að Evo
Morales sigraði í forsetakosningunum þar, en Morales hefur komið fram með
svipaða róttækni í Bólivíu og Chávez í Venesúela. Með þessu hafa Chávez og
Morales að nokkru rofið þá einangrun sem Kúba undir forystu Fidels Castro
hefur verið í, en Castro hefur lengstum verið einn þjóðarleiðtoga um að mæla
beinlínis gegn nýfrjálshyggjunni og kapítalísku hnattvæðingunni frá
sósíalísku sjónarmiði. Chávez hefur með stefnufestu sinni og beinskeyttum
ræðum hlotið miklar vinsældir meðal alþýðu í Rómönsku Ameríku. Þótt fleiri
ríki hafi ekki gerst aðilar að ALBA-samstarfinu hefur Chávez haft frumkvæði
að ýmiskonar samstarfi við aðrar vinstristjórnir í álfunni sem hafa gjarnan
tekið upp hanskann fyrir Chávez gagnvart Bandaríkjunum þrátt fyrir „ábyrga“
viðleitni sína. Í viðleitni sinni við að feta aðra leið en leið
nýfrjálshyggjunar og hinnar kapítalísku hnattvæðingar nýtur Chávez vinsælda
sinna meðal almennings enda leitast hann líka við að hafa samstarf við ýmsar
félagslegar hreyfingar og styrkir þær þannig. Þróunin í Rómönsku Ameríku er því
sú að ýta þeim ríkisstjórnum, sem kallast mega sósíaldemókratískar, til
frekari andkapítalískrar afstöðu og hvata þeirrar þróunar má sjá bæði í
grasrótinni, meðal almennings og samtaka hans, og í róttækum ríkisstjórnum
eins og stjórnum Chávez og Morales. Undanhald hins frjálslynda lýðræðis
Hafi nýfrjálshyggjan verið í sókn á síðustu áratugum
20. aldarinnar, þá verður ekki hið sama sagt um hið frjálslynda lýðræði, sem
svo hefur verið nefnt, eða fulltrúalýðræðið. Í rauninni er mótsögn milli
hinnar efnahagslegu frjálshyggju og lýðræðisins[5] því
að frjálshyggjan hefur tilhneigingu til að ýta stjórnmálunum út af sviðinu. Æ
fleira er fært frá hinu sameiginlega, einkavæðing og markaðsvæðing dregur úr
vægi stjórnmálanna. Hin „ósýnilega hönd markaðarins“ ræður sífellt meiru, en
ekki aðeins hún því að stórfyrirtækin eða eigendur og stjórnendur þeirra hafa
stöðugt meiri áhrif á stefnumótunina í þingsölum, ráðuneytum og opinberum
stofnunum með skipulögðu totaoti (lobbíisma), hugmyndafræðilegum samtökum og
stofnunum (think-tanks) og
ráðgjafafyrirtækjum. Með nýfrjálshyggjunni og hnattvæðingunni hefur dregið
úr áhrifum stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka. En nýfrjálshyggjan hefur ekki
gengið af stjórnmálunum dauðum, hinsvegar hafa þau að hluta til vikið af
sínum hefðbundna vettvangi, út fyrir þingsali og skrifstofur og fundarsali
stjórnmálaflokkanna. Lausleg skoðun sýnir þó að þótt tilhneiging sé til
minnkandi kosningaþátttöku hefur samt víða ekki dregið neitt verulega úr
henni.[6]
Hinsvegar hefur þátttaka í stjórnmálaflokkum farið minnkandi. Á sjöunda
áratugnum voru 2 milljónir félaga í breska Íhaldsflokknum, nú eru aðeins um
300 þúsund og Verkamannaflokkurinn hefur misst helming félaga sinna síðan
1997 (Tormey, Anti-capitalism, bls.
46). Kristín Ástgeirdóttir gerir nokkra grein fyrir minnkandi þátttöku í
starfi stjórnmálaflokka og dvínandi áhrifum og trúverðugleika flokkanna og
stjórnmálamanna sem og verkalýðshreyfingarinnar í Noregi í grein sinni „Frá
fulltrúalýðræði til þátttökulýðræðis“ í tímaritinu Ritið, 1, 2004 (bls. 92-95) og getur þess einnig að pólitískar
hreyfingar af ýmsu tagi utan stjórnmálaflokkanna hafi eflst á sama tíma. Sama
er að nokkru leyti að segja um Danmörku (bls. 100). Í þessari grein fjallar
Kristín um skýrslur á vegum norska, danska og sænska þingsins og segir eftir
dönsku skýrslunni: „Málin sem fólk sinnir hafa líka breyst frá hinum stærri
málum, fólk einhendir sér ekki í verkalýðs- og kvennabaráttu en beinir
athyglinni frekar að máltíðum í skólum, nýbyggingu sem skyggir á útsýni og
málum af því tagi.“ Við eigum völ á öðruvísi
veröld
Ef litið er til alþjóðlegu réttlætishreyfingarinnar má
segja að þar sé í æ ríkari mæli verið að taka upp enn stærri mál en áður.
Alþjóðlega réttlætishreyfingin, ef við kjósum að nota þá nafngift, varð til á
síðustu árum liðinnar aldar og í byrjun þessarar. Einhverjar rætur má rekja
svo og svo langt aftur en í meginatriðum er þetta hreyfing sem spratt upp sem
andsvar við sigurgöngu nýfrjálshyggjunnar og óhefts kapítalisma og því
fyrirbæri sem hefur verið kallað hnattvæðing. Hún hefur verið kölluð
andkapítalísk, en þetta er sú andkapítalíska hreyfing sem verður til eftir að
sósíalísk hreyfing 20. aldarinnar líður undir lok. Hún er að miklu leyti óháð
henni, arfleifðin er vissulega fyrir hendi, reynslan, hugmyndirnar, kenningarnar,
en allt er það frekar sögulegt góss til að vinna úr en arfleifð sem skilyrðir
hreyfinguna. Boris
Kagarlitsky bendir reyndar á (New
Realism. New Barbarism, bls. vii-viii), að meðan Kommúnistaávarpið hljómi
eins og það hafi verið skrifað fyrir fáeinum vikum leiti vinstrisinnar eftir
hugmyndum annarsstaðar, marxískar rannsóknir hafi í besta falli orðið hreint
akademískar en annars sé hlaupið eftir tískuhugmyndum sem aldrei hafi enst
meira en eitt til tvö ár. Hinsvegar sé marxisminn í hæsta máta í fullu gildi
og kapítalismi nýfrjálshyggjunnar geri hið hefðbundna sósíalíska verkefni
eins og Marx og Engels hafi skilgreint það bæði nauðsynlegt og
eftirsóknarvert. Það sé ekki marxisminn heldur endurskoðun hans sem hafi
orðið úrelt á tímum kapítalisma hins frjálsa markaðar og hnattvæðingar. Ef
gamla hreyfingin sé dauð, þá sé tími kominn til að ný hreyfing vaxi upp. Kagarlitsky
skrifaði þetta árið 1999. Þá var þegar farin að vaxa upp ný hreyfing. Þessi hreyfing
varð ekki til fyrir tilstilli stjórnmálaflokka og það hefur jafnvel verið
sagt að innan hennar ríki talsverð tortryggni gagnvart stjórnmálaflokkum.
Þegar farið var að skipuleggja alþjóðlegu samfélagsþingin var ákveðið að
stjórnmálaflokkar yrðu ekki formlegir aðilar að þeim. Hinsvegar hlýtur það að
vera grundvallaratriði fyrir þá flokka, sem eru gagnrýnir á nýfrjálshyggjuna
og hvattvæðinguna, vinstrisósíalíska, græna eða vinstri-græna flokka, að taka
virkan þátt í þessari hreyfingu og fylgjast með og taka þátt í þeirri
stefnuumræðu sem fram hefur farið á síðustu árum innan hreyfingarinnar.
Þessir flokkar hljóta og verða að vera hluti þessarar hreyfingar rétt eins og
verkalýðsfélögin hafa í æ ríkari mæli farið að sækja samfélagsþingin og taka
þátt í þeim. „Við
eigum völ á öðruvísi veröld.“ Þannig mætti kannski þýða á íslensku það
slagorð sem á einhvern hátt varð helsta slagorð þessarar hreyfingar: Another world is possible; Un otro mundo
es posible; Un autre monde est possible; En anden verden er mulig
o.s.frv. Þessi hreyfing hófst sem andófshreyfing, hún birtist fyrst í
mótmælaaðgerðum og kom mörgum að óvörum í mótmælaaðgerðunum miklu í Susan
George segir í bók sinni Another world
is possible if... (bls. 93): „Mér virðast möguleikarnir á einni altækri
byltingarkenndri umbreytingu verulega takmarkaðir. Tuttugustuogfyrstu aldar
„bylting“ gæti, hugsanlega, orðið á ýmsa vegu, en taka Vetrarhallarinnar er
ekki einn þeirra. ... Ég sé ekkert sem hægt er að kalla „hina alþjóðlegu
verkalýðsstétt“ sem bíður með þanda vængi ... Segið að ég hafi takmarkað
ímyndunarafl. En ég á bágt með að sjá fyrir mér eitthvað sem gæti komið
slíkum ósköpum af stað, en sagan segir að það geti aðeins gerst eftir
síendurtekið kreppuástand þar sem milljónir munu þjást og þúsundir deyja ...
Satt að segja vona ég að við komumst hjá slíkum hörmulegum atburðum.“ Hafi
einhvern tíma verið hægt að fá uppskrift að því hvernig framkalla ætti
umbyltingu veraldarinnar með því að fletta upp í verkum Leníns, sem kannski
var í rauninni aldrei hægt, þá er það alla vega ekki hægt nú. Hvað ber að Sennilega
er það nokkuð almenn skoðun í hinni alþjóðlegu réttlætishreyfingu að við
getum ekki og eigum ekki að búa okkur til líkan að þessari öðruvísi veröld.[7] En við þurfum samt að
|
|
Efni: 1968: Dauðateygjur sósíalískrar hugmyndafræði? Kreppa sósíalismans – vinstri sósíalistar og græningjar Þróunarlöndin: þjóðfrelsi og bylting 1968: Brú milli fortíðar og framtíðar? „Andkapítalíska“ hreyfingin Hreyfingin og flokkarnir Undanhald hins frjálslynda lýðræðis Við eigum völ á öðruvísi veröld |
Einar Ólafsson – forsíða – greinar – forsíða greinaflokksins
[1] Ingibjörg
Sólrún Gísladóttir kemst svo að orði í grein sinni, „
|
[2] Tilurð þessarar hreyfingar er
rakin í greinum mínum „Um
alþjóðlegu réttlætishreyfinguna“. |
|
|
|
|
|
|
|
[3]
„Vorið í Prag hafði mikil áhrif á hina dýpra þenkjandi hluta
vinstrihreyfingarinnar á Vesturlöndum og sannfærði þá um að það sem að þeim
sneri væri almennt í mótsögn við stórveldapólitíkina“ (bls.50) og einnig varð
það augljóst í París að franski Kommúnistaflokkurinn, sem fram að því hafði
verið þungamiðja „andkapítalískrar pólitíkur“, skipti litlu máli í
uppreisninni. „Kommúnistaflokkur Frakklands virtist hluti vandans
frekar en hluti lausnarinnar“ (bls. 53). |
|
|
|
|
|
|
|
[4]
„Situsjónistarnir mynda engan sérstakan flokk í samkeppni við hina
verkalýðsflokkana sem svo eru kallaðir. Situsjónistarnir hafna því að
endurskapa í sínum röðum það stigveldi sem er ríkjandi í heiminum. Við
fordæmum sérhæfða pólitík sem leiðtogar og flokkar halda uppi og kúgandi afl
flokka og hópa sem byggja á skipulagðri óvirkni í framtíðarstéttarsamfélagi
þeirra. Situsjónistarnir skapa þess vegna innan sinna raða fyrirmynd að
samfélagi án stigveldis.“ Der er et liv
efter fødselen. Situasjonistisk Internasjonale 1958-69. Rhodos,
Kaupmannahöfn, 1972. Bls. 9. |
|
|
|
|
|
|
|
[5] Jón Ormur Halldórsson fjallar um flókið samhengi frjálslyndis og lýðræðis í grein sinni „Er fulltrúalýðræðið að veslast upp“ í tímaritinu Ritið, 1, 2004. Hann segir eina meginröksemd greinar sinnar vera þá „að vaxandi spenna ríki milli frjálslyndis og lýðræðis“ (bls. 57). |
|
|
|
|
|
|
|
[6] Í Þýskalandi dró verulega úr kosningaþátttöku frá 1972 til 1990 en hefur síðan verið upp og niður, oftast tæp 80%. Í Noregi hefur þátttakan minnkað jafnt og þétt síðan 1987, úr 84 í 77,1% 2005, í Danmörku hefur hún verið upp og niður milli 82 og 87% síðastliðin 15 ár, í Ástralíu hefur hún verið nokkuð jöfn, rúmlega 90% síðastliðin 13 ár, í Kanada hefur heldur dregið úr henni á sama tíma, úr 69,9 í 60,9%, svo nokkur dæmi séu nefnd. |
|
|
|
|
|
|
|
[7] Í grein sem ég
skrifaði í tímaritið Rauðir þræðir,1.
hefti árið 1994 vék ég að
hugmyndinni um sósíalismann sem valkost
við kapítalismann og komst svo að orði: „Sósíalisminn
er ekki endanlega skilgreinanlegt samfélagskerfi sem hægt er að Í skoðanaskiptum vegna
greinaflokks Þórarins Hjartarsonar „
Nokkur atriði í stefnuumræðu fyrir íslenska byltingarsinna“ á vefritinu Múrinn
sumarið 2004 komst hann svo að orði í svari við athugasemdum Sverris
Jakobssonar: „ Sverrir telur að við þurfum að hafa skýrar hugmyndir
um valkost við auðvaldsskipulagið áður en við beitum okkur fyrir afnámi þess.
Það hljómar skynsamlega. Manneskjan leitast við að vera meðvituð um það hvert
hún stefnir. Það er hinsvegar svo að auðvaldskerfið hefur, eins og eldri
stéttarsamfélög, frá upphafi vakið upp bæði meðvitaða og ómeðvitaða baráttu
gegn sér, og vantar ekki tilefnin. Hinsvegar hefur valkosturinn aldrei verið
mjög skýr. Marx og Engels þróuðu snemma hugsunina um samfélagslega eign á
framleiðslutækjum og samfélagsleg völd verkalýðsins meðan stéttir væru enn
við lýði. Þeir ályktuðu út frá þróun kapítalismans, þáverandi stöðu
þjóðfélagsstétta og þróun stéttabaráttunnar, en þeir töldu sig ekki þess
umkomna að útmála ítarlega form slíkra valda og slíkrar samfélagseignar, þ.e.
form og birtingarmyndir sósíalisma, hvað þá lengra inn í framtíðina. Að þessu
leyti er staðan lítið breytt, og það er naumast hægt að fara fram á „skýra
valkosti”. Öfugt við væntingar Marx og Engels urðu sósíalískar byltingar í
vanþróuðum samfélögum. Þær gátu raunar aldrei þjónað sem fyrirmyndir nema
fyrir önnur vanþróuð samfélög. Þær byltingar eru samt afar mikilvæg
rannsóknarefni fyrir alþýðu og alla framfarasinna, bæði jákvæð og neikvæð
fordæmi sem þær gáfu.“ (Þessar greinar eru aðgengilegar hér á þessum vef). Í umræðunni í alþjóðlegu
réttlætishreyfingunni er stundum talað um alternatives
eða valkosti en hvort sem menn
kalla einhverja öðruvísi veröld
sósíalískt samfélag eða eitthvað annað, þá er hæpið að menn sameinist um
eitthverja hugmynd um endanlega skilgreinanlegt samfélagskerfi eða módel sem
hægt verði að setja upp sem beinlínis valkost
við það samfélag eða þá veröld sem við búum við nú. |