Einar Ólafsson

Blóm afþökkuð

Það hefði enginn trúað því að óreyndu að Jói í Rósubæ ætti eftir að valda slíkum geðshræringum í Tangavík sem raun bar vitni. Jóhann Árnason í Rósubæ var sérstakur geðprýðismaður, hógvær og stilltur svo af var látið. En þar fyrir var hann engin rola. Hann var gleðimaður á sinn hófsama hátt. Hann var manna sættir og röggsamur við að greiða úr deilumálum. Þó tókst honum alltaf að fara þannig að að ekki bar á. Nei það var enginn styr um Jóa nema þetta eina sinn.

Þetta hófst eiginlega allt með ferðalagi. Eða öllu heldur með lestri einnar bókar.

Sú bók var Heimskringla. Engri bók unni Jói í Rósubæ sem Heimskringlu. Hann hafði ímigust á ferðalögum og ókunnum slóðum. Þegar hann vildi gleyma sínu hverdagslega umhverfi og amstri leitaði hann á náðir Heimskringlu. Og hennar vegna fór hann að langa í ferðalag. Reyndar ekki á ókunnar slóðir heldur á söguslóðir þessarar bókar, slóðir sem hann þekkti eins vel og þorpið í Tangavík en hafði aldrei séð eigin augum. Hann hafði aldrei andað að sér ilmi þeirra, aldrei fundið þær undir fótum sér.

Hann var búinn að ráðgera þetta ferðalag í marga áratugi. Sólveig kona hans var löngu hætt að hlusta á þessar bollaleggingar. Hana hafði raunar sjálfa langað til útlanda og byrjað að ráðgera það með sjálfri sér eftir að fólk fór að fara í sólarlandaferðir. Flestir Tangvíkingar voru búnir að fara til Spánar eða Ítalíu eða Grikklands og sumir oft. En Jói skildi ekki þessa eftir sókn eftir slíkum ferðum.

Svo er það dag nokkurn á útmánuðum að Jói segist vera búinn að kaupa farmiða til Noregs. Nú vildi Sólveig alveg eins fara til Noregs, hún var ekkert endilega svo spennt fyrir Costa del Sol, hafði aldrei sólbaðsmanneskja verið. En hún svaraði Jóa samt engu. Þótt hún væri glaðsinna og hvers manns hugljúfi var hún ekki mikið fyrir meiningarlaust grín upp úr þurru, og svo fannst henni þráhyggja manns síns ekkert til að gantast með, ekki einu sinni þótt það væri hann sjálfur sem gerði það.

En Jói var ekkert að gantast. Hann lagði miðana á borðið og kvað farið vera pantað um miðjan júní. Og svo fóru þau. Eldsnemma að morgni 13. júní, á sextugastaogsjöunda afmælisdegi Jóa, flugu þau frá Keflavíkurflugvelli áleiðis til Osló.

Í flugvélinni sat Sólveig við gluggann og horfði á landið fjarlægjast í blámóðu en Jói sneri sér að manninum sem sat á hina hlið honum og tók hann tali. Sá kvaðst vera frá Suðurfirði, vera í karlakórnum Sleipni sem þar starfaði, og nú væru þeir á leið á vinarbæjamót í Noregi þar sem þeir ætluðu að syngja og auk þess halda söngskemmtanir víða í Noregi. Þessi maður hét Hjálmtýr Hákonarson og kvaðst vera formaður kórsins.

Nú ræða þeir margt, Hjálmtýr og Jói. Jói spurði Hjálmtý hvort hann hefði lesið Heimskringlu og Hjálmtýr kvað svo vera og hefði reyndar lesið hana aftur fyrir þessa ferð. Og er þessi ferð raunar ekki efni þessarar sögu heldur tilefni hennar, og er þess eins skylt að geta að vel fór á með þeim Jóa og Hjálmtý og öðrum kórfélögum sem Jói kynntist þarna í flugvélinni og þegar kom í ljós að kórinn mundi fara á svipaðar slóðir og þau Jói og Sólveig buðu kórfélagar þeim að hafa samflot eins og þeim hentaði og tóku þau því með þökkum, enda ekki laust við að beygur væri í þeim að fara að ferðast þarna alveg upp á eigin spýtur og hafa aldrei til útlanda komið og kunna næsta lítið í norsku. Og með því að Jói og kórformaðurinn áttu sameiginlegt áhugamál þar sem var Heimskringla og sögustaðir hennar og aðrir kórfélagar, sem margir hverjir þekktu efni Heimskringlu eitthvað en aðrir minna, höfðu gaman af þeim mikla fróðleik sem Jói hafði fram að færa og hann var líka söngmaður góður og þau hjón bæði, auk þess sem glaðværð þeirra naut sín hið besta í þessum glaða hópi í þessu fallega landi, þá spunnust hér traust vináttubönd. Og þegar leiðir skildust í Þrándheimi, sem Jói kallaði aldrei annað en Niðarós að sið Snorra, og kórinn sneri aftur heim en þau hjón ætluðu að ferðast víðar og norðar, þá var kvaðst með trega.

En aðeins fáum mánuðum eftir heimkomuna var Jói allur. Hann varð bráðkvaddur í svefni. Þegar Sólveig vaknar upp af draumförum sínum um djúpa firði Noregs finnur hún eiginmann sinn stirðan ná við hlið sér og verður hún harmi slegin og svo börn þeirra og tengdabörn og barnabörn og allir tangvíkingar, er svo ástsæll maður var burtu kallaður svo skyndilega.

En Sólveig var sterk kona og bugaðist ekki en gekk nú með röggsemi að öllu því sem gera þurfti vegna andlátsins og jarðarfararinnar en naut þó aðstoðar bæði fjölskyldu sinnar og annarra þorpsbúa, og segir ekki frá því frekar, nema hvernig bæri að orða jarðarfararauglýsinguna og þá einkum niðurlagsorðin: Blóm afþökkuð, en þeim sem vildi minnast hins látna er bent á.... En bent á hvað? Það var venjan við jarðarfarir í Tangavík að hafa þennan háttinn á að afþakka blóm en benda á annað hvort Slysavarnarfélag Tangavíkur eða minningarsjóð kirkjunnar. Það var einhugur um að láta slíkar gjafir renna til einhvers innan þorpsins og þetta var það eina sem kom til greina og reyndar orðin hefð að ekki skyldi bent á annað. Það var enda varla viðeigandi að fara að vísa á ungmennafélagið í þessu skyni, sem stóð aðallega fyrir dansleikjum og fótboltaæfingum og einstaka sinnum leiksýningum, sem voru líka bara ærslaleikir til dægrastyttingar. Raunar hafði verið rætt um það innan Lionsklúbbsins að láta prenta minningarsjöld, en það mætti mikilli andstöðu og mæltu engir með því nema nokkrir aðfluttir menn og féll það tal niður þegar þeir fluttu aftur burt. Síðan var alger einhugur um að ekki ætti við að minningargjafir rynnu til annarra en Slysavarnarfélagsins og minningarsjóðs kirkjunnar. Jafnvel í Dórubúð, þar sem eiginlega allir fengu krabbamein og þeir sem ekki dóu misstu brjóst eða hálfan maga, þar var ekki bent á Krabbameinsfélagið, og ekki vísaði hún Bogga í Arabæ á Hjartavernd þegar sonur hennar dó úr hjartaslagi fyrir aldur fram rétt hálfu ári eftir að faðir hans dó af sama meini, og var hún þó sjálf með kransæðastíflu.

Auðvitað var það stundum viðkvæmt vandamál hvort ætti að benda á Slysavarnarfélagið eða minningarsjóð kirkjunnar. Það þótti eðlilegt að vísa til Slysavarnarfélagsins ef í hlut átti einhver sem hafði tekið þátt í starfi félagsins eða í þeim sorglegu tilvikum að viðkomandi hafði farist á sjó, en ef um var að ræða einhvern sem hafði verið í kirkjukórnum eða í kvenfélaginu var sjálfgefið að minnngarsjóður kirkjunnar fengi minningargjafirnar. En sumir voru hvorki í Slysavarnarfélaginu né kirkjukórnu eða kvenfélaginu, en aðrir voru svo félagslyndir að þeir voru hvorutveggju. Í sumum félögum var sá háttur hafður á að til skiptis var bent á Slysavarnarfélagið og minningarsjóð kirkjunnar. Þannig gekk þetta alla jafna vndræðalaust.

En til voru þeir sem ekki höfðu vit á að sneiða hjá vandræðum. Þannig var það til dæmis með þau í Innstabæ. Bjössi í Innstabæ var alla tíð afskaplega áhugasamur í Slysavarnarfélaginu og fyrirliði björgunarsveitarinnar um árabil. En Dísa kona hans var meðal stofnenda kvenfélagsins og formaður þess lengi og söng auk þess í kirkjukórnum í fjörutíu ár. En þegar Dísa dó hugsaði Bjössi ekki um neitt nema Slysavarnarfélagið og benti þeim sem vildu minnast hennar á það. En þær sögðu það í kvenfélaginu, og margir tóku undir það, að það hefði nú verið eðlilegra að benda á minningarsjóð kirkjunnar úr því að það var nú Dísa en ekki Bjössi sem fólkið var að minnast. Og Jóna dóttir þeirra, sem var líka bæði í kirkjukórnum og kvenfélaginu, tók þetta ákaflega nærri sér. Jóna lét nú yfirleitt ekki vaða yfir sig þótt henni þætti ekki viðeigandi í þetta skipti að taka ráðin af gamla manninum. En þegar hann dó fékk hún því ráðið að bent var á minningarsjóð kirkjunnar, raunar með því að senda tilkynningu um jarðarförina að bræðrum sínum forspurðum, en þeir voru báðir í Slysavarnarfélaginu og Skúli hafði tekið við sem fyrirliði í björgunarsveitinni þegar faðir hans lét loks tilleiðast að hætta, þá orðinn farlama maður. En þetta endaði með ósætti milli systkinanna og Jóna og Skúli töluðust ekki við í mörg ár og bjuggu þó bæði undir sama þaki í Innstabæ, hún á hæðinni en hann í risinu.

En þetta heyrði þó til undantekninga og alla jafna  leystist þetta vandamál farsællega, stundum fyrir hljóðlátt tilstilli Jóa í Rósubæ. En nú var hans eigin jarðarför í undirbúningi og sjálfur lá hann þögull á líkbörunum og urðu engin ráð sótt til hans. Og það lá engan veginn í augum uppi hvað gera skyldi þar sem Jói hafði bæði verið í stjórn Slysavarnarfélagsins og kirkjukórsins og auk þess um eitt skeið meðhjálpari. Sólveig, sú annars úrræðagóða kona, var í stökustu vandræðum. Hún ráðgaðist við börn sín og leitaði ráða hjá ættingjum sínum og vinum og sýndist sitt hverjum, sumir gátu ekkert lagt til og presturinn taldi sér málið of skylt. Sumir töldu réttast að segja ekkert um afþökkuð blóm og minningargjafir svo að hver gæti minnst hins látna að eigin geðþótta. Ekki fannst Sólveigu, né heldur börnum þeirra, það góður kostur. Kom þar bæði til að hitt var orðin föst venja í þorpinu og hins vegar mundi bæði Slysavarnarfélagsmönnum og kirkjukórs- og kvenfélagsfólkinu finnast það óviðeigandi, svo nátengdur sem hinn látni var bæði Slysavarnarfélaginu og kirkjunni. Sá kostur var auðvitað líka til að vísa á hvortveggja, en það var líka mjög óvenjulegt og auk þess gæti það skapað leiðindi þegar farið yrði að grufla út í hverjir hefðu látið Slysavarnarfélagið njóta minningarinnar um hinn látna og hverjir kirkjuna.

Það var orðin knýjandi nauðsyn að fara að senda tilkynninguna um jarðarförina og málið var enn óleyst. Þá hringdi Hjálmtýr Hákonarson, formaður karlakórsins Sleipnis, og tjáði Sólveigu sína dýpstu samúð vegna sviplegs fráfalls Jóhanns og kvað alla kórfélaga vera harmi slegna, enda hefðu þeir ekki getað kosið sér betri ferðafélaga en þau hjón, Jóhann hefði verið alveg sérstakur maður. Og nú hefðu þeir ákveðið að bjóðast til að syngja við jarðarförina. Sólveig varð klökk yfir þessu fallega boði en sagði að það væri nú alltof mikið að þeir færu að koma alla þessa leið komið fram á vetur. Hjálmtýr kvað það ekki mundu vefjast fyrir þeim, þeir væru vanir vetrarferðum og ófærð, enda væri snjóþungt og hvassviðrasamt í Suðurfirði. Það væri bara eitt sem hann vildi spyrja hana um. Þannig væri að kórinn hafði gefið út minningarspjöld, hvort henni væri á móti skapi að þeir tækju þau með sér.

Svo hrærð sem Sólveig var yfir þessu fallega boði kvað hún það náttúrulega guðvelkomið. Þau kvöddust með virktum, en svo fékk hún eftirþanka. Það var ekki til nokkurt fordæmi fyrir þessu í Tangavík. En svo örvilnuð var hún orðin út af þessu vandamáli að á næsta andartaki laust niður í hana að hér væri guðleg forsjón komin til lausnar því. Og þar með hringdi hún í útvarpið og bað um að birt yrði tilkynning um jarðarför ástkærs eiginmanns síns, Jóhanns Árnasonar í Rósubæ, með svofelldu niðurlagi: Blóm afþökkuð, en þeim sem vildu minnast hins látna er bent á minningarsjóð karlakórsins Sleipnis. Og undir tilkynninguna lét hún setja nafn sitt barna sinna, tengdabarna og barnabarna. Og þannig var tilkynningin lesin í útvarpið rétt fyrir hádegisfréttir daginn eftir.

Fyrstu viðbrögð voru undrun og forvitni. Enginn í Tangavík hafði heyrt karlakórsins Sleipnis getið. Hvaða kór var þetta eiginlega? Var hann yfirleitt til? Var Sólveig kannski orðin geggjuð? Hún Sólveig í Rósubæ af öllum? Svo rifjaðist upp fyrir einhverjum að þau höfðu minnst á þennan kór í sambandi við Noregsferðina. Kórinn var sem sagt til og úr einhverju fjarlægu plássi. Og nú varð málið sýnu alvarlegra. Hér var ekki á seyði neitt sem mátti afsaka með skyndilegu fráhvarfi vitsmunanna. Hér var á ferðinni ótrúleg og ófyrirgefanleg ófyrirleitni, nokkurs konar föðurlandssvik. Börn og tengdabörn þeirra Sólveigar og Jóa urðu yfirkomin af reiði og skömm og þótti það kóróna ósvinnuna að setja nöfn þeirra undir, en stilltu sig þó meðan sorg ríkti í húsinu. Hins vegar létu þau ekki sjá sig utan dyra fram að jarðarförinni.

Daginn fyrir jarðarförina kom upp pest í Tangavík. Fjöldi fólks kvartaði undan hálsbólgu og magakveisu og átti varla von á að það kæmist að jarðarförinni. Enn fleiri voru lagstir morguninn eftir og jafnvel presturinn talaði um að sér liði ekki vel, en harkaði þó af sér. Karlakórinn Sleipnir kom með hópferðabíl skömmu fyrir hádegið. Allir kórfélagar voru drifnir inn í kjötsúpu og urðru fagnaðarfundir með þeim og Sólveigu að svo mikly leyti sem hinar sorglegu aðstæður leyfðu. Hún ætlaði að kynna þá fyrir börnum sínum og tengdabörnum, en þá brá svo við að þau höfðu öll þurft að bregða sér af bæ í einhverjum erindagjörðum.

Skömmu áður en jarðarförin átti að hefjast brast á slíkur  bylur að varla var fært til kirkjunnar og alls ekki fólki sem ekki var fullfrískt. Það fór því svo að við jarðarför Jóa í Rósubæ voru, fyrir utan fjölskylduna og karlakórinn Sleipni, aðeins fáeinar hræður úr Tangavík og sátu aftast í kirkjunni. Því hefði enginn trúað að óreyndu.

Sólveig í Rósubæ hélt fast við þá sannfæringu sína að hún hefði gert hið eina rétta og það hefði verið í samræmi við guðlega forsjón. Og kuldalegt viðmótið sem mætti henni í Tangavík mörg ár eftir jarðarför Jóa setti hún aldrei í samhengi við þetta, og hún tók eiginlega aldrei eftir því, af því að hún skildi það ekki og hafði aldrei mætt kuldalegu viðmóti og vissi því alls ekki hvað það var. Og þegar börnin hennar tóku sig upp skömmu eftir jarðarförina og fluttu í aðra landshluta tók hún því sem eðlilegri afleiðingu síversnandi atvinnuástands. Svona er lífið, hugsaði þessi hægláta kona, ungarnir fljúga úr hreiðrinu og afskekkt pláss lognast út af.

© Einar Ólafsson