Einar Ólafsson

NATO er verkfæri kapítalískrar hnattvæðingar

Birtist í Morgunblaðinu 15. júlí 2003

Því miður átt ég þess ekki kost að hlusta á fyrirlestur Alyson Bailes framkvæmdastjóra sænsku friðarrannsóknarstofnunarinnar (SIPRI) á dögunum. En það bætir þó úr að Morgunblaðið birti viðtal við hana 26. júní og tveim dögum síðar gerði fundarstjórinn á fyrirlestrinum, Þórunn Sveinbjarnardóttir alþingismaður, nokkra grein fyrir málflutningi Bailes.

Bailes kom hingað á réttum tíma með fyrirlestur sinn því að langt er síðan öryggis- og varnarmál hafi verið svo mjög umrædd hér á landi og nú að undanförnu. Umræðan hefur að sönnu fyrst og fremst snúist um veru bandaríska herliðsins og viðbrögð við hugsanlegri brottför þess. Fyrirlestur Bailes var í raun innlegg í þá umræðu en þó í víðara samhengi, samhengi sem mikilvægt er að hafa í huga við þessa umræðu.

Mér þykir þörf á nokkrum athugsasemdum við málfutning Bailes. Samkvæmt frásögn Morgunblaðins benti hún á að Vesturveldin hefðu nú á nýjan leik tiltekna og sameiginlega ógn –hryðjuverk, gereyðingarvopn og svonefnd „útlagaríki“ – að takast á við, en um slíkt hefði ekki verið að ræða síðan kalda stríðinu lauk. Jafnframt sagði hún að á síðustu árum hefði NATO þróast í þá átt að verða verkfæri, sem t.a.m. var notað með góðum árangri í að grípa inn í átök á Balkanskaga. NATO hefði ekki lengur sérstakan hugmyndafræðilegan grundvöll. Að sögn Þórunnar varaði hún við þessari þróun og taldi hana grafa undan pólitísku mikilvægi Atlantshafsbandalagsins. Nú geld ég þess að hafa ekki verið á fyrirlestrinum því að mér er ekki alveg ljóst hvað Bailes var að meina með þessu síðastnefnda.

Sú mikla hreyfing sem sl. vetur fór út á götur borga og bæja um allan heim til að andæfa stríðinu gegn Írak hefur nú í vor haldið fundi og ráðstefnur til að ræða stöðuna og framtíðina. Á þessum fundum var yfirleitt lögð áhersla á tengsl vaxandi hernaðarhyggju og kapítalískrar hnattvæðingar eða heimsvaldastefnu eins og sumir vilja orða það. Þessi andófshreyfing gegn stríðinu átti aðild að mótmælaaðgerðum í tengslum við leiðtogafund ESB í Þessalóníki í Grikklandi 21. júní en þar söfnuðust milli 50 og 100 þúsund manns saman undir kjörorðinu: „Stöðvum NATO, Bandaríkin og Evrópusambandið.“ Þarna var sett samhengi milli vaxandi hernaðarhyggju ekki aðeins í Bandaríkjunum heldur einnig í Evrópusambandinu, NATO eins og það virkar nú, nýfrjálshyggju, kapítalískrar hnattvæðingar og þess sem virðist í andstöðu við hnattvæðinguna, stöðugt lokaðri landamæra bæði Evrópusambandsins (Fortress Europe, eins og stundum er sagt) og Bandaríkjanna.

Þarna var svo sannarlega ekki litið svo á að NATO hefði ekki lengur sérstakan hugmyndafræðilegan tilgang. En sú hugmyndafræði sem um er að ræða snýst auðvitað fyrst og fremst um hagsmuni – eins og hugmyndafræði gerir auðvitað oft. Hugmyndafræðin er nýfrjálshyggjan sem snýst fyrst og fremst um að skapa eigendum og handhöfum fjármagnsins hámarksgróða. Og efnahagsleg frjálshyggja er í raun grundvöllur Evrópusambandsins sem er heimsvaldasinnað ríkjasamband, þótt ekki sé það jafn árásargjarnt og Bandaríkin.

Það er alveg rétt að á síðustu árum hefur NATO þróast í þá átt að verða verkfæri. Eftir lok kalda stríðsins, þegar Sovétríkin voru horfin sem mótvægi við heimsvaldasinnuðu auðvaldsríkin, var skilgreind ný heimskipan sem felst í því að öll lönd veraldar eiga að taka upp hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar og stórfyrirtækin eiga að fá aðgang að hverju einasta svæði heimsins þar sem von er um einhvern hagnað. Útlagaríkin, sem að sögn ógna Evrópu og Bandaríkjunum, eru þau ríki sem ekki hafa hlýðnast þessu. Þau eru skilgreind sem ógn, hryðjuverkaríki eða ríki harðstjórnar með réttu eða röngu en fyrst og fremst til að búa til átyllu til afskipta af þeim. NATO var notað til að grípa inn í átök á Balkanskaga og hinn góði árangur felst ekki síst í því að nú eiga vestræn stórfyrirtæki aðgang að þessu svæði og áhrif vesturveldanna nær yfir allan Balkanskaga.

NATO stendur fyrst og fremst vörð um hagsmuni stórfyrirtækjanna og auðstéttarinnar. Hernaðarhyggjan og nýfrjálshyggjan eru hins vegar í andstöðu við hagmuni almennings um allan heim. Andófshreyfingin, sem hefur látið til sín taka um allan heim á undanförnum árum, er svar við þessu.

Einar Ólafsson, ritari Samtaka herstöðvaandstæðinga

Í Staksteinum Morgunblaðsins 16. júlí var gerð athugasemd við orðanotkun í þessari grein. Ég tek mér það bessaleyfi að birta Staksteinagreinina hér:

Miðvikudaginn 16. júlí, 2003 - Staksteinar-

Það er ekkert nýtt við nýfrjálshyggjuna

Vinstri mönnum á Íslandi er mjög tamt að tala um svokallaða nýfrjálshyggju þegar markaðshagkerfið er gagnrýnt. Enginn þeirra hefur hins vegar greint frá því hvað felist í þessari nýfrjálshyggju og hvað sé þá nýtt við þá hugmyndafræði.

Ritari Samtaka herstöðvaandstæðinga, Einar Ólafsson, skrifar til dæmis grein í Morgunblaðið í gær þar sem orðið nýfrjálshyggja kemur fjórum sinnum fyrir. "Eftir lok kalda stríðsins, þegar Sovétríkin voru horfin sem mótvægi við heimsvaldasinnuðu auðvaldsríkin, var skilgreind ný heimskipan sem felst í því að öll lönd veraldar eiga að taka upp hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar og stórfyrirtækin eiga að fá aðgang að hverju einasta svæði heimsins þar sem von er um einhvern hagnað," segir Einar í grein sinni.

Skyldi Einar eiga við þá frjálshyggju sem John Locke og skáldið John Milton skrifuðu um á 17. öld? Eða hugmyndafræði sem Adam Smith, Thomas Jefferson eða James Madison kynntu á 18. öld? Ekki er hann að tala um frjálshyggju John Stuart Mill eða Herbert Spencer á 19. öldinni? Sá tími telst nú ekki nýr í dag. Kannski Einar eigi við Ludwig von Mises, Karl Popper, Friedich von Haeyk eða Milton Friedman? Þeir settu sínar hugmyndir, sem flokkast sem frjálshyggja, fram á 20. öldinni.

Hugmyndir allra þessara manna voru í grundvallar atriðum þær sömu. Þeir töldu stofnun ríkis ill nauðsyn til að verja frumrétt einstaklinganna til lífs, eigna og frelsis. Jafnframt töldu þeir ríkið skæðasta andstæðing þessara gilda. Þeir töldu lýðræðið mikilvæga aðferð til að skipta friðsamlega um valdhafa og stjórnarskrá nauðsynlega til að tryggja einstaklingana gegn misnotkun valdsins. Jafnframt sögðu þeir hagkvæmustu og réttlátustu leiðina fyrir einstaklingana til að fullnægja þörfum sínum að stunda frjáls viðskipti í markaðshagkerfi sem byggði á séreignarskipulagi.

Þótt Einar horfi með söknuði til gömlu Sovétríkjanna þá tók engin ný frjálshyggja við af þeirri frjálshyggju sem hefur verið boðuð frá því á 17. öld. Hugmyndafræðin hefur staðið af sér árásir ríkisvaldssinna, eins og Einars, í gegnum aldirnar; unnið í samkeppni hugmyndanna og sannað ágæti sitt eins og Karl Popper sagði. Það er því óskiljanlegt hvað vinstri menn eiga við þegar þeir tala um nýfrjálshyggju.

Ögmundur Jónasson svaraði þessari Staksteinagrein á heimasíðu sinni sama dag: http://www.ogmundur.is/news.asp?id=661&news_ID=1268&type=one . Sjá hér að neðan.

Sjálfur sendi ég neðangreint svar við Staksteinagreinina til Morgunblaðsins 16. júlí. Það hefur þó ekki birst enn 24. júlí þegar það er sett inn á þessa vefsíðu.

Það er ekkert nýtt við nýfrjálshyggjuna

Í Staksteinum 16. júlí er gerð athugasemd við orðanotkun í grein eftir mig sem birtist daginn áður. Í umfjöllun um NATO vík ég að svokallaðri nýfrjálshyggju. Staksteinahöfundur segir: „Vinstri mönnum á Íslandi er mjög tamt að tala um svokallaða nýfrjálshyggju þegar markaðshagkerfið er gagnrýnt. Enginn þeirra hefur hins vegar greint frá því hvað felist í þessari nýfrjálshyggju og hvað sé þá nýtt við þá hugmyndafræði.“

Satt er að ég eyddi ég ekki rúmi í að skilgreina þetta orð, enda er það allmikið notað og ég treysti því að lesendur skildu nokkurn veginn við hvað væri átt. Þó greindi ég lauslega frá hvað í því felst þar sem ég sagði: „Hugmyndafræðin er nýfrjálshyggjan sem snýst fyrst og fremst um að skapa eigendum og handhöfum fjármagnsins hámarksgróða.“

Það er alveg rétt sem Staksteinahöfundur segir í fyrirsögn greinar sinnar: „Það er ekkert nýtt við nýfrjálshyggjuna.“ Þetta hef ég oft sagt sjálfur. Vinstristefna er nú stundum kölluð gamaldags og íhaldssöm en nýfrjálshyggjan nútímaleg. Ég hef þá sagt að nýfrjálshyggjan sé að mestu leyti hugmyndir frá 17. eða 18. öld og eldri en sósíalisminn. Ögmundur Jónasson tók reyndar af mér ómakið og gerði þessu góð skil á vefsíðu sinni, ogmundur.is.

Staksteinahöfundur veltir fyrir sér hvaða frjálshyggju ég eigi við og nefnir ýmsa þekkta frjálshyggjumenn frá ýmsum tímum. Ég á auðvitað við þá efnahagslegu frjálshyggju sem hefur verið höfð í hávegum að undanförnu og jafnframt gagnrýnd fyrir miskunnarleysi, fyrir skort á húmanisma sem til dæmis má finna í frjálslyndri siðfræði John Stuart Mills. Samkvæmt þessari efnahagslegu frjálshyggju skulu vera sem allra minnstar skorður á frelsi fjármagnseigenda til athafna þótt það þýði að fjöldi manns hrekist í örbirgð meðan aðrir raka að sér auði. Þetta er sú efnahagslega frjálshyggja sem var ráðandi fram á 19. öld og verkalýðshreyfingin og sósíalískir flokkar brugðust við og tókst loks að hemja nokkuð í samstarfi við ýmsa borgarlega flokka á 20. öld. Þess vegna er það alveg rétt að það er hin gamla efnahagslega frjálshyggja sem aftur er komin á kreik. Með orðinu nýfrjálshyggja er verið að vísa til þessarar endurnýjuðu frjálshyggju eins og hún birtist nú.

Hér er ekki rúm til að rökræða ýmsar hliðar frjálshyggjunnar frekar. Ég má hins vegar til að gera athugasemdir við niðurlagsorð Staksteinahöfundar. Hann segir mig horfa með söknuði til gömlu Sovétríkjanna og kallar mig ríkisvaldssinna. Raunar var ég farinn að gagnrýna Sovétríkin fyrir meira en þrjátíu árum og harmaði ekki hrun þeirra en vonaðist þó til að sú þróun yrði önnur er raunin varð. Varðandi ríkisvaldið hefur mér alltaf fundist ýmislegt til í kenningu Marx um stéttareðli ríkisins, að það sé verkfæri valdastéttarinnar, og í stéttlausu samfélagi framtíðarinnar muni ríkisvaldið smám saman hverfa. En ég tel að þrátt fyrir allt sé skárra að hafa ýmsan rekstur í höndum ríkis eða sveitarfélaga í ófullkomnu þingræði en í höndum stórfyrirtækja þar sem almenningur hefur enga möguleika til áhrifa.

Einar Ólafsson

http://www.ogmundur.is/news.asp?id=661&news_ID=1268&type=one

Ögmundur Jónasson

16.7.2003

Orðum beint að Staksteinum

Staksteinadálkur Morgunblaðsins í dag vekur okkur til umhugsunar. Að mati pistlahöfundar er “óskiljanlegt hvað vinstri menn eiga við þegar þeir tala um nýfrjálshyggju”. Sérstakur skotspónn er Einar Ólafsson rithöfundur og stjórnarmaður í Samtökum herstöðvaandstæðinga. Hann hafði skrifað grein í Morgunblaðið, talað þar um nýfrjálshyggju án þess að skilgreina hana nánar. Hvað þessa hugtakanotkun snertir er Einar síður en svo einn á báti. Á ensku er talað um neo-liberalism eða jafnvel neo-conservatism og er þá vísað til þeirra í hinu pólitíska litrófi sem standa langt til hægri. Þetta er hugtak sem ég hélt sannast sagna að væri ekki síður notað af þeim sem standa til hægri en okkur hinum sem stöndum til vinstri í stjórnmálum. En hvað um það, höfundi pistilsins finnst ekki réttmætt að nota hugtakið. Hann nefnir hugsuði frá fyrri tímum, John Locke, John Milton, Adam Smith, Thomas Jefferson, James Madison, John Stuart Mill, Herbert Spencer, Ludwig von Mises, Karl Popper, Friedrich A. Hayek og Milton Friedman og segir síðan: “Hugmyndir allra þessara manna voru í grundvallaratriðum þær sömu. Þeir töldu stofnun ríkis illa nauðsyn til að verja frumrétt einstaklinganna til lífs, eigna og frelsis. Jafnframt töldu þeir ríkið skæðasta andstæðing þessara gilda…Jafnframt sögðu þeir hagkvæmustu og réttlátustu leiðina fyrir einstaklingana til að fullnægja þörfum sínum að stunda frjáls viðskipti í markaðshagkerfi sem byggði á séreignaskipulagi.” Og enn segir, “það tók engin ný frjálshyggja við af þeirri frjálshyggju sem hefur verið boðuð frá því á 17.öld.”
Það kann að vera rétt að grunntónninn í frjálshyggju allra tíma sé hinn sami enda myndum við ella ekki nota hugtakið sem samheiti fyrir tiltekna pólitíska afstöðu. Hinu er ég mjög ósammála að hægt sé að setja alla þá hugsuði sem nefndir voru hér að framan undir einn hatt án nánari skilgreininga. Einnig er það straðreynd að innan þeirrar stjórnmálastefnu sem kölluð er frjálslyndisstefna hafa í tímans rás verið mismunandi áherslur og straumar. Samkvæmt minni máltilfinningu er hugtakið frjálshyggja til dæmis þrengra hugtak en frjálslyndisstefna og vísar fyrra hugtakið lengra til hægri. Til að hnykkja á þessu hafa menn síðan sett forskeytið neo- eða ný- fyrir framan. En á það rétt á sér? Höfundur Staksteina telur afdráttarlaust að svo sé ekki. Auðvitað er það rétt hjá pistlahöfundi að hugmyndir sem við nú skírskotum til sem nýfrjálshyggju eru engan veginn nýjar af nálinni. Þeim var vissulega haldið fram af þeim mönnum sem hann vísar til á 18. og 19.öld og það er líka rétt að hugmyndir þeirra Hayeks og Friedmans eru löngu fram komnar og því engan veginn “nýjar”.

En hyggjum ögn að sögu þessara hugmynda. Af þeim hagfræðingum sem kenndir eru við “neo-liberalisma” eða “ný-frjálshyggju” eru þeir Friedman og Hayek sennilega þekktastir. Í lok áttunda áratugarins og byrjun þess níunda reis mikil hægri bylgja sem fór um heiminn allan. Þetta var á valdaárum þeirra Reagans og Thatchers. Hægri menn réðust í blaða- og tímaritaútgáfu til að koma málstað sínum á framfæri, stofnanir voru settar á laggirnar í þessu augnamiði einnig. Þessi vakning náði hingað til lands og er óhætt að fullyrða að Hannes Hólmsteinn Gissurarson sem nú er prófessor við Háskóla Íslands hafi verið öllum mönnum ötulli við að útbreiða fagnaðarerindið hér á landi. Athyglisvert er að á þessum árum ræðst hann í að þýða og gefa út nær fjörutíu ára gamla bók eftir Friedrich A. Hayek, Leiðin til Ánauðar. Þetta var engin tilviljun. Á þessum árum varð þessi bók, sem fyrst kom út árið 1943, einmitt mjög til umræðu í röðum hinna nýju galvösku frjálshyggjumanna. Ástæðan var sú að hún þótti nú eiga erindi við samtímann. Í bókinni setur Hayek fram þá skoðun að samfélögin séu að komast inn á miklar villigötur og beinir hann þar ekki síður orðum sínum til eigin samherja en andstæðinga. Hann taldi að eftir því sem liðið hafi á 19. öldina, hvað þá á fyrri hluta hinnar 20., hafi menn villst af leið. Það er einmitt heitið á fyrsta kafla bókarinnar. Þar segir m.a.: “En ferðin til betra skipulags var óhjákvæmilega hæg, og frjálshyggjumenn urðu að treysta á þann vöxt velmegunar, sem varð vegna atvinnufrelsis” (Leiðin til Ánauðar bls 24). En framförin virtist of hæg. “Og þær hugmyndir, sem henni höfðu valdið voru nú fremur taldar hindranir en forsenda og trygging þess, sem þegar hafði áunnizt. Framfarahugmyndunum átti því að ýta til hliðar.”(ibid bls 23) Síðan fylgdi boðskapur Hayeks um að hvika hvergi frá hugmyndum sannrar frjálshyggju. Og hvers vegna mátti ekki sýna linkind: “Bæði samkeppni og skipulagning eru illfærar leiðir, ef ekki er gengið á leiðarenda. Þetta eru tvær lausnir sama vandans. “Blanda” þeirra hefur það í för með sér, að hvorug kemur að fullum notum. Árangurinn verður verri en með því að fara aðra hvora leiðina. Með öðrum orðum er eingöngu hægt að sameina samkeppni og skipulagningu með því að skipuleggja fyrir samkeppni, en ekki með því að skipuleggja gegn samkeppni.” (ibid bls 43).

Þetta eru skýr varnaðarorð til samtíðarmannanna, sem Hayek taldi hafa villst af leið og ættu að snúa sér aftur til ómengaðri hugsunar. Hann taldi að þeir hefðu fengið glýju í augun af eigin árangri og væru orðnir ruglaðir í ríminu. Krafan var að snúa aftur. Undir þetta tóku eldhugarnir á Reagan/Thatcher tímanum sem vildu hefja merki frjálshyggjunnar hátt á loft. Ef til vill er það rétt hjá höfundi Staksteina að þörf er á að endurskoða hugtakanotkun. Ef til vill væri nær að tala um afturhaldsfrjálshyggju en ný-frjálshyggju því vissulega var hvatt til þess að horfa aftur til fyrri hugsuða en ekki hinna sem höfðu “villst af leið”.
Að lokum vil ég ítreka að mjög vafasamt er að mínu mati að setja alla þá hugsuði sem taldir voru upp í Staksteinum undir sama hatt. Nefni ég til dæmis þá John Stuart Mill og Herbert Spencer, þessir menn voru fulltrúar mjög mismunandi hugmynda innan frjálslyndisstefnunnar á 19. öld. En fyrst staksteinahöfundi finnst þetta allt vera sama tóbakið þá væri fróðlegt að vita hvort hann skrifaði upp á eftirfarandi varnarðarorð frá Herbert Spencer um að hvika hvergi frá kenningunni. Hér varar hann við að aðstoða fátæt fólk: “It seems hard that an unskilfullness which with all its efforts he cannot overcome, should entail hunger upon the artisan. It seems hard that a labourer incapacitated by sickness from competing with his stronger fellows, should have to bear the resulting privations. It seems hard that widows and orphans should be left to struggle for life and death. Nevertheless, when regarded not separately, but in connection with the interests of universal humanity, these harsh fatalities are seen to be full of the highest beneficience – the same beneficience which brings to early graves the children of diseased parents, and singles out the low-spirited, the intemperate, and the debilitated as the victims of an epidemic…”
Ef menn vilja kenna sig við hugsun af þessu tagi þá er ég fyrir mitt leyti tilbúinn að hætta að kalla þá nýfrjálshyggjumenn og nota einfaldlega orðið afturhald.
Eða hafa þeir á Staksteinum einhverjar aðrar tillögur?