Einar Ólafsson

Alþjóðlega réttlætishreyfingin

Umræður um hvað felst í kjörorðinu „Við eigum völ á öðruvísi veröld“

 

1. Inngangur: Hreyfingin í samhengi sögunnar

15.2.2007 - drög

 

 

1968: Dauðateygjur sósíalískrar hugmyndafræði?

Að vissu leyti er að sjá sem róttæknibylgjan, sem kennd hefur verið við ártalið 1968, hafi verið dauðateygjur sósíalískrar hugmyndafræði. Aðeins um áratug seinna hófst sókn nýfrjálshyggjunnar. Um það leyti hófst einnig barátta verkalýðshreyfingarinnar Solidarność, Samstöðu, í Póllandi, en sú barátta naut mikils stuðnings hjá ysta vinstrinu á Vesturlöndum. Hún vísaði fram á við til hruns Sovétríkjanna og annarra svokallaðra kommúnistaríkja í Austur-Evrópu 1989-91. Þótt margir hinna yngri marxista og byltingarsinna hafi vonast til að koma mætti á þeim umbótum í þessum löndum sem leiddu til raunverulegs sósíalisma, þá var sú von frekar veik, og fæstum kom hrun hinna stalínísku kerfa jafnlítið á óvart og þeim. En um það leyti var farið að draga mjög úr virkni hinna byltingarsinnuðu hópa víðast hvar. Þeir urðu yfirleitt ekki verulega fjölmennir en hinsvegar ótalmargir og mjög virkir bæði í starfi og pólitískum umræðum.

 

Á sama tíma og byltingarsinnuðu smáhóparnir á Vesturlöndum héldu merki Solidarność á lofti var líka lögð mikil áhersla á stuðning við sandínista-stjórnina, sem náði völdum í Nicaragua 1979, í baráttu hennar gegn skemmdarverkum Bandaríkjastjórnar og gagnbyltingarmönnum sem nutu stuðnings Bandaríkjastjórnar. Einnig var unnið mikið starf til stuðnings byltingarstjórninni á Grenada og frelsishreyfingum í El Salvador og Guatemala. Í allri þessari baráttu var sósíalískum hugmyndum haldið á lofti gegn kapítalískri ógnar- og arðránsstjórn og heimsvaldastefnu. Sandínistastjórnin beið ósigur, byltingarstjórninni í Grenada var steypt með bandarískri innrás og hafi frelsishreyfingar El Salvador og Guatemala ekki beðið beinan ósigur, þá unnu þær allavega ekki sigur (Farabundo Martí þjóðfrelsisfylkingin (FMLN) í El Salvador, sem varð löglegur flokkur eftir friðarsamningana 1992, fékk 34% atkvæða í þingkosningum í mars 2003).

 

Það gleymist oft að það voru ekki bara stúdentar á Vesturlöndum sem létu til sín taka árið 1968 og árin þar á eftir. Í Tékkóslóvakíu var víðtæk hreyfing alþýðu og stjórnmálamanna sem krafðist umbóta á hinu sósíalíska stjórnarfari, en hún var brotin á bak aftur með innrás frá Sovétríkjunum í ágúst. Víða á Vesturlöndum, einkum á Frakklandi og Ítalíu, var háð mjög hörð verkalýðsbarátta með verkföllum og jafnvel verksmiðjutökum. En þó var það svo að þessi róttæknibylgja um og eftir 1970 náði ekki verulega inn í verkalýðsstéttina á Vesturlöndum. Margt hafði áunnist frá stríðslokum og almenningur bjó almennt við betri kjör, þótt margt skorti á. Verkalýðsstéttin í Vestur-Evrópu kaus víðast hvar sósíaldemókrataflokkana (Norður-Evrópu) eða kommúnistaflokkana (Frakklandi, Ítalíu). Í byltingarsinnuðu hópunum voru fyrst og fremst námsmenn og þegar þeir luku námi létu margir þeirra af þessari róttæku virkni og mörg þessara samtaka lognuðust út af. Þau höfðu háð hugmyndafræðilega baráttu sín á milli sem vissulega hafði sitt gildi, þar fóru fram mikilvægar rökræður, en að vissu leyti voru þær bundnar tímabundnum veruleika svo sem afstöðunni til Sovétríkjanna og Kína, og þar fór fram heilmikið uppgjör við stefnu gömlu kommúnistaflokkanna og stalínismann, uppgjör sem þá var mikilvægt en mörgum þykir kannski skipta minna máli nú. Ekki liðu þó öll þessi samtök undir lok. Mörg þeirra starfa enn, í sumum tilvikum sameinuðust samtök sem áður höfðu deilt sín á milli, svo sem trotskíista- og maóistasamtök, og í öðrum tilvikum eiga þau aðild að nýjum flokka- eða kosningabandalögum. Frá árinu 2000 hafa flokkar og samtök frá mörgum Evrópulöndum haldið reglulegar ráðstefnur undir nafninu Andkapítalíska vinstrihreyfingin í Evrópu (European Anti-Capitalist Left – EACL) (sjá nánar: http://notendur.centrum.is/~einarol/eacl.htm).

 

Ekki má þó gleyma hreyfingu sem varð til allmiklu fyrr, New Left eða nýja vinstrinu, en það voru – og eru – fyrst og fremst menntamenn sem aðhylltust marxisma og sú hreyfing lifir og sést enn í helstu birtingarmynd sinni, tímaritinu New Left Review, sem enn er lifandi umræðuvettvangur og tekur meðal annars þátt í þeirri umræðu sem gerð verður grein fyrir í þessum greinaflokki.

Kreppa sósíalismans – vinstri sósíalistar og græningjar

Sókn nýfrjálshyggjunnar fór að nokkru saman við upplausn kommúnistaríkjanna og jafnframt kreppu sem vestrænu velferðarríkin lentu í. Velferðarkerfið hafði verið að mótast og vaxa undanfarin fjörutíu ár eða svo og var nú kannski að einhverju leyti orðið staðnað tæknilegt stofnanakerfi. Auk þess krafðist það mikillar skattheimtu. Þessi kreppa var kannski ekki verulega alvarleg í sjálfu sér, en þó næg til þess að nýfrjálshyggjan gat notfært sér hana, en sósíaldemókratísku flokkarnir tókust aldrei á við hana út frá sínum gömlu hugmyndafræðilegu forsendum, það er að segja marxismanum og sósíalismanum, enda voru þær orðnar fjarlægar, né heldur með gagnrýni á hina tæknilegu rökhyggju sem hefur alla tíð gegnsýrt borgaralegt samfélag og nánast alla hugmyndafræðilega strauma innan þess, einnig marxismann og sósíalismann (sjá „Vinstrihreyfingin og kreppa velferðarríkisins“ http://notendur.centrum.is/~einarol/vinstrihr_95.html), heldur leituðu í smiðju nýfrjálshyggjunnar eða létu undan henni.[1]

 

Boris Kagarlitsky segir í bók sinni New Realism. New Barbarism (bls. iv og 20-22) að vinstrihreyfingin hafi verið í kreppu allan tíunda áratuginn, en þessi kreppa hafi frekar verið siðferðileg (moral) og hugmyndafræðileg en félagsleg. Vinstri flokkarnir töpuðu almennt nokkru fylgi milli 1989 og 1992 en frá 1993 fór fylgið aftur vaxandi og víða um Evrópu komust þeir í ríkisstjórn.

 

Kommúnistaflokkarnir misstu að nokkru leyti fótanna við upplausn kommúnistaríkjanna, smærri flokkarnir lognuðust út af eða einangruðust enn frekar, hinir stærri brugðust við á ýmsan hátt. Sumir héldu enn hraðar á þeirri sósíaldemókratísku braut sem þeir höfðu lagt inn á á áttunda áratugnum með hinum svokallaða evrókommúnisma með ítölsku, frönsku og spænsku kommúnistaflokkana í fararbroddi og skiptu í sumum tilvikum um nafn. Kommúnistaflokkur Frakklands hélt sínu nafni en mjög dró úr fylgi hans. Hann átti aðild að ríkisstjórn 1997 til 2002 með Sósíalistaflokknum undir forsæti Lionel Jospin, sem hélt áfram af enn meiri krafti á einkavæðingarbraut fyrri ríkisstjórnar, hægri stjórnar Alain Juppé, þrátt fyrir mikil verkföll og andóf gegn nýfrjálshyggjunni árið 1995. Kommúnistaflokkur Spánar hafði hinsvegar þegar árið 1986 myndað hina sameinuðu vinstrihreyfingu, Izquierda Unida, ásamt ýmsum öðrum vinstri hópum og umhverfissinnum. Kommúnistaflokkur Ítalíu klofnaði. Hægri armurinn stofnaði Vinstra lýðræðisflokkinn, Partito Democratico della Sinistra (PDS), sem er hreinn sósíaldemókratískur flokkur. Vinstri armurinn stofnaði ásamt ýmsum öðrum vinstri hópum Kommúníska endurreisnarflokkinn, Partito della Rifondazione Comunista (PRC) (við klofning úr honum 1998 varð til Flokkur ítalskra kommúnista, Partito dei Comunisti Italiani).

 

Í Austur-Evrópu tóku flestir kommúnistaflokkarnir snarlega upp sósíaldemókratíska stefnu og náðu sér margir svo vel á strik undir því merki að þeir komust fljotlega í ríkisstjórn í frjálsum kosningum.

 

Á síðustu áratugum 20. aldar urðu til ýmsir vinstrisósíalískir flokkar, flokkar sem skilgreindu sig ekki endilega sem marxíska flokka og stíluðu upp á þingræðisbaráttu og þátttöku í þingkosningum. Þessir flokkar tengdust aldrei Sovétríkjunum heldur höfðu frá upphafi gagnrýna afstöðu til þeirra og stalínismans. Upplausn kommúnistaríkjanna hafði því lítil áhrif á þá.

 

Í Rómönsku Ameríku styrktu vinstri flokkarnir víða stöðu sína á tíunda áratugnum og fylgi þeirra jókst. Þar héldu þeir líka um árabil árlegar ráðstefnur undir nafninu São Paolo Forum.

 

Loks er að nefna græningjaflokka og vinstri-græna flokka. Slíkur flokkur var fyrst stofnaður í Ástralíu árið 1972 en þýski græningjaflokkurinn, Die Grünen, var stofnaður 1980. Síðan hafa fjölmargir slíkir flokkar verið stofnaðir og í sumum tilvikum hafa sósíalistar og umhverfissinnar sameinast í vinstri-grænum flokkum.

 

Þróunarlöndin: þjóðfrelsi og bylting

Hér hefur fyrst og fremst verið rætt um þróun vinstri hreyfingarinnar í Evrópu. Að sumu leyti hefur þróunin verið svipuð víða í öðrum heimsálfum. Hinsvegar eru aðstæður og pólitískt landslag víða mjög ólíkt og mismunandi.

 

Það má segja að byltingarsinnuð sósíalísk hreyfing hafi verið ákaflega fyrirferðarlítil á Vesturlöndum síðan á fyrri hluta 20. aldar. „Októberbyltingin gat af sér langöflugustu byltingarhreyfingu í sögu nútímans,“ segir Eric Hobsbawm í Öld öfganna (bls. 67). Sósíalískir flokkar studdust við vaxandi verkalýðsstétt í löndum sínum og trúðu því að sigur þeirra væri söguleg nauðsyn. Í hugum hinnar marxísku forystu Bolsévíkaflokksins var rússneska byltingin aðeins ein orrusta í lengra stríði, orrusta sem ætlað var að hrinda heimsbyltingunni af stað. Kommúnistaflokkarnir litu til Sovétríkjanna sem byltingarsinnaðs forystuafls enda urðu hinar sósíalísku byltingar í Austur-Evrópu í stríðslok fyrst og fremst fyrir tilstilli Sovétríkjanna, þótt vissulega skipti tilvist kommúnistaflokkanna og andfasískra flokkabandalaga miklu máli. Hinsvegar hafði kínverska byltingin sérstöðu hvað þetta snerti. Þegar kom fram yfir miðja 20. öld voru kommúnistaflokkarnir í auðvaldslöndunum í rauninni aðeins byltingarsinnaðir að nafninu til. Litlir trotskíískir byltingarflokkar voru víða til eftir stofnun Fjórða alþjóðasambandsins árið 1938 og starfa sumir enn. Að öðru leyti var bara um að ræða fyrrnefnd marxísk smásamtök sem urðu til um og upp úr 1970, ekki bara í Evrópu heldur víða um heim.

 

Hinsvegar voru þjóðfrelsisfylkingar þriðja heimsins meira og minna byltingarsinnaðar. Í Víetnam, Kúbu, Kampútseu, Nicaragua og Grenada mynduðu þær sósíalísk ríki (það vilja kannski ekki allir kenna ríki Rauðu Khmeranna við sósíalisma, en að einhverju leyti byggðist ógnarstjórn þeirra á sósíalískri hugmyndafræði). Margar ríkisstjórnir í nýfrjálsum ríkjum Afríku voru a.m.k í orði hlynntar málstað sósíalismans og sum nýfrjálsu ríkin jafnvel kölluð alþýðulýðveldi í stíl við Kína og sósíalísku ríkin í Austur-Evrópu. Víðast er lítið orðið eftir af þessum sósíalisma og hafa aðlögunaráætlanir (structural adjustments) að kröfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins átt einhvern þátt í að uppræta hann. Eftir ósigur byltingarsinnuðu frelsishreyfinganna í Mið-Ameríku á 9. áratug 20. aldarinnar hefur með fáum undantekningum varla verið um að ræða byltingarsinnaðar hreyfingar í þróunarlöndunum.

 

Hinar byltingarsinnuðu hreyfingar þriðja heimsins á síðari hluta 20. aldarinnar voru ekki endilega í upphafi byltingarsinnaðar með sósíalisma að markmiði. Oft voru þetta þjóðfrelsishreyfingar sem risu upp gegn óþolandi kúgun innlendar auðstéttar og erlendra heimsvaldasinna. Það á t.d. við um byltingarhreyfingu Fidels Castro og félaga á Kúbu. Þær fóru ekki af stað með það að markmiði að skapa sósíalískt samfélag, en þegar þær náðu völdum, kannski smám saman á afmörkuðum landsvæðum til að byrja með, lá beint við að þar yrði skipulagið sósíalískt, svo sem á þeim svæðum sem FMLN-fylkingin náði undir sig í El Salvador á 9. áratugnum. En líka höfðu víða verið starfandi kommúnistaflokkar eða einstaklingar með marxíska skólun sem tóku þátt í baráttunni.

 

1968: Brú milli fortíðar og framtíðar?

Vinstrihreyfingin á Vesturlöndum hefur í meginatriðum verið umbótasinnnuð allt frá miðri 20. öld. Það á við bæði um sósíaldemókrataflokkana, kommúnistaflokkana og vinstri sósíalistaflokkana sem og græningjaflokkana. Þessi umbótastefna hefur verið misróttæk og marxísk og sósíalísk sjónarmið missterk. Þó má greina þar mikilvægan mun. Sósíaldemókratísku flokkarnir hafa venjulega stutt heimsvaldahagsmuni borgarastéttarinnar, t.d. verið mjög hliðhollir NATO og að mestu leyti stutt Bandaríkin á heimsvísu, þótt stundum megi segja að um gagnrýninn stuðning hafi verið að ræða. Það er ekkert nýtt, afstaðan til styrjaldarinnar og stuðnings við viðkomandi ríkisstjórnir var meðal þess sem greindi að sósíaldemókrataflokkana og kommúnistaflokkana við upphaf fyrri heimsstyrjaldarinnar. Þetta gekk prýðilega upp meðan sátt var um uppbyggingu velferðarsamfélagsins og opinberan rekstur ýmiskonar grunnþjónustu. En að undanförnu hafa sósíaldemókrataflokkarnir líka verið mjög hallir undir nýfrjálshyggjuna og stundum jafnvel farið fram úr hægri stjórnum í einkavæðingu. Í samræmi við þetta tvennt sjá þeir líka flest jákvætt við hnattvæðinguna eða líta í það minnsta svo á að þróunin verði ekki stöðvuð. Sumir gagnrýnendur þeirra hafa því á undanförnum árum farið að kalla þá „sósíallíberala“ (sbr. neolíberalismi, nýfrjálshyggja) í stað „sósíaldemókratíska“. Vinstrisósíalísku flokkarnir og græningjaflokkarnir hafa hinsvegar tekið miklu gagnrýnni afstöðu til heimsvaldastefnunnar, nýfrjálshyggjunnar og hnattvæðingarinnar (þótt sumir hafi valdið vonbrigðum, einkum Græni flokkurinn í Þýskalandi). Að vissu leyti var alltaf hægt að tala um sósíaldemókratíska flokka sem vinstri flokka en nú er nær lagi að kalla þá miðjuflokka og innan þeirra er reyndar farið að tala um vinstrimiðju (centre-left).

 

Marxískir og byltingarsinnaðir hópar ungmenna á árunum kringum 1970 voru eðlileg viðbrögð við þróun sósíalískra flokka til umbótastefnu og stalínískrar stöðnunar eða úrkynjunar og mannréttindabrota kommúnistaríkjanna. Bæði þessir umbótasinnuðu kommúnista- og sósíalistaflokkar og ráðamenn í kommúnistaríkjunum notuðu marxískt orðalag og töluðu um sósíalisma sem takmark en unga fólkið sá að þetta voru orðin tóm og viðbrögðin voru að taka þessi orð, þessar kenningar, þessa stefnu, upp í alvöru. Enn voru sem sagt til leyfar hinnar byltingasinnuðu sósíalísku hreyfingar frá upphafi 20. aldarinnar og þetta var síðasta kynslóðin á Vesturlöndum sem hafði kynni af henni. Þannig mátti sjá í róttæknibylgjunni, sem kennd hefur verið við ártalið 1968, dauðateygjur hinnar gömlu byltingarsinnuðu sósíalistahreyfingar sem varð til upp úr aldamótunum. En þar má líka greina sprotann að þeirri miklu hreyfingu sem hefur verið að vaxa fram á undanförnum áratug.

 

Það má kannski segja að það hafi verið merkilegt hversu lengi lifði í glæðum þessarar byltingarsinnuðu hreyfingar sem varð fjöldahreyfing við lok fyrri heimsstyrjaldarinnar þegar hlutlæg skilyrði leyfðu það. Byltingarsinnuð fjöldahreyfing verður ekki til nema hlutlæg skilyrði séu til þess (eins og Lenín benti á í Hvað ber að gera (bls. 46, 106-7 og víðar)). Byltingarsinnuðum fjöldasamtökum verður ekki haldið við nema bylting sé eða virðist vera í sjónmáli. Fjöldinn er ekki byltingarsinnaður fyrr en á reynir. Hann fer ekki af stað til að gera byltingu, hann fer ekki af stað með mótaðar hugmyndir um annað þjóðskipulag, heldur til að ryðja úr vegi óþolandi ástandi eða ranglátum ráðamönnum.

 

En á síðasta áratug hefur vaxið fram ný andófshreyfing gegn óréttlæti og misskiptingu um allan heim, gegn þeirri stefnu og því skipulagi sem augljóslega veldur þessu óréttlæti, nýfrjálshyggjunni og hnattvæðingunni.[2] Í bók sinni Anti-capitalism (bls. 48-69) víkur Simon Tormey meðal annars að því annarsvegar hvernig Sovétríkin og gamla kommúnistahreyfingin misstu trúverðugleika sinn kringum 1968[3] og fjallar hinsvegar um samhengið milli hinnar nýju andófshreyfingar og 68-hreyfingarinnar. 68-hreyfingin var í fyrsta lagi að gera upp við gömlu kommúnistahreyfinguna og í öðru lagi var hún að miklum hluta stúdentahreyfing og æskulýðshreyfing og uppreisn hennar var að talsverðu leyti menningarleg og beindist gegn menningarlegum og hugmyndafræðilegum þáttum sem hið borgaralega samfélag almennt og verkalýðs- og sósíalistahreyfingin höfðu gert að sínum, neysluhyggju, skrifræði og tæknilegri rökhyggju. Tormey  bendir á hugmyndir sem mátti sjá strax á 6. áratugnum í sitúasjónista-hreyfingunni svokölluðu (bls. 53-55). Að hennar áliti átti ekki að andæfa kapítalismanum bara á hinu pólitíska sviði eða með einhverskonar valdatækjum á hinu persónulega sviði.[4] Frá þessari afstöðu varð til ný baráttuaðferð sem byggðist ekki á því að taka völdin heldur að víkja mætti kapítalismanum úr vegi fyrir annarskonar lífsmáta með því að grafa undan honum að innan. Þessi hugmynd samræmist auðvitað ekki hinni marx-lenínísku byltingarkenningu en framhjá henni verður varla gengið af því að hún er ekki bara kenning um byltingu heldur aðferð sem hefur sprottið upp úr veruleikanum og er til staðar hvort sem menn álíta hana raunhæfa eða ekki. Það eru tvö atriði, segir Tormey, í þessum hugmyndum sitúasjónistanna sem eru mikilvæg varðandi hugmyndir andkapítalisma nútímans. Annarsvegar détournement (sjá einnig http://en.wikipedia.org/wiki/Detournement) eða ummyndun og útúrsnúningur hinnar kapítalísku „fagurfræði“ og þar með hins kapítalíska grundvallar löngunarinnar. Hinsvegar hugmyndin um spectacle (sýn, sýning) (sjá grein Guy Debord, helsta forvígismanns sitúasjónistanna, „The Society of the Spectacle“) sem tæki til að vekja upp hvort sem er andóf eða hlýðni. Détournement birtist á ýmsan hátt í andófi 68-hreyfingarinnar og er nú alþekkt um allan heim í hinu andkapítalíska andófi svo sem í því sem kallað er subvertising, guerilla advertising og culture jamming og Adbusters-hreyfingin stundar hvað einbeittast (www.adbusters.org). Hugmyndin um spectacle byggist á því að kapítalisminn er í hæsta máta sjónrænn, hann reynir að fanga okkur með merkjum, auglýsingaskiltum o.s.frv. Andóf sem ekki tekst á við kapítalismann á hinu sjónræna og tilfinningalega sviði mun mistakast. Litríkar mótmælagöngur og götupartí var meðal þess sem einkenndi 68-hreyfinguna og hafa gengið í endurnýjun lífdaganna á undanförnum árum. Á Vesturlöndum allavega erum við í öðruvísi menningarlegri stöðu en verkalýðsstéttin og hin sósíalíska eða andkapítalíska hreyfing var á fyrrihluta tuttugustu aldarinnar, ef eitthvað er að marka umfjöllun mína um  sósíalíska menningu í tímaritinu Rauðir þræðir 2. hefti 1995 (http://notendur.centrum.is/~einarol/SOSIALISMI2.html).

 

Afstaðan til fyrri heimsstyrjaldarinnar og viðbrögð við henni skipti sköpum varðandi þróun hinnar sósíalísku hreyfingar og upphaf byltingarinnar í Rússlandi. Það var líka stríð, seinni heimstyrjöldin, sem olli byltingunum í Austur-Evrópu. Samkvæmt marxískum skilningi voru þessi stríð heimsvaldastríð og það á líka við um það stríð sem hafði mikil áhrif á upphaf 68-hreyfingarinnar, Víetnamsstríðið.

 

Tormey (bls. 56) segir að árið 1968 hafi markað tímamót varðandi tilkomu óopinberrar stjórnmálahreyfingar. Á þessu hafi verið tvær hliðar. Annars vegar var um að ræða andóf gegn stríði og hinsvegar andóf gegn útilokun kvenna, minnihlutahópa og málefna sem hin „opinberu“ stjórnmál höfðu litið framhjá. Bæði í Evrópu og Bandaríkjunum skipti baráttan gegn Víetnamstríðinu miklu máli auk kvenfrelsisbaráttu og menningartengdri baráttu eins og að ofan er greint. Við það bættist svo borgararéttindahreyfingin (Civil Rights Movement) í Bandaríkjunum með réttindi blökkumanna í forgrunni. Hér varð til fjöldahreyfing utan hinna opinberu eða hefðbundnu stjórnmála þar sem beinum aðgerðum (direct action) var beitt í stað hefðbundinna leiða til að hafa áhrif, það er að segja kosningum með vissu millibili þar sem almenningur afsalar sér áhrifum í hendur fulltrúa (að undanskildum verkföllum sem verkalýðshreyfingunni hafði tekist að knýja fram að yrðu viðurkennd sem leið í hagsmuna- og réttindabaráttu). Kvennahreyfingunni óx ásmegin en reyndar ýtti neikvæð reynsla kvenna af friðarhreyfingunni undir að konur skipulögðu sig sérstaklega segir Tormey (bls.56-57). Á áttunda og níunda áratugnum fór umhverfisverndarhreyfingin svo að sækja í sig veðrið. Hafi pólitísk virkni virst fara minnkandi þegar litið var til hinna hefðbundnu stjórnmálaflokka, þá var raunin hreint ekki sú ef litið var yfir allt sviðið.

 

Um var að ræða mjög fjölbreytta hópa og samtök, bæði hugmyndafræðilega – í mörgum tilvikum lá reyndar engin hugmyndafræði að baki – og skipulagslega. En hinn sameiginlegi grunnur var hugmyndin, þörfin, krafan um að láta í sér heyra og vera sýnilegur. Hinsvegar var engin alþjóðleg hreyfing til gegn frjálshyggjunni og kapítalismanum eftir að hin gamla sósíalíska hreyfing fór að leysast upp og kommúnistaríkin liðu undir lok.

 

„Andkapítalíska“ hreyfingin

En milli 1989 og 1999 fóru þessir sundurlausu hópar og hreyfingar að skynja sameiginlegan óvin, nýfrjálshyggjuna, vald stórfyrirtækjanna, yfirþjóðlegan kapítalisma eða hvað hver kallaði hann. Ýmislegt fór saman sem vakti upp þessa vitund, ný viðskiptabandalög eins og NAFTA í Norður-Ameríku, tilraun OECD-ríkjana með MAI-samkomulagið, tilkoma Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, þróun Evrópusambandsins, atvinnuleysi um miðjan tíunda áratuginn, útbreiðsla einkavæðingarstefnunnar, skuldir þriðja heimsins, stefna Alþjóðabankans og Alþjóðgjaldeyrissjóðsins og skilyrði þeirra gagnvart þróunarríkjun svo eitthvað sé nefnt auk þess sem ráðstefnur Sameinuðu þjóðanna höfðu viss áhrif á að hin ýmsu samtök náðu saman. Við þessar aðstæður hafði þróun internetsins afgerandi áhrif þar sem það gerði mönnum kleyft að ná saman á auðveldan hátt um allan heim.

 

Sú alþjóðlega hreyfing, sem hefur verið að vaxa fram á undanförnum áratug, er samt miklu víðtækari og fjölbreyttari en 68-hreyfingin. Það má segja að hún nái til allra þeirra hópa sem einhverja ástæðu hafa til að andæfa kapítalismanum eða þróun hans eins og hún er núna, ungs fólks rétt eins og 1968, umhverfissinna, verkalýðshreyfingarinnar, smábænda og fiskimanna bæði á Vesturlöndum og í þróunarríkjunum, frumbyggja, friðarsinna, kvennahreyfingarinnar o.s.frv. Þessi hreyfing var í byrjun venjulega kölluð „andófshreyfingin gegn hnattvæðingu“ (á ensku anti-globalisation movement) en smám saman var farið að kalla hana „hreyfinguna fyrir hnattrænu réttlæti“ eða „alþjóðlegu réttlætishreyfinguna“ (á ensku global justice movement) eða „andkapítalísku hreyfinguna“ (á ensku anti-capitalist movement). Þetta síðasta er þó ekki það sama og að kalla þessa hreyfingu sósíalíska hreyfingu. Í bók sinni An Anti-Capitalist Manifesto (bls. 83 o.áfr.) bendir Alex Callinicos á að langt fram eftir 20. öldinni hafi andkapítalismi og sósíalismi verið nánast það sama í hugum fólks. Með undanhaldi 68-hreyfingarinnar á áttunda áratugnum og enn frekar eftir upplausn stalíníska kerfisins 1989-91 fór það að breytast. Kannski er réttast að tengja þessa nafngift við helsta slagorð hreyfingarinnar: „Við eigum völ á öðruvísi veröld“ (á ensku Another world is possible). En hvers konar veröld? Sósíalísk? Hvað þýðir það?

 

Það mætti ætla að orðið andkapítalismi vísaði til byltingarstefnu. Þegar „andkapítalíska“ hreyfingin er skoðuð er þó ljóst að meginhluti hennar er ekki byltingarsinnaður í þeim skilningi að beinlínis sé stefnt að því að ryðja auðvaldskerfinu úr vegi eins og það leggur sig og innleiða annað kerfi, sósíalisma eða eitthvað annað. Þegar hugsað er eitthvað lengra en aðeins að mótmæla óréttlétti kapítalismans og ógnun hans gagnvart umhverfi og réttlátu og friðsamlegu samfélagi, þá er oftar en ekki aðeins litið til misróttækra umbóta. En í mörgum tilvikum eru þessar umbætur þó þess eðlis að þeim yrði aldrei komið á án harðra átaka, sumar mundu jafnvel aldrei rúmast innan kapítalismans á því stigi sem hann er nú kominn á. Þetta á til dæmis hugsanlega við um hugmyndirnar um „lókalíseríngu”. Hér er kannski um að ræða það sem Trotskí kallaði „umbyltingarkröfur“ í Umbyltingarstefnuskránni svokölluðu (íslensk þýðing, Fylkingin 1978).

 

Hreyfingin og flokkarnir

Þessi hreyfing varð til að mestu óháð og án beinna tengsla við stjórnmálaflokka. Það má segja að andófshreyfingin gegn nýfrjálshyggjunni og hnattvæðingu hennar endurspeglist mjög misjafnlega í flokkakerfinu og kosningum. T.d. hefur verið mjög hörð barátta í Suður-Kóreu með miklum mótmælaaðgerðum og verkföllum. Óvíða hefur verkalýðshreyfingin tekið jafnmikinn þátt í aðgerðum tengdum hinni alþjóðlegu réttlætishreyfingu. Samt tók enginn róttækur vinstri flokkur þátt í þingkosningum vorið 2004. Einn sósíaldemókratískur flokkur tengdur verkalýðshreyfingunni fékk 13% atkvæða, aðrir flokkar eru skilgreindir sem íhaldsflokkar, miðjuflokkar eða frjálslyndir.

 

Á Ítalíu hafa sömuleiðis verið gífurlega fjölmennar mótmælaaðgerðir gegn stríði allt frá loftárásunum á Júgóslavíu vorið 1999, einnig hefur oft komið til fjölmennra mótmælaaðgerða gegn stefnu og aðgerðum ríkisstjórnarinnar og líka má nefna hinar miklu mótmælaaðgerðir vegna G-8 fundarins í Genúa sumarið 2001 og fyrsta Evrópska samfélagsþingið (European Social Forum) í Flórens haustið 2002. Rifondazione-flokkurinn hefur verið mjög virkur og gegnt forystuhlutverki í þessum aðgerðum og þeirri hreyfingu sem á bak við þær stendur. Þó fékk þessi flokkur aðeins 5% atkvæða í þingkosningum 2001.

 

Á Spáni hafa líka verið geysifjölmennar mótmælaaðgerðir, en sameinaða vinstrihreyfingin, Izquierda Unida, fékk aðeins 5% atkvæða í þingkosningum 2002. Á Nýja-Sjálandi á einn vinstriflokkur (Progressive Party) sæti á þingi með 1,2% atkvæða en Græningjar (Green Party) töpuði fylgi í kosningunum 17. september 2005, fengu 5,1% en 7% árið 2002. Í Ástralíu er enginn vinstriflokkur á þingi en Græningjar (Australian Greens) hafa hinsvegar aukið fylgi sitt úr 2,6% 1998 í 5% 2001 og 7% 2004. Sama er að segja um Kanada, en þar buðu Græningjar í fyrsta sinn fram í öllum kjördæmum árið 2004 og fengu 4,3% atkvæða og hafa komið sífellt betur út úr skoðanakönnunum að undanförnu (sjá http://en.wikipedia.org/wiki/Green_Party_of_Canada).

 

Aftur á móti hefur t.d. Verkamannaflokkurinn (Partido dos Trabalhadores – PT) í Brasilíu, sem hefur meðal annars haft innanborðs hópa yst til vinstri, verið í hópi atkvæðamestu flokkanna þar, deilir því sæti nokkuð jafnt með þremur öðrum flokkum sem þýðir að hann fékk þó ekki nema tæplega 20% atkvæða í þingkosningum 2002. Hinsvegar sigraði frambjóðandi flokksins, Luiz Inácio „Lula“ da Silva, með yfirburðum í forsetakosningunum haustið 2002, fékk 46,4% atkvæða í fyrri umferð kosninganna, en þar var um að ræða kosningabandalag með fleiri flokkum. Velgengni Verkamannaflokksins á reyndar sinn þátt í því að Alþjóðlegu samfélagsþingin (World Social Forum) hafa verið haldin í Porto Alegre í Brasilíu, en þar hefur Verkmannaflokkurinn verið við völd, fyrst einungis í borginni en síðar líka í héraðinu öllu, Rio Grande do Sul. Á undanförnum árum hefur gagnrýni frá vinstri farið vaxandi innan flokksins og á árunum 2004-05 klofnaði úr honum til vinstri.

 

Annars er algengt að samanlagt fylgi róttækra vinstriflokka og græningjaflokka í Vestur Evrópu hafi verið á bilinu 10-15% í þingkosningum á árunum eftir aldmótin, en víða hefur bróðurpartur atkvæðanna skipst milli hægri flokka og sósíaldemókratísks flokks. Þó var fylgi sósíalískra og grænna flokka víðast hvar meira í kosningunum til Evrópuþingsins í júní 2004 en í undanförnum þingkosningum. Í Þýskalandi, Ítalíu, Frakklandi, Grikklandi, Svíþjóð, Finnlandi, Austurríki og Hollandi fengu sósíalískir og grænir flokkar að meðaltali 11,6% fylgi í þingkosningum frá 2001 til vors 2004 en 14,7% í kosningunum til Evrópuþingsins í júní 2004. Í Danmörku jókst fylgi þessara flokka einnig frá Evrópukosningunum 2004 til þingkosninganna í febrúar 2005. Í kosningunum í Þýskalandi 18. september 2005 juku vinstrimenn fylgi sitt verulega, en þar kemur til nýi Vinstriflokkurinn (Die Linkspartei) með Oskar Lafontaine í forystu og með aðild Lýðræðislega sósíalistaflokksins (Partei des Demokratischen Sozialismus - PDS) (fengu 8,7%) en Græningjar töpuðu hinsvegar fylgi. Stofnun Vinstriflokksins er hinsvegar í sjálfu sér tíðindi sem og stofnun nýs kosningabandalags vinstri manna í Bretlandi, Respect, sem bauð fram í fyrsta sinn í kosningunum 5. maí 2005 og fékk mikið fylgi í einstaka kjördæmum en sáralítið fylgi á landsvísu. Kosningafyrirkomulagið í Bretlandi veldur því hinsvegar að smáflokkar eru nánast útskúfaðir. Í kosningunum í Noregi 12. september 2005 tapaði Sósíalíski vinstriflokkurinn fylgi, fékk 8,8% en 12,4% árið 2001. Trúlega hefur eitthvað af fylginu farið til Verkamannaflokksins vegna áherslu á að koma hægri stjórninni frá. Rauða kosningabandalagið (Rød Valgalliance) stóð hinsvegar í stað með 1,2% fylgi. Þó að greina megi í megindráttum lítilsháttar fylgisaukningu vinstri og grænna flokka í Evrópu er það þó það lítið að takmarkaðar ályktanir verða dregnar af henni enda oft um sérstakar aðstæður að ræða innan hvers lands eins og í Þýskalandi og Noregi haustið 2005. Í þessari stuttu yfirferð er fylgisaukning Græningja í Ástralíu og Kanada úr sáralitlu fylgi fyrir fáum árum þó athyglisverð sem og alger vöntun vinstriflokka með eitthvert kjörfylgi í þessum löndum. (Þessar upplýsingar um kjörfylgi stjórnmálaflokka eru einkum fengnar af www.electionworld.org og www.electionresources.org).

 

Í bók sinn, New  Realism. New Barbarism (bls.23-24), sem kom út árið 1999 segir Boris Kagarlitsky, eftir að hafa fjallað um þokkalega stöðu vinstri flokkanna í kosningum á tíunda árataugnum, að þrátt yfir hana beri hegðun þeirra merki um sameiginlega hugsýki (collective neurosis). Hægri kratar séu gersamlega getulausir en vinstri sósíalista og kommúnista dreymi um að verða hægrikratar og það sé aðeins fortíð þeirra sem hindri þá í því, fortíð sem þeir reyni að komast undan hvað sem það kostar. Hvar sem þeir auki fylgi sitt með róttækum slagorðum hafni þeir eigin hugmyndum í von um „viðurkenningu“, en það verði til þess eins að þeir tapi aftur.

 

Á undanförnum árum hafa hins vegar orðið stór tíðindi í Rómönsku Ameríku. Í Venesúela var Hugo Chávez kosinn forseti árið 2000 og endurkosinn til 6 ára með miklu fylgi í desember 2006. Síðan hefur hver vinstrimaðurinn af öðrum sigrað í forsetakosningum í Rómönsku Ameríku: Lula í Brasilíu haustið 2002, Néstor Kirchner í Argentínu 2003, Tabaré Vásquez í Uruguay 2004, Evo Morales í Bólivíu í desember 2005, Michelle Bachelet í Chile í janúar 2006 og Daniel Ortega í Nicaragua og Rafael Correa í  Ekvador í nóvember 2006. Í Mexíkó laut vinstri maðurinn Andrés Manuel López Obrador í lægra haldi fyrir hægri manninum Felipe Calderón með sáralitlum mun í júlí 2006 og hefur reyndar haldið því fram að atkvæðatölum hafi verið hagrætt.

 

Þessir frambjóðendur studdust ýmist við einn ákveðinn stjórnmálaflokk eða bandalag fleiri flokka. En að baki þessum sigrum var sumsstaðar öflug alþýðuhreyfing. Argentína lenti í djúpri kreppu árið 2001 eftir efnahagsstjórn í anda nýfrjálshyggjunnar að kröfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og millistéttarfólk tapaði eigum sínumog verkafólk missti vinnuna. Í kjölfarið urðu háværar kröfur um stefnubreytingu. Í Bólivíu lá við uppreisnarástandi, fyrst vegna einkavæðingar vatns árið 2000 („vatnsstríðið“) og aftur árið 2003 þegar alþýðan, einkum frumbyggjar, kröfðust þjóðnýtingar gas- og olíulinda („gasstríðið“). Í Ekvador lá við uppreisnarástandi árið 2000 og síðan hefur stjórnarfar þar verið mjögóstöðugt. Almennt ber þessi þróun þess merki að almenningur sé búinn af fá nóg af efnahagsstjórn í anda nýfrjálshyggjunnar.

 

Í þessari þróun er hlutur Hugo Chavéz sérstaklega athyglisverður. Hann er fyrrverandi herforingi og leiddi valdaránstilraun sem misheppnaðist árið 1998 en sigraði í forsetakosningum árið 2000. Árið 2002 var reynt að koma honum frá og stóðu samtök atvinnurekenda einkum fyrir því og nutu fulltingis Bandaríkjanna. Chavéz var reyndar vikið frá en með stuðningi almennings náði hann völdum aftur eftir tvo daga. Hann hefur verið býsna róttækur í stjórnarathöfnum sínum, m.a. með þjóðnýtingu olíuframleiðslunnar og ýmsum umbótum í velferðarmálum. Reyndar hefur verið bent á að hann gangi ekki lengra en sósíaldemókratískar ríkisstjórnir í Evrópu gerðu á árunum eftir seinni heimsstyrjöldina, en róttækni er afstæð og miðað við meginstraum nýfrjálshyggjunnar sýnir Chávez býsna mikla róttækni. Þar sker hann sig úr hópi sumra annarra vinstrisinnaðra forseta álfunnar, svo sem Lula í Brasilíu, sem er mjög í mun að sýnast „ábyrgur“ í samfélagi þjóðanna, meðal annars gagnvart Bandaríkjunum, og hefur því ekki tekið beina afstöðu gegn nýfrjálshyggjunni og hinni kapítalísku hnattvæðingu. Ofangreind orð Kagarlitskys má því heimfæra upp á Lula og fleiri nýkjörna forseta í Rómönsku Ameríku og reyndar fellur Lula frekar í flokk nútíma sósíaldemókrata eða „sósíallíberalista“ eins og sumir orða það.

 

Hugo Chávez hefur hins vegar reynt að setja upp valkost við nýfrjálshyggjuna og hnattvæðinguna með hinum svokallaða Bólívaríska valkosti eða ALBA (Alternativa Bolivariana para la America), sem á að verða víðtækur samstarfsvettvangur með öðrum vinstristjórnum í Rómönsku Ameríku. Þetta hófst með samstarfi Venesúela og Kúbu árið 2004 en Bólvía bættist í hópinn árið 2006 eftir að Evo Morales sigraði í forsetakosningunum þar, en Morales hefur komið fram með svipaða róttækni í Bólivíu og Chávez í Venesúela. Með þessu hafa Chávez og Morales að nokkru rofið þá einangrun sem Kúba undir forystu Fidels Castro hefur verið í, en Castro hefur lengstum verið einn þjóðarleiðtoga um að mæla beinlínis gegn nýfrjálshyggjunni og kapítalísku hnattvæðingunni frá sósíalísku sjónarmiði. Chávez hefur með stefnufestu sinni og beinskeyttum ræðum hlotið miklar vinsældir meðal alþýðu í Rómönsku Ameríku. Þótt fleiri ríki hafi ekki gerst aðilar að ALBA-samstarfinu hefur Chávez haft frumkvæði að ýmiskonar samstarfi við aðrar vinstristjórnir í álfunni sem hafa gjarnan tekið upp hanskann fyrir Chávez gagnvart Bandaríkjunum þrátt fyrir „ábyrga“ viðleitni sína. Í viðleitni sinni við að feta aðra leið en leið nýfrjálshyggjunar og hinnar kapítalísku hnattvæðingar nýtur Chávez vinsælda sinna meðal almennings enda leitast hann líka við að hafa samstarf við ýmsar félagslegar hreyfingar og styrkir þær þannig. Þróunin í Rómönsku Ameríku er því sú að ýta þeim ríkisstjórnum, sem kallast mega sósíaldemókratískar, til frekari andkapítalískrar afstöðu og hvata þeirrar þróunar má sjá bæði í grasrótinni, meðal almennings og samtaka hans, og í róttækum ríkisstjórnum eins og stjórnum Chávez og Morales.

 

Undanhald hins frjálslynda lýðræðis

Hafi nýfrjálshyggjan verið í sókn á síðustu áratugum 20. aldarinnar, þá verður ekki hið sama sagt um hið frjálslynda lýðræði, sem svo hefur verið nefnt, eða fulltrúalýðræðið. Í rauninni er mótsögn milli hinnar efnahagslegu frjálshyggju og lýðræðisins[5] því að frjálshyggjan hefur tilhneigingu til að ýta stjórnmálunum út af sviðinu. Æ fleira er fært frá hinu sameiginlega, einkavæðing og markaðsvæðing dregur úr vægi stjórnmálanna. Hin „ósýnilega hönd markaðarins“ ræður sífellt meiru, en ekki aðeins hún því að stórfyrirtækin eða eigendur og stjórnendur þeirra hafa stöðugt meiri áhrif á stefnumótunina í þingsölum, ráðuneytum og opinberum stofnunum með skipulögðu totaoti (lobbíisma), hugmyndafræðilegum samtökum og stofnunum (think-tanks) og ráðgjafafyrirtækjum.

 

Með nýfrjálshyggjunni og hnattvæðingunni hefur dregið úr áhrifum stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka. En nýfrjálshyggjan hefur ekki gengið af stjórnmálunum dauðum, hinsvegar hafa þau að hluta til vikið af sínum hefðbundna vettvangi, út fyrir þingsali og skrifstofur og fundarsali stjórnmálaflokkanna. Lausleg skoðun sýnir þó að þótt tilhneiging sé til minnkandi kosningaþátttöku hefur samt víða ekki dregið neitt verulega úr henni.[6] Hinsvegar hefur þátttaka í stjórnmálaflokkum farið minnkandi. Á sjöunda áratugnum voru 2 milljónir félaga í breska Íhaldsflokknum, nú eru aðeins um 300 þúsund og Verkamannaflokkurinn hefur misst helming félaga sinna síðan 1997 (Tormey, Anti-capitalism, bls. 46). Kristín Ástgeirdóttir gerir nokkra grein fyrir minnkandi þátttöku í starfi stjórnmálaflokka og dvínandi áhrifum og trúverðugleika flokkanna og stjórnmálamanna sem og verkalýðshreyfingarinnar í Noregi í grein sinni „Frá fulltrúalýðræði til þátttökulýðræðis“ í tímaritinu Ritið, 1, 2004 (bls. 92-95) og getur þess einnig að pólitískar hreyfingar af ýmsu tagi utan stjórnmálaflokkanna hafi eflst á sama tíma. Sama er að nokkru leyti að segja um Danmörku (bls. 100). Í þessari grein fjallar Kristín um skýrslur á vegum norska, danska og sænska þingsins og segir eftir dönsku skýrslunni: „Málin sem fólk sinnir hafa líka breyst frá hinum stærri málum, fólk einhendir sér ekki í verkalýðs- og kvennabaráttu en beinir athyglinni frekar að máltíðum í skólum, nýbyggingu sem skyggir á útsýni og málum af því tagi.“

Við eigum völ á öðruvísi veröld

Ef litið er til alþjóðlegu réttlætishreyfingarinnar má segja að þar sé í æ ríkari mæli verið að taka upp enn stærri mál en áður. Alþjóðlega réttlætishreyfingin, ef við kjósum að nota þá nafngift, varð til á síðustu árum liðinnar aldar og í byrjun þessarar. Einhverjar rætur má rekja svo og svo langt aftur en í meginatriðum er þetta hreyfing sem spratt upp sem andsvar við sigurgöngu nýfrjálshyggjunnar og óhefts kapítalisma og því fyrirbæri sem hefur verið kallað hnattvæðing. Hún hefur verið kölluð andkapítalísk, en þetta er sú andkapítalíska hreyfing sem verður til eftir að sósíalísk hreyfing 20. aldarinnar líður undir lok. Hún er að miklu leyti óháð henni, arfleifðin er vissulega fyrir hendi, reynslan, hugmyndirnar, kenningarnar, en allt er það frekar sögulegt góss til að vinna úr en arfleifð sem skilyrðir hreyfinguna.

 

Boris Kagarlitsky bendir reyndar á (New Realism. New Barbarism, bls. vii-viii), að meðan Kommúnistaávarpið hljómi eins og það hafi verið skrifað fyrir fáeinum vikum leiti vinstrisinnar eftir hugmyndum annarsstaðar, marxískar rannsóknir hafi í besta falli orðið hreint akademískar en annars sé hlaupið eftir tískuhugmyndum sem aldrei hafi enst meira en eitt til tvö ár. Hinsvegar sé marxisminn í hæsta máta í fullu gildi og kapítalismi nýfrjálshyggjunnar geri hið hefðbundna sósíalíska verkefni eins og Marx og Engels hafi skilgreint það bæði nauðsynlegt og eftirsóknarvert. Það sé ekki marxisminn heldur endurskoðun hans sem hafi orðið úrelt á tímum kapítalisma hins frjálsa markaðar og hnattvæðingar. Ef gamla hreyfingin sé dauð, þá sé tími kominn til að ný hreyfing vaxi upp.

 

Kagarlitsky skrifaði þetta árið 1999. Þá var þegar farin að vaxa upp ný hreyfing. Þessi hreyfing varð ekki til fyrir tilstilli stjórnmálaflokka og það hefur jafnvel verið sagt að innan hennar ríki talsverð tortryggni gagnvart stjórnmálaflokkum. Þegar farið var að skipuleggja alþjóðlegu samfélagsþingin var ákveðið að stjórnmálaflokkar yrðu ekki formlegir aðilar að þeim. Hinsvegar hlýtur það að vera grundvallaratriði fyrir þá flokka, sem eru gagnrýnir á nýfrjálshyggjuna og hvattvæðinguna, vinstrisósíalíska, græna eða vinstri-græna flokka, að taka virkan þátt í þessari hreyfingu og fylgjast með og taka þátt í þeirri stefnuumræðu sem fram hefur farið á síðustu árum innan hreyfingarinnar. Þessir flokkar hljóta og verða að vera hluti þessarar hreyfingar rétt eins og verkalýðsfélögin hafa í æ ríkari mæli farið að sækja samfélagsþingin og taka þátt í þeim.

 

„Við eigum völ á öðruvísi veröld.“ Þannig mætti kannski þýða á íslensku það slagorð sem á einhvern hátt varð helsta slagorð þessarar hreyfingar: Another world is possible; Un otro mundo es posible; Un autre monde est possible; En anden verden er mulig o.s.frv. Þessi hreyfing hófst sem andófshreyfing, hún birtist fyrst í mótmælaaðgerðum og kom mörgum að óvörum í mótmælaaðgerðunum miklu í Seattle gegn Alþjóðaviðskiptastofnuninni um mánaðamót nóvember og desember 1999 þótt hún hafi verið búin að láta á sér kræla í fjölmörgum mótmælaaðgerðum víða um heim næstu árin á undan. En þá fóru menn að skynja þessa hreyfingu sem það sem hún var þegar orðin í raun: alþjóðlega og mjög fjölbreytta hreyfingu, og hún var almennt kölluð „Andófshreyfing gegn hnattvæðingu“. Fljótlega var þó farið að nota aðra nafngift innan hreyfingarinnar: „Hreyfingin fyrir hnattrænu réttlæti“ eða „Alþjóðlega réttlætishreyfingin“. Þeir sem voru virkir í þessari hreyfingu litu svo á að þeir væru ekki bara að berjast gegn einhverju heldur líka fyrir einhverju. Fyrir öðruvísi veröld, veröld þar sem réttlæti ríkti. En hvað þarf til? Hvernig er þeirri veröld varið? Hvernig er hún skipulögð? Og hvernig getum við breytt veröldinni?

 

Susan George segir í bók sinni Another world is possible if... (bls. 93): „Mér virðast möguleikarnir á einni altækri byltingarkenndri umbreytingu verulega takmarkaðir. Tuttugustuogfyrstu aldar „bylting“ gæti, hugsanlega, orðið á ýmsa vegu, en taka Vetrarhallarinnar er ekki einn þeirra. ... Ég sé ekkert sem hægt er að kalla „hina alþjóðlegu verkalýðsstétt“ sem bíður með þanda vængi ... Segið að ég hafi takmarkað ímyndunarafl. En ég á bágt með að sjá fyrir mér eitthvað sem gæti komið slíkum ósköpum af stað, en sagan segir að það geti aðeins gerst eftir síendurtekið kreppuástand þar sem milljónir munu þjást og þúsundir deyja ... Satt að segja vona ég að við komumst hjá slíkum hörmulegum atburðum.“ Hafi einhvern tíma verið hægt að fá uppskrift að því hvernig framkalla ætti umbyltingu veraldarinnar með því að fletta upp í verkum Leníns, sem kannski var í rauninni aldrei hægt, þá er það alla vega ekki hægt nú. Hvað ber að gera og önnur helstu verk Leníns er góð fyrir sinn hatt, en þau duga ekki sem uppskriftabók byltingarsinnans í byrjun 21. aldar. Hvernig hið sósíalíska samfélag yrði skipulagt í smáatriðum lá reyndar aldrei fyrir í hinni sósíalísku hreyfingu.  Það voru hugmyndir um jöfnuð og efnahagsskipan þar sem ekki væri arðrán og allir gætu búið við mannsæmandi kjör. En hugmyndirnar kristölluðust í nöfnum hreyfingarinnar: kommúnismi – sameign, sósíalismi – félagshyggja eða jafnaðarstefna, sósíaldemókratí – félagsleg lýðræðistefna. Þegar byltingarástand skapaðist snemma á 20. öld þurfti að drífa í að byggja upp „öðruvísi samfélag“. Í Rússlandi og síðar Sovétríkjunum renndu menn meira og minna blint í sjóinn árið 1917. Sovétunum (ráðunum) var hvergi lýst í marxískum bókmenntum, talið er að þau hafi sprottið upp úr hefðbundnum sjálfstjórnarsamfélögum í rússneskum þorpum. Eftir byltinguna fóru kommúnistar að líta svo á að í Sovétríkjunum væri að skapast fyrirmyndin að framtíðarsamfélagi sósíalismans. Seinna varð ljóst að þar væri allavega ekki að finna fyrirmynd þeirrar öðruvísi veraldar sem væri hugsanleg og æskileg.

 

Sennilega er það nokkuð almenn skoðun í hinni alþjóðlegu réttlætishreyfingu að við getum ekki og eigum ekki að búa okkur til líkan að þessari öðruvísi veröld.[7] En við þurfum samt að gera okkur einhverja hugmynd um hana, við þurfum að vita eitthvað um hvernig við viljum haga hlutunum öðruvísi og við þurfum líka að hafa einhverjar hugmyndir um hvernig við eigum að haga baráttunni. Þetta er meðal annars rætt á samfélagsþingunum og á undanförnum árum hafa komið út fjölmargar bækur, tímaritsgreinar og greinar á internetinu þar sem fjallað er um þetta.

 

 

---