Einar Ólafsson

Brynjólfur Bjarnason

 

Andvari, 121. ár, 1996

 

 

Við teljum 100 ár í öld, en hvernig sem við lítum á veraldarsöguna getum við aldrei fellt tímabil hennar, aldir hennar, að þessum mælikvarða. Nú undir lok tuttugustu aldar eru sumir farnir að tala um tuttugustu öld hina skemmri, sem hefst með fyrri heimsstyrjöldinni 1914 en lýkur með hruni Sovétríkjanna 1991.1 Það er alls ekki fráleitt að þessi ártöl, þessir atburðir, afmarki sérstakt tímabil innan þess tíma veraldarsögunnar sem hefur verið kallaður nútími. Því hef ég orð á þessu að fullorðinsár Brynjólfs Bjarnasonar falla nokkurn veginn að þessu tímabili, pólitísk ævi hans, ef svo má segja, spannar og fléttast saman við 20. öld hina skemmri. Bernskuár hans voru hins vegar nær miðöldum en nútímanum.

 

Bernskan

 

Brynjólfur Bjarnason fæddist 24. maí 1898 á Hæli í Gnúpverjahreppi. Móðir hans, Guðný Guðnadóttir, var fædd á Forsæti í Landeyjum en fór í fóstur til móðursystur sinnar, Steinunnar Vigfúsdóttur húsfreyju á Hæli, um 10 ára gömul. Faðir Brynjólfs, Bjarni Stefánsson frá Núpstúni í Hrunamannahreppi, var vinnumaður á Hæli. Þegar Brynjólfur var tveggja ára hófu þau búskap niðri í Flóa, fyrst á Neistastöðum, þar sem þau bjuggu í tvö ár þar til þau fluttust að Ölvesholti í Hraungerðishreppi. Þar ólst Brynjólfur upp við svipaðar aðstæður og önnur börn efnalítils bændafólks á þeim tíma.

            Á Neistastöðum bjuggu Bjarni og Guðný afarþröngt á móti öðrum hjónum. Þar eignuðust þau dóttur árið 1902, Stefaníu, en hún dó skömmu eftir fæðingu. Í Ölvesholti fæddust þeim tveir synir, Einar Steindór árið 1906 og Stefán árið 1910. Þar var líka tvíbýli, en synir hinna hjónanna voru miklu eldri en Brynjólfur og bræður hans yngri, svo að hann hafði ekki marga leikfélaga.

            Að eigin sögn var Brynjólfur gerónýtur til allrar sveitavinnu, eins og hann komst sjálfur að orði í viðtölum mínum við hann árið 1988.2 Hann lá í bókum, þótt bókakostur væri ekki mikill, en naut þess þó að búið var að stofna lestrarfélag í sveitinni. Þegar hann náði ekki í annað las hann í Biblíunni og kvaðst hafa lesið þá bók margsinnis spjaldanna milli. Tvær bækur höfðu mest áhrif á hann af öllu sem hann las í bernsku, sagði hann í svari við spurningu um lífsskoðun í Ríkisútvarpinu 1969.3 Þær voru Austurlönd eftir Ágúst H. Bjarnason og Úranía eftir Flammarion. Þessar bækur opnuðu honum nýja sýn, sagði hann. Hann komst að raun um, að það sem honum var kennt í Helgakveri og prédikunum prestsins voru ósannindi. „Ég fylltist heilagri reiði. Barnshugann þyrsti í þekkingu og einhverja vitneskju um þá veröld, sem hann var fæddur í án þess að skilja. Í stað þess að veita honum einhverja úrlausn í því efni, var logið að honum. Og þetta voru engar venjulegar lygar um hversdagslega og smávægilega hluti, heldur um það, sem öllu máli skipti, hið mikilvægasta af öllu, sjálfan grundvöll mannlegs lífs.“ Fyrir ferminguna háði hann innri baráttu, honum var skapi næst að segja nei við altarisborðið. Hann kvað móður sína hafa skilið sig, en gat þó ekki gert henni þá smán að neita að láta ferma sig. Svo mikið var ofurvald hinnar hefðbundnu lífsskoðunar, sagði hann.

            Þrátt fyrir efnaleysi tókst með aðstoð góðra manna að koma Brynjólfi til mennta og árið 1913 fór hann til Reykjavíkur, fimmtán ára gamall, til að lesa undir gagnfræðapróf. Að tveim árum liðnum tókst honum með herkjum að eigin sögn að ná gagnfræðaprófi. Gat hann þá sest í fjórða bekk eða lærdómsdeild haustið 1915. Helstu kunningjar hans þar voru Hendrik Ottósson, Ársæll Sigurðsson, Pálmi Hannesson síðar rektor og Einar Ólafur Sveinsson síðar prófessor. Aðrir skólafélagar hans urðu miklir vinir hans síðar, svo sem Bjarni Guðmundsson læknir, Jón Thoroddsen skáld, Dýrleif Árnadóttir og Jón Grímsson, sem lengi var starfsmaður og bankaráðsfulltrúi í Landsbankanum. Stúdentspróf tók Brynjólfur 1918.

 

Námsár

 

Að Ölvesholti barst blaðið Ingólfur, sem var málgagn þeirra sem lengst vildu ganga í sjálfstæðisbaráttunni, en stundum sást Lögrétta. Brynjólfur var strax sem barn gallharður sjálfstæðismaður í þeirrar tíðar merkingu, en þá skiptu leiðir sjálfstæðisbaráttunnar mönnum í stjórnmálafylkingar. Þannig lá pólitíska landið þegar Brynjólfur kom til Reykjavíkur árið 1913. Þó var í þann veginn að verða breyting á, enda var þróun íslensks auðvalds mjög ör á þessum árum.

            Þegar Brynjólfur kom í Menntaskólann varð hann heimagangur á heimili Hendriks Ottóssonar, en faðir hans, Ottó N. Þorláksson, var í forystusveit reykvískra verkamanna. Í afmælisgrein um Hendrik sextugan skrifaði Brynjólfur: „Við vorum brekkjarbræður í Menntaskólanum í þrjá vetur. Ég var þá sveitadrengur og allur áhugi minn á stjórnmálum var bundinn við sjálfstæðisbaráttuna við Dani. Hendrik benti mér á að til væri önnur hugsjón, ennþá stærri í sniðum, og reyndi að útskýra fyrir mér tengslin milli sjálfstæðisbaráttunnar og frelsisbaráttu verkalýðsins.“4

            Eftir að stríðið hófst skerptust stéttaandstæður. Verðlag hækkaði gífurlega en kaup verkafólks og sjómanna stóð í stað. Haustið 1915 hreyfði Ottó N. Þorláksson því innan Verkamannafélagsins Dagsbrúnar að tímabært væri að stofna heildarsamtök verkalýðsins. Hugmyndinni var vel tekið í verkalýðshreyfingunni og var Ottó skipaður í undirbúningsnefnd ásamt Ólafi Friðrikssyni og Jónasi Jónssyni frá Hriflu. Ólafur var þá nýkominn frá Akureyri þar sem hann hafði fyrr á árinu stofnað fyrsta jafnaðarmannafélag á Íslandi, en það varð skammlíft. Alþýðusambandið var stofnað í mars 1916 og var jafnframt stjórnmálaflokkur, Alþýðuflokkurinn. Ottó varð fyrsti formaður þess þar til um haustið að Jón Baldvinsson tók við á fyrsta þingi þess. Vorið 1916 urðu hörðustu stéttaátök fram til þess tíma, þegar hásetar fóru í tveggja vikna verkfall. „Ég var af alþýðufólki kominn,“ sagði Brynjólfur, „og fékk strax áhuga á þessari hreyfingu.“

            Þar eð Alþýðusambandið var í senn samband verkalýðsfélaga og pólitískur flokkur, Alþýðuflokkurinn, þótti þörf á að stofna stjórnmálafélag innan þess og í mars 1917 var Jafnaðarmannafélag Reykjavíkur stofnað. Fyrsti fundur til að undirbúa stofnun þess var haldinn á heimili Ottós N. Þorlákssonar og Hendrik sonur hans var valinn í fyrstu stjórn þess. Pólitískur grunntónn í þeirri hreyfingu, sem þarna var að taka á sig form, var sósíalismi. Brynjólfur var vitni að mótun hennar, en hann tók ekki beinan þátt í henni meðan hann var í menntaskóla. Hins vegar taldi hann sig sósíalista. „Í mínum bekk voru þá tveir piltar sem töldu sig sósíalista. Það voru þeir Jón Thoroddsen og Stefán Jóhann Stefánsson.“ Og að sjálfsögðu vakti byltingin í Rússlandi 1917 mikla forvitni hins unga sósíalista. „Mér er enn í fersku minni,“ sagði hann löngu seinna, árið 1969, í ræðu um Lenín á öðru heimsþingi Kominterns, „þegar ég heyrði nafn Leníns í fyrsta skipti. Það var í fréttaskeyti frá útlöndum. Þetta skeyti kann ég ennþá utanað. Það hljóðaði svo: „Ný bylting í Rússlandi. Lenín einvaldur.“ Ég man hvað mig langaði til að fá meira að heyra. Mig grunaði, að hér hefði eitthvað stórt gerzt. Eftir það held ég að ég hafi látið fá tækifæri ónotuð til að kynna mér, hvað gerzt hafði, aðdraganda þess og gildi fyrir heimsbyggðina.“ En upplýsingar lágu ekki á lausu.

            Í áðurnefndu svari sínu við spurningu um lífsskoðun sagði Brynjólfur: „Þegar á barnsaldri fannst mér ég ganga í þoku og myrkri, af því að ég skildi ekki þann heim, sem ég var fæddur í. Mig þyrsti í þekkingu til þess að eyða þessari þoku og lýsa upp myrkrið. ... Tilgangur með allri minni skólavist var þessi þekkingarleit. Ég hafði óbeit á því að miða námið við hagnýt markmið svo sem undirbúning undir eitthvert embætti eða ævistarf. Því að til hvers var eitthvert lífsstarf, ef maður vissi ekki til hvers maður var að streitast við að lifa í þessari veröld? Það var þetta, sem ég vildi vita. Þetta var í rauninni kveikjan í allri minni þekkingarleit.“ Á minnisblöðum, sem hann skrifaði á efri árum handa dóttur sinni, sagði hann sig hafa langað mest til að læra náttúrufræði, ekki getað hugsað sér annað þótt atvinnuhorfur í þeirri grein væru ekki sérlega góðar.5 Þessi áhugi á náttúrufræði var fyrst og fremst heimspekilegur og víst er, að hann naut þekkingar sinnar á náttúruvísindum, þegar hann fór að setja saman heimspekirit sín löngu seinna.

            Þetta var síðasta árið sem íslenskir stúdentar fengu svokallaðan Garðstyrk og fleytti hann Brynjólfi til náms í Kaupmannahöfn. Þá um haustið gekk spánska veikin og veiktist Brynjólfur af henni. Þegar komst á fætur tók hann til við námið en hafði lítið næði vegna gestagangs. Vinir hans komu nær daglega, einkum þeir Jón Thoroddsen, Pálmi Hannesson og Einar Ólafur Sveinsson, og þarna á herbergi hans urðu oft harðar deilur. Þótt Brynjólfur hafi kynnst verkalýðsbaráttu og sósíalískum hugmyndum á menntaskólaárum sínum sagði hann síðar, að þennan vetur og fyrstu ár sín á Garði hafi stjórnmálaskoðanir sínar verið að mótast. Þrátt fyrir allan gestagang og frátafir hafi hann sjaldan lært jafn mikið.

            Eitt af því, sem gerðist með fyrri heimsstyrjöldinni og átti eftir að setja mark sitt á þessa öld, var klofningur sósíalísku hreyfingarinnar. Styrjöldin knúði forystumenn sósíalista til að taka afstöðu út fyrir hina daglegu kjara- og umbótabaráttu. Á fundi Annars alþjóðasambands verkalýðsins í Basel árið 1912 var samþykkt að styrjöld skyldi svarað með allsherjarverkfalli. Þegar til kom studdu þó forystumenn flestra flokkanna ríkisstjórnir sinna landa og herútboð þeirra. Aðeins í nokkrum löndum reyndust flokkar, flokksbrot eða einstakir forystumenn trúir heitinu frá Basel, þar á meðal meirihluti rússneska sósíaldemókrataflokksins, bolsévíkarnir, undir forystu Leníns. Þessi ágreiningur, sem átti auðvitað dýpri rætur og lengri aðdraganda, olli hruni Annars alþjóðasambandsins í ágúst 1914. Andófið gegn valdhöfum í Rússlandi leiddi til byltingar þar 1917 og í byrjun árs 1918 urðu mikil verkföll víða í Evrópu. Í Þýskalandi fengu sósíaldemókratar í fyrsta sinn aðild að ríkisstjórn haustið 1918 og var falin stjórnarmyndun þegar vaxandi byltingarástand leiddi til þess að keisaranum var vikið frá. Í janúar 1919 var gerð uppreisn í Berlín en stjórnin gerði bandalag við máttarstólpa gamla þjóðfélagsins um að berja hana niður. Í Bæjaralandi og Ungverjalandi voru skammlífar ráðstjórnir myndaðar seinna um veturinn. Í Finnlandi börðust rauðliðar og hvítliðar veturinn 1918-19 og í Rússlandi var stríðsástand þar sem andstæðingar byltingarinnar nutu aðstoðar herliða frá fjórtán ríkjum.

            Þannig var í grófum dráttum umhorfs í Evrópu þennan fyrsta vetur sem Brynjólfur dvaldist í Kaupmannahöfn. Þegar hann kom til Reykjavíkur austan úr Flóa 15 ára gamall árið 1913 uppgötvaði hann nýjan pólitískan veruleika og andstæður og tók afstöðu og varð sósíalisti. En hér blasti við flóknari mynd. „Hér voru mikil mannleg örlög ráðin,“ sagði hann síðar, „og annaðhvort varð maður að láta það ekki eftir sér að hugsa, eða maður varð að taka afstöðu.“

            Hendrik Ottósson rifjaði það upp í endurminningum sínum, Frá Hlíðarhúsum til Bjarmalands, að haustið 1918 hafi verið mikil ólga meðal danskra verkamanna og tíð uppþot og hafi lögreglunni óspart verið sigað á verkamenn, enda þótt þeir ættu fulltrúa í stjórninni, eins og Hendrik komst að orði. Haustið 1916 hafði foringi sósíaldemókrata, Thorvald Stauning, tekið sæti í ríkisstjórn. Hendrik minntist þess, að þeir Brynjólfur urðu sjálfir fyrir barsmíðum lögreglunnar seint um haustið að loknum útifundi sem lauk með hörðum átökum við lögregluna. Og Hendrik átti bágt með að átta sig á því að sósíaldemókratastjórn Scheidemanns í Þýskalandi beitti herliði gegn verkalýðnum.6 Morgun einn um miðjan janúar 1919 las hann á forsíðu Socialdemokraten, málgagns danska jafnaðarmannaflokksins, að Karl Liebknecht og Rosa Luxemburg hefðu verið drepin af hermönnum þýsku stjórnarinnar. Aðalritstjóri blaðsins, Frederik Borgbjerg, hafði komið til Íslands vegna setu sinnar í sambandslaganefndinni og Hendrik hafði kynnst honum og átti innhlaup hjá honum. Hendrik fann nú það ráð að leita hjá honum skýringa á þessari þverstæðu. Borgbjerg tók þessu með ró, kallaði Liebknecht ófriðarsegg sem gott hefði verið að losna við. Hendrik kom engu orði upp, kvaddi og flýtti sér niður á Garð til að segja Brynjólfi tíðindin. „Þennan dag skildu leiðir mínar við sosialdemokrata,“ sagði Hendrik.

            Brynjólfur reyndi að afla sér fræðslu um sósíalismann og marxísk fræði og hallaðist að málstað kommúnista. Til að byrja með var það helst í blaði syndikalista, Solidaritet, sem hann gat séð eitthvert annað sjónarmið en hið andkommúníska. Honum tókst að hafa upp á tímaritinu Zimmerwald, en í því birtist ritgerð Leníns um hrun Annars alþjóðasambandsins. Hálfri öld síðar sagðist hann í fyrrgreindri ræðu um Lenín enga stjórnmálagrein hafa lesið sem hafði öllu dýpri áhrif á hann. „Ég sá samtímann, en þó einkum hina sósíalísku alþjóðahreyfingu, í nýju ljósi eftir lestur hennar.“ En ekki hafði hann í fyrstu í neinn félagsskap kommúnista að venda. Það bar mjög lítið á kommúnískri hreyfingu í Danmörku þegar Brynjólfur kom þangað. Meðal verkamanna voru syndikalistar áhrifameiri en flestir fylgdu sósíaldemókrötum sem þá voru orðnir stærsti flokkurinn á þingi. Brynjólfur vissi aðeins um tvo aðra kommúnista á Garði á þessum tíma, Aage Jensen, sem las bókmenntir en dó ungur, og Kaj Barr, síðar prófessor við Kaupmannahafnarháskóla. Þeir komu oft til Brynjólfs, einkum Aage. Þarna í herbergi Brynjólfs stofnuðu þeir svo fyrsta kommúníska stúdentafélagið í Danmörku og urðu sumir félagar þess síðar forystumenn í hreyfingu kommúnista og róttækra manna í Danmörku.

            Hendrik Ottósson var í Kaupmannahöfn veturinn 1918-19 en fór heim um vorið. Um haustið varð hann blaðamaður við Alþýðublaðið, sem Alþýðusambandið fór þá að gefa út undir ritstjórn Ólafs Friðrikssonar. Snemma árs 1920 fékk hann símskeyti frá sænskum vinstrisósíalista sem hann hafði komist í kynni við, Frederik Ström ríkisþingmanni í Stokkhólmi, þess efnis að honum væri boðið að sitja annað heimsþing Alþjóðasambands kommúnista sem átti að hefjast 19. júlí í Pétursborg. Skyldi hann koma sér sem allra fyrst til Stokkhólms, en þar yrði honum greidd förin áfram. Hann bar þetta undir Jón Baldvinsson, forseta Alþýðusambandsins, sem kvað hann frjálsan ferða sinna flokksins vegna. Hefur Hendrik lýst þessari ferð sem var bæði krókótt, löng og ströng.7 Hann tók sér fyrst far með togara til Hull, þaðan með lest til Lundúna, svo með skipi til Esbjerg og áfram með lest til Kaupmannahafnar. Þegar þangað kom skundaði hann upp á Garð til að hitta skólabræður sína sem þar bjuggu. Ársæll Sigurðsson var þá í Kaupmannahöfn. Hvergi hef ég séð hvort Brynjólfi hafi líka verið boðið á þingið en Hendrik segir að hann hafi farið ásamt Brynjólfi og Ársæli á fund Ólafs Friðrikssonar, sem var þá á hóteli í Kaupmannahöfn á heimleið frá Bretlandi í erindum Alþýðuflokksins. Þeir skýrðu honum frá ferðalagi Hendriks og þótti honum sjálfsagt að Brynjólfur færi með ef þess væri nokkur kostur.8

            Alþjóðasamband kommúnista, Þriðja alþjóðasambandið eða Komintern, eins og það hefur líka verið kallað, var stofnað í Moskvu í mars 1919. Aðstæður höguðu því svo að stofnþingið bar brátt að. Borgarastyrjöldin, sem þá geisaði enn í Rússlandi með þátttöku margra erlendra ríkja, hamlaði för erlendra fulltrúa svo að það var næsta tilviljanakennt hverjir komust á stofnþingið. Þetta annað heimsþing, sem nú stóð fyrir dyrum, var því framhaldsstofnfundur og í raun hið eiginlega stofnþing sambandsins. Með því skyldi komið formi á þá kommúnísku heimshreyfingu, sem hafði verið í mótun síðan 1914, og Brynjólfur og Hendrik og félagar þeirra, Ársæll og Ólafur Friðriksson og kannski örfáir aðrir Íslendingar, áttu nú allt í einu hlut að.

            Þótt heldur hafi dregið úr ófriðnum frá því sem var árið áður var enn býsna flókið að komast yfir landamærin til Rússlands. Fyrst þurftu þeir félagar að fara til Stokkhólms til fundar við Ström, sem útvegaði þeim skilríki sem stimpluð voru á léreftsræmu og saumuð inn í jakkakragann. Þaðan fóru þeir aftur til Kaupmannahafnar og fengu vegabréfsáritun hjá norska ræðismanninum, sem gilti til ferða um Noreg en þó ekki norður fyrir Þrændalög. Síðan lá leiðin til Oslóar þar sem þeir hittu einn helsta forystumann norska Verkamannaflokksins á þessum árum, Martin Tranmæl, en flokkurinn studdi þá rússnesku byltinguna og átti fulltrúa á fyrstu heimsþingum Kominterns.

            Þeir fóru svo með lest til Þrándheims og þaðan með strandferðaskipi til Vardö við Barentshaf, en þar hafði Þriðja alþjóðasambandið þrjá vélbáta í förum til Murmansk. Þar hittu þeir fulltrúa Verkamannaflokksins og eftir nokkurra daga bið sigldu þeir áfram á laun ásamt nokkrum öðrum farþegum til Murmansk. Breska herliðið hafði þá nýlega verið hrakið þaðan. Og nú tók við ákaflega hæg lestarferð til Pétursborgar og tók hún þrjá daga. Þegar þangað kom mun hafa verið liðið hátt í mánuð frá því þeir lögðu af stað til Stokkhólms, enda var búið að setja þingið og lá leiðin því áfram til Moskvu þar sem því var framhaldið eftir setninguna.

            Á þinginu var samankominn talsvert breiður hópur, sem átti það kannski helst sammerkt að sætta sig ekki við stefnu hægri sósíaldemókratanna og hafa samúð með rússnesku byltingunni, enda urðu miklar umræður og oft hart deilt. Mikilvægar samþykktir voru gerðar um hina kommúnísku stefnu en einkum var tekist á um tillögur að upptökuskilyrðum í Alþjóðasambandið, svokallaðar Moskvutesur, sem Lenín mælti fyrir. Þessi skilyrði knúði miðjumennina til að taka afstöðu. Fulltrúar margra vinstri sósíaldemókratískra samtaka vildu ekki una þeim og á næstu árum skiptust þessi samtök upp á milli sósíaldemókrata og kommúnista. Hendrik segir þá Brynjólf hafa greitt atkvæði með tillögu Leníns, en það getur ekki hafa verið nema svokallað ráðgefandi atkvæði, því að þeir voru ekki fulltrúar neinna samtaka heldur gestir án ákvarðandi atkvæðaréttar.

            Það má nærri geta hvílíka þýðingu þingið hafði fyrir þessa ungu Íslendinga, sem höfðu undanfarin ár verið við harla erfið skilyrði að reyna að átta sig á þróuninni í hreyfingu sósíalista. Allt í einu voru þeir komnir þar sem allir helstu foringjar vinstri sósíalista rökræddu. Lenín var þarna atkvæðamestur og hélt fimm ræður auk þess sem nýju riti hans, Vinstri róttækni - barnasjúkdómar kommúnismans, var dreift á þinginu. „Þarna laukst upp fyrir manni allur hugmyndaauður lenínismans,“ sagði Brynjólfur í samræðum okkar nær 70 árum seinna, „og tók það auðvitað ungling á mínum aldri mikinn tíma að vinna úr þessu öllu og gera sér grein fyrir pólitískri þýðingu þess.“

            Ekki voru þeir þó eingöngu óvirkir áheyrendur á heimsþinginu. Hendrik segir frá því, að þeir hafi skömmu áður en þeir héldu heimleiðis verið kvaddir á fund framkvæmdarstjórnar Kominterns til að skýra henni frá verkalýðshreyfingunni á Íslandi og stéttabaráttunni og hafi Lenín verið á þeim fundi. Brynjólfur kannaðist ekki við þetta í viðtölum okkar og kvaðst reyndar nokkuð viss um að hann hefði aldrei verið á slíkum fundi, en þó gæti hugsast að slíkur fundur hafi verið meðan hann lá rúmfastur vegna magakveisu. En svo er að sjá að þeir hafi líka sjálfir borið upp erindi við forystumenn Kominterns. Árni Snævarr og Valur Ingimundarson segja í bók sinni Liðsmenn Moskvu frá tveimur bréfum Hendriks, bæði stíluð í Moskvu, annað til Kominterns án dagsetningar en hitt til Grigorij Zinoviev, forseta, og Karls Radek, ritara Kominterns 7. ágúst 1920.9 Hendrik lýsir nokkuð aðstæðum á Íslandi en síðan fylgja tillögur sem óneitanlega koma nokkuð undarlega fyrir sjónir. Hann segir Ísland skipta litlu máli en hins vegar gætu íslenskir kommúnistar gert byltingunni meira gagn með því að breiða út boðskap byltingarinnar á Bretlandi, og vísaði þá til Ólafs Friðrikssonar sem væri öllum hnútum kunnugur jafnt á Bretlandi sem í Danmörku. Sagði hann frá fundum sínum með Ólafi og nokkrum námsmönnum í Kaupmannahöfn og að þar hefði verið ákveðið að stofna áróðursskóla. Auk þess að senda þjálfaða áróðursmenn til Englands gætu námsmennirnir í Kaupmannahöfn gengið til liðs við danska áróðursmenn. Í öðru bréfi fór hann fram á fjárstuðning til að koma áróðursskólanum á laggirnar. Þetta eru óneitanlega ansi reifarakenndar hugmyndir. Ekki er ljóst hvern þátt Brynjólfur átti í þessum hugmyndum, en þær eru þó meira í stíl við það flug, sem gat verið á þeim félögum Hendriki og Ólafi.

            En þingið hafði líka mikla þýðingu vegna þess að þar hittu þeir og kynntust meira og minna fjölmörgum forystumönnum kommúnista og vinstri sósíalista, ekki síst norrænum. Minnistæðastur Brynjólfi af þeim mönnum, sem þeir kynntust í Moskvu, var bandaríski blaðamaðurinn John Reed, en meiri pólitíska þýðingu höfðu kynni þeirra við Willy Münzenberg, sem þá var að skipuleggja alþjóðasamtök ungra kommúnista.

            Eftir að þinginu lauk dvöldust þeir um tíma í Moskvu en héldu svo um haustið heimleiðis sömu leið til Norður-Noregs en frá Narvík yfir til Svíþjóðar. Þegar heim kom flutti Hendrik skýrslu um ferðina á fundi í Jafnaðarmannafélaginu. Þennan vetur bárust þeim Hendriki og Brynjólfi bréf frá Willy Münzenberg, þar sem hann bauð þeim á þing Alþjóðasambands ungra kommúnista. Hendrik treysti sér ekki svo fljótt aftur og fór Sigurður Grímsson skáld og síðar lögfræðingur í hans stað. Þingið var haldið í Berlín og fór Brynjólfur á það, enda styttra fyrr hann, en gat þó ekki setið þingið til enda.10 Um vorið fengu þeir Brynjólfur og Hendrik svo báðir boð frá framkvæmdastjórn Kominterns um að hinum róttækari Alþýðuflokksmönnum væri boðið að senda fulltrúa á þriðja heimsþingið um sumarið 1921. Varð að ráði að Ólafur Friðriksson og Ársæll Sigurðsson færu.

            Nú voru hin pólitísku hjól farin að snúast allrösklega. En Brynjólfur varð að halda á spöðunum við námið, því að fyrirsjáanlega yrði erfitt að halda áfram námi þegar Garðsárin fjögur væru liðin, enda reyndist svo vera. Vorið 1920 tók hann próf í fyrsta hlutanum, eðlisfræði og efnafræði. Næsti áfangi voru aukafög, dýrafræði og jurtafræði, en jafnframt fór hann að lesa sérgreinina sem hann hafði valið, lífeðlisfræði. En um veturinn 1921-22 fór hann að kenna slappleika og varð fárveikur undir vorið. Kom í ljós að hann var með lungnaberkla. Næstu 9 mánuðum eyddi hann á spítala og heilsuhæli og var reyndar ekki búinn að ná sér fyrr en að ári liðnu, en náði þó loks góðum bata. En þegar hann kom út af hælinu snemma árs 1923 var Garðvistin liðin. Hann stóð því uppi slyppur og snauður og próflaus og vissi ekki hvað hann ætti af sér að gera.

            Meðal íslenskra stúdenta sem komu til Kaupmannahafnar haustið 1921 voru Einar Olgeirsson og Stefán Pjetursson, síðar þjóðskjalavörður. Þeir voru áhugasamir um þjóðfélagsmál og róttækir og þá um vorið hafði komið út bók eftir Stefán um byltinguna í Rússlandi. Þeir félagarnir voru báðir auralitlir. Þá var verðbólgan byrjuð í Þýskalandi, verð marksins féll stöðugt, og ljóst var að takmarkaðir aurar þeirra mundu nýtast betur þar. Þeir brugðu því á það ráð að flytja sig til Berlínar og halda áfram námi þar.11

            Þeir skrifuðu Brynjólfi og hvöttu hann til að koma til Berlínar og fór hann að ráðum þeirra. Í stað þess að halda áfram námi sínu í náttúrufræði sneri hann sér að þeim fræðum, sem hugur hans hneigðist til, og sótti tíma heimspeki. Hann notaði tímann þó mest til sjálfsnáms og las mikið en tók engin próf. Að sögn Gísla Ásmundssonar lagði hann einkum stund á heimspeki Kants.12 En fyrir ungan marxista var þjóðfélagsástandið í Þýskalandi í sjálfu sér á við heilan háskóla, þótt vart hafi sá skóli verið að öllu leyti ánægjulegur. Þegar Brynjólfur kom til Þýskalands var óðaverðbólgan í hámarki og á þessu ári fór atvinnuleysi vaxandi. Kaupmáttur verkafólks minnkaði, hin sparneytna þýska millistétt missti eigur sínar en auðstéttin hagnaðist. Gamla keisaradæmið var hrunið, lýðveldið var í kreppu frá upphafi og sósíaldemókratar tóku að sér að bera ábyrgð á því og halda alþýðunni í skefjum. Í janúar 1923 var Ruhr-héraðið hertekið og allt árið var mikill órói í landinu. Í október var gerð uppreisn í Hamborg en herinn bældi hana niður og hrakti jafnframt frá völdum róttækar stjórnir í Saxlandi og Thüringen. Segja má að hin andvana fædda októberbylting ársins 1923 marki endalok þeirrar heimsbyltingar sem margir vonuðust til að fylgdi í kjölfar októberbyltingarinnar 1917. En í byrjun nóvember voru annars konar uppreisnarmenn brotnir á bak aftur í München. Þeim var hins vegar falin stjórn landsins nokkrum árum seinna og köstuðu þá Weimarlýðveldinu á haugana. „Ég hefði átt erfitt með að skilja hinn ótrúlega skjóta uppgang nazista, ef ég hefði ekki dvalið í Þýskalandi örlagaárið 1923,“ sagði Brynjólfur í viðtölum okkar, en Einar Olgeirsson hefur líka rifjað upp þessa tíma í bók sinni Kraftaverk einnar kynslóðar.

            Þeir Brynjólfur, Einar og Stefán fylgdust af áhuga með hverju fram fór í Þýskalandi. Þeir höfðu eitthvert samband við þýska samherja og að minnsta kosti Einar var í stúdentaliði kommúnista í háskólanum og Kommúnistaflokki Þýskalands gegnum það. Þeir fóru oft til Leipzig og heimsóttu Íslendinga sem þar voru, þeirra á meðal Arnfinn Jónsson, síðar skólastjóra, og Ársæl Sigurðsson, sem stundaði nám í málvísindum en fluttist fljótlega til Parísar. Þeir höfðu líka náið samband við félaga sína heima. „Allt sem við kommúnistar gerðum var í samráði við félaga okkar erlendis, þá Ársæl Sigurðsson, Einar Olgeirsson og Stefán Pétursson,“ sagði Hendrik Ottósson. Og vorið 1923 fól Jafnaðarmannafélag Reykjavíkur þeim að halda uppi samskiptum við samherja erlendis.13

            Á ýmsum sviðum urðu allmikil umskipti á Íslandi meðan Brynjólfur var erlendis. Styrjöldin hafði fært Íslendingum góðæri með verðhækkun á afurðum og stóð það fram eftir árinu 1919. Ný fiskiskip voru keypt, þar á meðal allmargir togarar, það varð eftirspurn eftir vinnuafli og smám saman jókst kaupmáttur. Og verslunin blómgaðist að sama skapi. Kaupfélögin fóru að þenjast út og mikil togstreita varð milli samvinnumanna og kaupmanna. Pólitískar hugmyndir skýrðust og flokkakerfið lagaðist að hinu nýja samfélagi. Kannski hefur það skerpt andstæðurnar að 1920 kreppti aftur að, afurðaverð féll og atvinnuleysi jókst. En réttindi verkafólks voru óbreytt og kjörin ótrygg.

            Á þessum árum skerptust líka andstæðurnar í Alþýðuflokknum milli sósíaldemókratanna og hinna róttækari, sem hölluðust nær kommúnisma, og höfðu þeir Ólafur Friðriksson og Hendrik Ottósson forystu fyrir þeim. Í kjölfar hvíta stríðsins svokallaða eða drengsmálsins í nóvember 1921 náði vinstri armurinn meirihluta í Jafnaðarmannafélagi Reykjavíkur snemma árs 1922. Eflaust hafa fréttir af þessu verið sendar til Moskvu, því að um sumarið barst stjórn félagsins boð um að senda fulltrúa á fjórða heimsþingið, en áður höfðu slík boð borist til Hendriks og Brynjólfs. Stjórnin hafði hug á að senda Ólaf og gera hann út með stuðningsyfirlýsingu við Komintern. Það var samþykkt en Jón Baldvinsson og fylgismenn hans sögðu sig þá úr félaginu og stofnuðu Jafnaðarmannafélag Íslands. Hendrik kallaði þetta síðar fyrstu opinberu viðureignina við sósíaldemókrata á Íslandi.14 Ólafur fór á þingið með stuðningsyfirlýsinguna. Á heimleiðinni í byrjun janúar kom hann við í Berlín og gisti hjá Stefáni Pjeturssyni.

            Hugmyndir Ólafs og hinna yngri manna voru ólíkar og þeim þótti hann of einráður. Meðan hann var erlendis tóku nokkrir ungir menn, sem „ekki vildu lúta einræði Ólafs Friðrikssonar í andstöðuarmi verkalýðshreyfingarinnar,“ eins og Hendrik Ottósson orðaði það, sig til og stofnuðu Félag ungra kommúnista.15 Það var í nóvember 1922. Hendrik kvaðst ekki hafa verið aðalhvatamaður að þessu. Hann var kosinn formaður, þótt honum hafi eigi verið það að skapi, því að hann hafði áhyggjur af að það mundi spilla samstarfi þeirra Ólafs.

 

Byltingarstefnan

 

Svo gæti virst, að Brynjólfur hafi nú komist að sömu niðurstöðu og Marx lét í ljós snemma á sínum ferli: „Heimspekingarnir hafa aðeins skýrt heiminn á ýmsa vegu. En það sem skiptir máli er að breyta honum.“ Brynjólf langaði ekki til að gera stjórnmál að lífsstarfi. Í kveðju til Einars Olgeirssonar á sjötugsafmæli hans sagði hann: „Þú hefur alltaf verið í stjórnmálunum með lífi og sál, en ég hef drattazt með meira af vilja en mætti og hefði helzt kosið að fást við annað. En nú veit ég að það var mikil hamingja fyrir mig að drattast með.“

            Grundvallarspurningarnar um heiminn, um stöðu mannsins í heiminum og hugmyndir hans um heiminn, héldu áfram að leita á huga Brynjólfs. Og þær knúðu enn frekar á vegna þeirra breytinga, sem urðu á heiminum og stöðu mannsins í honum, og við þessum spurningum þurfti líka að leita svara til að hægt væri að hafa skynsamlega stjórn á þessum breytingum. Spurningar um lögmál og frelsi og vitund og verund, svo vísað sé til titla á tveimur heimspekiritum Brynjólfs. Í inngangi að fyrsta heimspekiriti sínu, Forn og ný vandamál, skrifaði hann þrjátíu árum eftir heimkomu sína: „Vér lifum á miklum tímamótum, sem krefjast djúptækrar endurskoðunar allra mannlegra hugmynda.“ Stórstígar framfarir í náttúruvísindum skapa þeim mikinn vanda og „er því mikil nauðsyn að staldra við, skyggnast um og kanna grundvöllinn, sem þekking vor er reist á.“ Ég held það sé miklu meira samhengi milli pólitísks starfs Brynjólfs og heimspeki hans en mörgum getur virst í fljótu bragði. Brynjólfur hefur vitnað til framangreindra orða Marx og kvaðst reyndar sjálfur hafa komist að þessari niðurstöðu áður en hann las þau, og hann hefði líka velt fyrir sér rökunum fyrir því, hvers vegna manni beri að taka þessa afstöðu til lífsins, að leggja sitt af mörkum í baráttunni fyrir betri heimi, en hann hafi ekki orðaði þau né gert grein fyrir þeim í heimspekiritum fyrr en mörgum áratugum seinna. Það má kannski segja, að það hafi ekki þurft miklar heimpekilegar pælingar til að taka þá afstöðu sem Brynjólfur tók. Þótt allmikil pólitísk umskipti yrðu á Íslandi á þeim tæpu sex árum sem hann var erlendis, varð honum þó meira um það sem óbreytt var: sár fátækt, langur vinnutími og vinnuþrælkun ef nokkra vinnu var að fá, engar tryggingar, aðeins sveitarstyrkur á grundvelli næsta miðaldalegra fátækralaga. En margir hafa þó horft upp á slíkt án þess að skipta sér af. Auðvitað hefur Brynjólfur ekki þurft skýra röksemdafærslu til að taka þátt í baráttunni. „Í björgun úr lífsháska spyrja menn ekki um dýpri rök,“ sagði hann í fyrrgreindu svari sínu við spurningu um lífsskoðun. “Í sjávarháska byrja menn ekki á því að velta því fyrir sér, hvort líf þeirra manna, sem eru að farast, sé í rauninni nokkurs virði, og hvort það svari kostnaði að bjarga sér og öðrum, þegar öllu er á botninn hvolft. ... En jafnskjótt og vér fáum tóm til að hugsa um tilgang athafna vorra frá öðru sjónarmiði en sjálfrar björgunarinnar, það er að segja, tilgang þess lífs, sem vér erum að bjarga, duga þessar forsendur ekki lengur. Og það er einmitt þetta, sem er að gerast í þeim hluta veraldar, er nú um sinn hefur verið í fararbroddi mannkynsins í andlegum efnum. Þetta er sjálfur stofn þeirrar andlegu kreppu, sem nú þjakar mannkynið og tekur jafnt til trúarbragða, heimspeki, siðgæðishugmynda, lista og bókmennta.“

            Pólitísk þátttaka Brynjólfs var í röklegu samhengi við lífsafstöðu hans þótt hann þyrfti í sjálfu sér ekki að spyrja um hin dýpri rök fyrir henni. Í svari sínu við spurningu um lífskoðun sagðist hann snemma hafa komist að þeirri niðurstöðu, að auðvaldsþjóðfélagið væri ekki mönnum sæmandi. Með kynnum sínum af marxismanum kvaðst hann hafa fengið vísindalega skýringu á örbirgð þess og andstyggð og sönnun þess að unnt væri að breyta þjóðfélaginu og skapa annað og betra, og reyndar að sósíalisminn væri þjóðfélagsleg nauðsyn, sem gat þó aðeins orðið að veruleika að menn berðust fyrir honum. Hann lýsti þessari nauðsyn enn í lok samræðna okkar árið 1988. Hann mat það svo og vísaði til ástandsins víða um heim, að sósíalisminn væri jafnnauðsynlegur og fyrr, þótt ekki væri byltingarástand hér á Vesturlöndum eins og upp úr fyrri heimsstyrjöldinni, enda væri auðvaldsskipulagið þess eðlis sem arðránskerfi að því yrði að kollvarpa. Í svari við spurningum 1. desemberblaðs stúdenta 1978 vísaði hann til orða Engels um að með sameignarþjóðfélaginu, eða síðara stigi þess, eins og Engels hugsaði sér þróunina, komist hin hlutlægu öfl, sem hingað til hafa stjórnað sögunni, undir stjórn mannsins sjálfs. „Þekking hans og vitsmunaþroski,“ bætti Brynjólfur við, „til þess að stýra þeim til almenningsheilla veitir honum frelsi undan framandleik hinna blindu lögmála þess óskipulagða þjóðfélags, sem frjálshyggjumenn trúa á.“ Einhvern veginn svona hygg ég að megi draga saman forsendur þeirrar byltingarstefnu sem Brynjólfur fylgdi í þjóðfélagsmálum. Og ég held að einmitt skýr vitund um röklegt samhengi þessara forsendna hafi komið í veg fyrir að hann léti af þessari byltingarstefnu þegar árin færðust yfir hann.

            Það fór nokkurn veginn saman, að Brynjólfur uppgötvaði nauðsyn þessarar byltingarstefnu og haldleysi sósíaldemókratísku flokkanna til að framkvæma hana. Í bréfi, sem þeir félagarnir í Þýskalandi sendu Jafnaðarmannafélaginu í ágúst 1923, skrifuðu þeir um ástand verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi: „Okkur virðist þar einkum eftirtektarvert að stjettarbarátta verkalýðsins hefir á örfáum árum magnast stórkostlega án þess þó að hún hafi eignast nokkurn öflugan, pólitískan, stefnufastan fjelagsskap, sem sé fær um að vísa henni veginn og hafa stjórnina á hendi. Rjettilega mætti orða þetta þannig að á Íslandi væri verkalýðurinn orðinn sterkur en sósíalisminn lítið útbreiddur.“16 Þeir litu auðvitað á Alþýðuflokkinn sem pólitískt forystuafl verkalýðsins en gagnrýndu hann og vöruðu sérstaklega við undirgefni hans við Framsóknarflokkinn. Það er líklegt að þá þegar hafi Brynjólfur litið svo á, ef ekki þeir allir, að fyrr eða síðar þyrfti að fara að undirbúa stofnun byltingarsinnaðs flokks, kommúnistaflokks.

 

Til starfa

 

Þegar leið á árið 1923 tókst að hemja verðbólguna í Þýskalandi og þar með var lokað þessari leið auralítilla erlendra stúdenta til að komast þar af. Brynjólfur lagði af stað heim í janúar 1924. Einar, og Ársæll komu heim um svipað leyti. Einar fór beint heim til Akureyrar og var fljótlega kominn á kaf í pólitískt starf, sem hann hefur lýst í bók sinni Kraftaverk einnar kynslóðar. Brynjólfur og Ársæll settust að í Reykjavík.

            „Okkur þótti góður fengur hafa borizt okkur,“ sagði Hendrik Ottósson í bók sinni Vegamót og vopnagnýr (s. 56), „er þessir félagar komu heim. Þeir voru manna bezt að sér í fræðilegum efnum og héldu opt fyrirlestra. Við hinir, sem heima höfðum setið, höfðum ekki haft tíma til þess að iðka fræðilegt nám sosialismans nema að mjög litlu leyti. Við höfðum átt í þrasi við andstæðinga og verið önnum kafnir í félagsmálum.“ Brynjólfur skrifaði greinaflokk sem hét „Kommúnisminn og bændur“ og birtist í Rétti á árunum 1925-28. Árið 1926 hélt hann fyrirlestra fyrir Alþýðufræðslu Stúdentafélagsins um jafnaðarstefnuna fyrir daga Karls Marx og hina efnalegu söguskoðun og rakti þar heimspekilegar og hugmyndasögulegar forsendur sósíalismans og marxismans. Þessir fyrirlestrar voru prentaðir í Rétti 1929 og 1930. Þar birtist líka árið 1928 þýðing Brynjólfs á athugasemdum Karls Marx við stefnuskrá þýska verkalýðsflokksins með formála og eftirmála Brynjólfs, en þessi grein Marx hefur þótt sígilt innlegg í deilur kommúnista og sósíaldemókrata og birtist um þær mundir sem uppgjörið var að verða milli þeirra hér á landi. Auk ótal greina undir nafni eða nafnlaust í Verklýðsblaðinu og Þjóðviljanum átti Brynjólfur eftir að skrifa mikið í Rétt og munar þar mest um innlenda víðsjá sem hann skrifaði að staðaldri á árunum 1940-57. En þar til fyrsta heimspekirit hans kom út 1954 réðu hin aðkallandi pólitísku verkefni nær öllum skrifum hans og ræðum.

            Þeir Brynjólfur og Ársæll tóku strax til starfa á þeim vettvangi sem um var að ræða, Félagi ungra kommúnista og Jafnaðarmannafélaginu og Alþýðuflokknum gegnum það. Snemma árs 1924 var stofnað Samband ungra kommúnista, en þá höfðu verið stofnuð félög ungra kommúnista á örfáum stöðum utan Reykjavíkur. Hendrik varð formaður þess, Brynjólfur varaformaður, Ársæll ritari og meðstjórnendur Haukur Björnsson og Vilhjálmur S. Vilhjálmsson. Kommúnistunum þótt það nú orðið há sér nokkuð að hafa ekki málgagn. En 1. maí 1924 kom út fyrsta tölublað Rauða fánans, málgagns Samband ungra kommúnista, og kom það út óreglulega til ársins 1927, sjö tölublöð.

            Fimmta þing Kominterns var haldið sumarið 1924 og kom í hlut Brynjólfs að sitja það fyrir hönd íslensku kommúnistanna. Ekki fer slíkum sögum af þeirri Moskvuför Brynjólfs sem hinni fyrstu, enda var nú orðið auðveldara að komast til Rússlands. Á þessu þingi var í fyrsta sinn samþykkt sérstök ályktun um Ísland. Sambandið við Komintern var nú orðið reglulegt enda var Samband ungra kommúnista í Alþjóðasambandi ungra kommúnista.

            Ekki veit ég hvort Brynjólfur átti einhvern þátt í að semja þessa ályktun, en auðvitað er það líklegt. Ályktunin er einhvers konar málamiðlun, eins og til að styggja ekki Ólaf Friðriksson. Ekki var kveðið beint upp úr um hvort kommúnistar skyldu yfirtaka Alþýðuflokkinn og gera hann að kommúnistaflokki, eins og virðist hafa verið hugmynd Ólafs, eða stofna sérstakan kommúnistaflokk. Hins vegar var andstöðuarmurinn hvattur til að skipuleggja sig samkvæmt kommúnískum skipulagsreglum. Ekki mun Ólafur hafa verið fyllilega sáttur við þessa ályktun.17

            Það dró æ meira sundur með ungkommúnistunum og Ólafi Friðrikssyni og hefur heimkoma þeirra Brynjólfs og Ársæls trúlega frekar flýtt því uppgjöri. Hins vegar var Ólafur foringi vinstri manna í Alþýðuflokknum og því þótti yngri mönnunum nauðsynlegt að halda friðinn og hafa samstarf við hann. Ýmsir eldri félagar, sem aðhylltust hina róttækari stefnu, reyndu líka að miðla málum. Stofnun kommúnistaflokks var þá ekki tímabær að mati kommúnistanna, heldur vildu þeir stefna að því að koma upp skipulögðum kommúnískum andstöðuarmi í Alþýðuflokknum og vinna að því að gera verkalýðsfélögin og samband þeirra óháð stjórnmálaflokkum. Á Alþýðusambandsþingi haustið 1924 var Félagi ungra kommúnista í Reykjavík meinuð innganga í sambandið og útgáfa Rauða fánans fordæmd. Sama haust var gerð sú tilraun til að miðla málum milli Ólafs og kommúnistanna að mynda sérstakan umræðuvettvang, Fræðslufélag kommúnista. Þegar fram í sótti hefur félagið þó frekar orðið til að skerpa ágreininginn en stuðla að sættum. Það starfaði aðeins eitt ár, til hausts 1925.18

            Árið eftir skarst svo í odda í Jafnaðarmannafélaginu milli Ólafs og kommúnistanna að þeir sögðu sig úr því og stofnuðu nýtt félag, Jafnaðarmannafélagið Spörtu. Var Brynjólfur kosinn formaður, Hendrik varaformaður en Ársæll ritari. Um haustið 1926 var haldið Alþýðusambandsþing. Þrátt fyrir klofning Jafnaðarmannafélagsins voru margir kommúnistar áfram félagar í Alþýðusambandinu gegnum verkalýðsfélög eða önnur jafnaðarmannafélög. Brynjólfur gekk í Dagsbrún eftir að hann kom heim en var vikið úr félaginu 1933 á þeim forsendum að hann væri ekki verkamaður. Á þeim tíma var algengt að í verkalýðsfélögum væru menn sem ekki unnu verkamannavinnu. Á þessu þingi 1926 sótti Jafnaðarmannafélagið Sparta um inngöngu í Alþýðusambandið en var hafnað. Hins vegar var samþykkt að Alþýðuflokkurinn sækti um aðild að Öðru alþjóðasambandinu, Alþjóðasambandi sósíaldemókrata. Það var nú ljóst að kommúnistum yrði ekki lengi vært í Alþýðuflokknum.

            Á þingi Alþýðusambandsins 1928 áttu kommúnistar fáeina fulltrúa og lögðu þeir til að stofnað yrði óháð verkalýðssamband og jafnframt að Alþýðusambandið segði sig úr Öðru alþjóðasambandinu en því var hafnað. Í febrúar 1929 efndi Sparta til ráðstefnu kommúnista og varð þar ofan á að stefnt skyldi að stofnun kommúnistaflokks. Sumarið áður höfðu Einar Olgeirsson, Haukur Björnsson og Þorsteinn Pjetursson sótt sjötta heimsþing Kominterns í Moskvu, en þetta þing er gjarnan talið marka upphaf einangrunarstefnu kommúnista gagnvart sósíaldemókrötum. Fram að þessu höfðu ráð Kominterns verið að fara sér hægt og reyna að vinna innan Alþýðuflokksins.19 Þó er hæpið að rekja ákvörðunina um flokksstofnun eingöngu til þeirrar stefnubreytingar sem þetta þing staðfesti, til þess eru innlendar ástæður of augljósar. Það var reyndar deilt um hvort stofna skyldi hreinan kommúnistaflokk eða mynda hreyfingu vinstri sósíalista en Einar Olgeirsson var talsmaður þess og það endurspeglaði auðvitað það samlyndi milli kommúnista og vinstri sósíaldemókrata, sem hann bjó við norður á Akureyri. Hinn 29. nóvember 1930 var svo Kommúnistaflokkur Íslands stofnaður eftir allmikinn aðdraganda sem ekki verður nánar rakinn hér. Brynjólfur var kosinn formaður flokksins og hélt þeirri stöðu meðan flokkurinn starfaði. Fyrr á árinu var hafin útgáfa vikublaðs undir nafninu Verklýðsblaðið og var Brynjólfur ritstjóri þess.

 

Brauðstrit

 

Eftir að Brynjólfur kom heim frá Þýskalandi gekk hann í Jafnaðarmannafélag Reykjavíkur. Þá var það einhverntíma að Ólafur skipaði hann í nefnd til að undirbúa árshátíð félagsins og meðal annarra sem hann skipaði í nefndina var stúlka ættuð vestan af Snæfellsnesi, Hallfríður Jónasdóttir. Hún hafði flust til Reykjavíkur með móður sinni og stjúpföður og bjuggu þau á Brekkustíg 14B. Þótt ekki hafi alltaf farið vel á með þeim Ólafi kunni Brynjólfur honum ætíð þökk fyrir þessa nefndarskipan, því að þarna kynntist hann konuefninu sínu. Þau giftu sig vorið 1928 og um haustið eignuðust þau dóttur, Elínu.

            Ekki hafði Brynjólfur í neitt hús að venda til lífsafkomu þegar hann kom heim. Ársæll stóð betur að vígi því að hann hafði lokið námi í trésmíði og fékk oft vinnu við þá iðn en stundaði annars skrifstofustörf, lengst af í Reykjavík en um fimm ára skeið í Kaupmannahöfn, á árunum 1930-35. Brynjólfur hafði gert sér vonir um að komast að við kennslu í náttúrufræði við Menntaskólann í Reykjavík og reyndar hafði kennari hans í dýrafræði í Kaupmannahöfn hvatt hann til að ljúka námi sem fyrst svo hann gæti tekið við af Bjarna Sæmundssyni, sem þá var að láta af störfum. Vissulega átti Brynjólfur eftir að taka lokapróf, en þó taldi hann að pólitískar ástæður hefðu legið til þess að hann fékk ekki stöðu við Menntaskólann. Þar kom við sögu málshöfðun og skilorðsbundinn fangelsisdómur út af guðlasti í umsögn sem Brynjólfur skrifaði í Alþýðublaðið snemma árs 1925 um Bréf til Láru eftir Þórberg Þórðarson. Gaf Brynjólfur út bækling eftir að dómur féll til að skýra mál sitt.

            Til framfærslu urðu ýmis íhlaupastörf. Hann fékk reyndar stundakennslu við Kvennaskólann eftir að hann kom heim, en það var aðeins hlutastarf. Eitt sumar var hann við síldarsöltun í Ingólfsfirði á Ströndum. Stundum var hann á sumrum föður sínum til aðstoðar við heyskap. Málakennslu stundaði hann eitthvað í einkatímum og haustið 1927 gekk hann til samstarfs við Hendrik Ottósson um málakennslu. Hendrik varð seinna kunnastur sem fréttamaður við Ríkisútvarpið, en ekki var sú staða trygg. Málakennsluna þeir í foreldrahúsum Hendriks að Vesturgötu 29 og bjuggu þar báðir þar til Brynjólfur gifti sig. Heldur var þetta ótryggt til framfærslu fjölskyldu þótt ekki væri hann eina fyrirvinnan. Hallfríður aflaði líka tekna, aðallega við afgreiðslustörf og saumaskap, samhliða margvíslegum félagsstörfum. Hún var virk í Kommúnistaflokknum en drýgst munu hafa orðið störf hennar að málefnum kvenna. Er af störfum hennar og margra samtíðarkvenna hennar mikil saga en að mestu óskráð eða óbirt.

            Eftir þingkosningar 1927 tók við minnihlutastjórn Framsóknarflokksins, en hún naut hlutleysis Alþýðuflokksins. Í þessari stjórn varð Jónas frá Hriflu ráðherra og hafði meðal annars dómsmál og menntamál á sinni könnu. Hann varð mjög liðlegur með stöðuveitingar til Alþýðuflokksmanna, þótt það væri kannski ekki af greiðasemi einni, og nutu hinir róttækari líka góðs af því. Eftir að Jónas varð ráðherra fór Brynjólfur að eigin sögn á fund hans í sambandi við atvinnuleit sína og tók Jónas honum vel og var skarfhreifinn við hann, en ekki fékk Brynjólfur neina atvinnu beinlínis vegna þessara viðræðna. Þetta var víst í fyrsta og síðasta skipti sem þeir Jónas ræddust við nokkuð að ráði. En einn þeirra Alþýðuflokksmanna, sem Jónas útvegaði stöðu, var séra Ingimar Jónsson, sem varð skólastjóri Gagnfræðaskóla Reykjavíkur þegar hann tók til starfa að undirlagi Jónasar haustið 1928. Brynjólfur fór á fund séra Ingimars og fékk stundakennarastöðu hjá honum. Meðal annarra kennara við skólann voru Þórbergur Þórðarson og Sigfús Sigurhjartarson. Hvort Brynjólfur fékk þetta starf fyrir ábendingu Jónasar eða með vitund hans veit ég ekki. Í ævisögu Jónasar birtir Guðjón Friðriksson glefsur úr bréfi Einars Olgeirssonar til Stefáns Pjeturssonar í apríl 1928 og þar segir Einar að Ársæll starfi lítið og Billinn – en það var gælunafn sem félagar Brynjólfs notuðu stundum – sé einn að heita má „og hann virðist eiga undir Jónasi Jónssyni hvort hann fær stöðu til að lifa við, annars hefur litið svo út sem hann yrði að hætta afskiptum af pólitík, bara til að geta lifað.“ Rétt um það leyti var Alþingi að samþykkja lög um Síldareinkasölu ríkisins og var Einar ráðinn einn af framkvæmdastjórum hennar, að einhverju leyti að tilhlutan Jónasar. Þeir veltu því fyrir sér, félagarnir, hvort Einar ætti að taka við þessari stöðu, sáu hættuna en líka ýmsa möguleika. Hafi Jónas ætlað að „kaupa“ Einar var það vonlaust, eins og ljóst varð hálfu þriðju ári seinna. En Brynjólfur naut góðs af þessari stöðu Einars því að hann fékk sumarvinnu við að efnagreina síld og var það með samþykki Jónasar.20 En þótt Jónas hafi verið naskur er ekki víst að hann hafi gert sér grein fyrir hversu mikil gróðrastía kommúnismans var á Siglufirði. Nú voru tveir mikilhæfustu foringjar kommúnista komnir þangað og þarna kynntist Brynjólfur félögum sem hann átti eftir að hafa náið samband og samstarf við ævilangt. Jón Rafnsson var sumarið 1928 á síldarbát, sem lagði upp á Siglufirði, og hefur hann rifjað upp verkalýðsbaráttu þessara ára í bók sinni Vor í verum. Meðal annarra, sem Brynjólfur kynntist þarna, voru Þóroddur Guðmundsson, Aðalbjörn Pétursson og hjónin Gunnar Jóhannsson og Steinþóra Einarsdóttir auk margra annarra. Auk þeirra komu þangað margir kommúnistar í síldarvinnu á sumrin. Hvergi urðu fleiri félagar í Kommúnistaflokknum utan Reykjavíkur en á Siglufirði, 89 voru þeir árið 1932.

            Þar kom að Jónas frá Hriflu sá að ekki yrðu allir kommúnistar sigraðir með vinahótum. Haustið 1930 var sett í reglur um stjórn og aga í skólum landsins ákvæði um að nemendur mættu ekki hafa afskipti af stjórnmálum og gat það varðað brottvísun úr skóla. Þessu ákvæði var beitt þegar Ásgeiri Blöndal Magnússyni var vísað úr Menntaskólanum á Akureyri vegna greinar sem hann hafði skrifað í Rétt. Það kom svo í hlut Brynjólfs Bjarnasonar að afnema þetta ákvæði í ráðherratíð sinni sextán árum seinna.

            Innan mánaðar eftir að Kommúnistaflokkurinn var stofnaður var Einari vikið úr stöðu framkvæmdastjóra Síldareinkasölunnar og þá var búið með þessa sumarvinnu Brynjólfs, sem var það vel launuð að hann munaði um hana. Hann átti þó enn eftir að fara á síld til Siglufjarðar mörg sumur eftir þetta ásamt konu sinni, einnig eftir að hann varð þingmaður. Kennarastöðurnar entust ekki heldur lengi úr þessu. Við Ingimarsskólann kenndi hann til 1932 en ári lengur við Kvennaskólann. Hófst nú aftur snapavinna og stóð svo allt til þess hann varð ráðherra haustið 1944. Ekki varð veruleg breyting á þótt hann yrði þingmaður því að þingfararkaup var lágt og rann auk þess til flokksins. Hann fékk hins vegar einhver laun sem starfsmaður flokksins. Stundum vann hann hjá því merkilega olíusölufélagi Nafta. Eftir að Einar Olgeirsson kom suður atvinnulaus stóð hann fyrir stofnun þessa fyrirtækis, sem verslaði með olíu frá Sovétríkjunum, en hlutverk þess var í rauninni að sjá félögunum fyrir vinnu og lífsviðurværi. Á stríðsárunum fór Brynjólfur í Bretavinnuna eins og margir aðrir og um skeið vann hann hjá félaga sínum, Guðjóni Benediktssyni múrara, sem hafði fengið land á Kjalarnesi til mótekju, en gert var ráð fyrir kolaskorti vegna stríðsins. Vegna lítilla auraráða hröktust þau Hallfríður úr einu húsnæði í annað þar til þau fengu herbergi og eldhús hjá móður Hallfríðar og stjúpa að Brekkustíg 14B. Eftir að nýsköpunarstjórnin var mynduð þótti forsætisráðherranum, Ólafi Thors, þetta húsnæði samráðherra síns ekki viðunandi og bauð honum að búa í ráðherrabústaðnum við Tjarnargötu. Brynjólfur afþakkaði það, en fjárhagur hans vænkaðist þó svo að hann gat byggt við stofu sína á Brekkustíg.

 

Deilt um baráttuleiðir

 

Um það leyti sem Kommúnistaflokkurinn var stofnaður fóru stéttaátök harðnandi. Víða voru kommúnistar í forystu í þessum átökum og stundum í andstöðu við Alþýðusambandið og forystumenn Alþýðuflokksins, svo sem í Vestmannaeyjum og í Nóvuslagnum og Borðeyrardeilunni. Máttu margir þola fangelsisdóma eftir þessi átök og var Brynjólfur meðal þeirra sem hlutu dóm eftir Gúttóslaginn 9. nóvember 1932, fjögurra mánaða fangelsi. Dómurinn var reyndar gerður skilorðsbundinn eftir að hafin var fjöldabarátta fyrir sakaruppgjöf. Auk þessara átaka út af kjaramálum unnu menn sér til óhelgi að mótmæla nasistaríkinu þýska og til dæmis voru Einar Olgeirsson og Brynjólfur dæmdir í 75 króna sekt eftir að hakakrossfáni var skorinn niður af þýsku skipi haustið 1933.

            Eftir stofnun Kommúnistaflokksins var byrjað að reka kommúnista úr verkalýðsfélögum. En þar sem kommúnistar höfðu mest áhrif og meirihlutafylgi í verkalýðsfélögum klauf minnihlutinn sig stundum út og stofnaði ný félög sem fengu aðild að Alþýðusambandinu og áttu það til að undirbjóða taxta hins félagsins, en þau félög sem kommúnistar réðu voru rekin úr sambandinu eða fengu ekki aðgang að þingi þess. Á Alþýðusambandsþinginu 1932 voru kjörbréf fulltrúa frá verkalýðsfélögunum á Akureyri, Siglufirði og í Vestmannaeyjum ekki tekin gild og þeir útilokaðir frá þingsetu.

            Í nóvember 1932 var haldið annað þing Kommúnistaflokks Íslands. Á þinginu var gagnrýnt, að stundum hafi forystuhlutverk flokksins í hinni daglegu hagsmunabaráttu verið vanmetið og hlutverk sósíaldemókratanna ekki rétt skilið.21 Að mati þingsins var nauðsynlegt skilyrði til sigursællar baráttu verkalýðsins að það tækist að einangra kratabroddana, eins og foringjar Alþýðuflokksins voru oft nefndir, og skapa trausta samfylkingu kommúnískra, sósíaldemókratískra og flokkslausra verkamanna. Þingið var sem sagt að taka á mismunandi áherslum sem komið höfðu fram innan flokksins. Svo er að sjá að einhverjir þeir, sem sett var ofan í við og kallaðir voru tækifærissinnar, hafi ekki hlýtt því sem þingið ákvað og gert lítið úr ágreiningnum og var Stefán Pjetursson þar talinn í fararbroddi. Þegar leið á haustið 1933 var mjög hert á baráttunni gegn tækifærisstefnunni og þá var Einar Olgeirsson sakaður um sáttfýsi við hana. Þegar leið á veturinn hófust brottrekstrar og var Hendrik Ottóssyni fyrstum vikið úr flokknum og síðan Stefáni og Hauki Björnssyni og fleirum í kjölfarið.

            Þessar deilur hafa gjarnan verið settar í samhengi við þá hörðu stefnu gagnvart sósíaldemókrötum sem Komintern tók upp með heimsþinginu 1928, og er það er eflaust rétt, enda voru menn gagnrýndir fyrir að vinna gegn stefnu Kominterns. Það er þó mikil einföldun að einblína á það samhengi. Ef litið er til þeirrar sögu, sem hér hefur verið rakin, er ekki óeðlilegt að mismunandi skoðanir hafi orðið um baráttuaðferðir og að hart hafi verið deilt. Ýmis rök voru fyrir að leita samstarfs við Alþýðuflokkinn gegnum foringja hans, en jafnframt var ljóst að þeir höfðu oft meiri andúð á kommúnistum en foringjum borgarastéttarinnar, þannig að það var ekki eins og þeir byðu með útrétta hönd eftir að kommúnistar samfylktu þeim í stéttabaráttunni. Og þegar hér var komið sögu var Kommúnistaflokkurinn aðeins 2-3 ára gamall, hann var sterkur á nokkrum stöðum á landinu, en víðast hvar hafði hann alls ekki fest rætur. Flokkurinn var stofnaður af fólki sem taldi að þörf væri á róttækara afli í stéttabaráttunni, það var mikilvægt að styrkja þetta afl og beita því rétt, en það var ekki vandalaust. Þetta var ungt fólk, frambjóðendur flokksins í kosningunum 1933 voru á aldrinum 25 til 42 ára, en meðalaldurinn var 33 ár

             Kommúnistaflokkurinn bauð reyndar Alþýðuflokknum samvinnu um fundi og kröfugöngu fyrir 1. maí 1932 en fékk afsvar. Eftir að Hitler var útnefndur kanslari í Þýskalandi 30. janúar 1933 fóru sósíaldemókratar og kommúnistar í Evrópu að ræða samstarf og í apríl sendi Kommúnistaflokkurinn Alþýðuflokknum samstarfstilboð. Alþýðuflokkurinn hafnaði þessu boði en bauð kommúnistum inngöngu yrði Kommúnistaflokkurinn lagður niður. Í greinum sínum á þessum tíma leit Brynjólfur svo á, að þegar auðvaldsskipulaginu væri ógnað snerust sósíaldemókratísku foringjarnir því til varnar. Þegar þeir höfnuðu samstarfi yrði Kommúnistaflokkurinn að hafa forystu um að sameina verkalýðsstéttina til baráttu. Þar sem auðvaldsheimurinn bjó við djúptækustu kreppu, sem yfir hann hafði gengið, og út úr henni væri engin friðsamleg leið til, gat skipt sköpum að til væri forystuflokkur sem gæti valdið hlutverki sínu. Brynjólfur gagnrýndi tækifærissinnana svokölluðu fyrir að hafa ekki verið nógu vakandi fyrir skaðsemdaráhrifum Alþýðuflokksforingjanna, vanrækt að afhjúpa þá og vanmetið forystuhlutverk Kommúnistaflokksins.

            Þótt í þessum greinum birtist í aðalatriðum sú stjórnlist, sem Brynjólfur hélt alltaf fast við, var hann líklega ekki að öllu sáttur við þær þegar frá leið, einkum ýmislegt orðalag og áherslur sem lituðust af tíðarandanum. Hann sagði það síðar, að það hafi að sjálfsögðu verið rangt hjá þeim og vægast sagt óheppilegt að kalla krataforingjana sósíalfasista. En þegar orð og gerðir fyrri tíma eru skoðuð verður að átta sig á aðstæðum og tíðarandanum, og á þeim tíma hafði orðið fasisti til dæmis annan hljóm en nú, enda voru hin verstu ógnarverk fasismans óframin þá.

            Að mati vinstri mannanna eða réttlínumannanna í flokknum var samfylking með krataforingjum hættuspil, af því að þeir legðust á sveif með borgaraflokkunum gegn byltingarflokknum þegar í harðbakkann slægi. Þess vegna var það ekki deila um keisarans skegg hvort sósíaldemókratar væru höfuðstoð borgarastéttarinnar, eins og oft kvað við í deilunum á fjórða áratugnum.

            Þorsteinn Pjetursson, sem var mjög virkur í flokknum á þessum tíma, og tók afstöðu með tækifærissinnunum svokölluðu, áleit ástæðuna fyrir deilunum hafa fyrst og fremst verið þá, að þegar Stefán Pjetursson kom heim hafi hann skipað sér í flokk með Einari. Þeir Einar og Brynjólfur hafi óumdeilanlega verið aðalforystumenn flokksins. Og þó að þeir væru um marga hluti mjög ólíkir menn, þá hafi samkomulagið á milli þeirra verið mjög gott, og þeir bætt hvor annan upp. En nú hafi sú hætta skapast, að ef þeir Einar og Stefán sneru bökum saman, þá mundu þeir á skömmum tíma verða allsráðandi í flokknum og áhrif Brynjólfs minnka að sama skapi.22

            Hvað sem því líður má líklega rekja ágreininginn, sem birtist í þessum innanflokksdeilum, aftur fyrir stofnun Kommúnistaflokksins, þegar Einar Olgeirsson og fleiri álitu skynsamlegt að stofna hreyfingu vinstrisósíalista. Hinn gamli félagi Einars, Stefán Pjetursson, var þá í Berlín, og að sögn Þorsteins Pjeturssonar lagðist hann á sveif með Einari í bréfum þaðan.23

            Jónas Árnason hefur rifjað upp kynni sín af Brynjólfi og þeim Einari báðum löngu eftir að þetta var.24 „Ég heimsótti Billann oft,“ sagði hann. „Það var stutt yfir á Brekkustíg til hans, og hann gaf sér alltaf tíma til að ræða við mann um skemmtilega hluti. Það er mikil heiðríkja yfir endurminningunni um þær heimsóknir. Það var allt öðru vísi að koma til Einars. Á honum mæddi puðið, og hann var alltaf í símanum, talandi í allar áttir, þegar hann var heima. Hann mátti ekkert vera að því að vera skemmtilegur. Hann var alltaf að moka, þjappa og hlúa að ef uppblástur virtist vera kominn í hreyfinguna. Brynjólfur þurfti aldrei að sinna þessu. Honum komu atkvæðatölur ekkert við, að því er virtist. Pólitíkin var honum heilög köllun og barátta fyrir sannfæringu. Fylgið átti að helgast af málstaðnum.“ Jónas talar svo um Áka Jakobsson, sem var ásamt Brynjólfi ráðherra í nýsköpunarstjórninni. Jónas segist hafa fundið mikinn kulda milli Áka og Brynjólfs þegar hann kom í þingflokkinn 1949 og taldi Brynjólf hafa tortryggt Áka af því að hann var kominn á kaf í brask. En Áki var dreifbýlisþingmaður, sem gerði greinarmun á kapítalista í Reykjavík og atvinnurekendum úti á landi, sem stæðu sjálfir í slorinu uppí klof við hlið fólksins. Jónasi líkaði stefnufesta Brynjólfs vel og hann sagði: „Aðalástæða þess að ferill Sósíalistaflokkins, og síðan Alþýðubandalagsins, varð jafn glæsilegur og raun ber vitni er einmitt sú samkvæmni sem ríkti hjá hinum gömlu forystumönnum, milli þess sem þeir boðuðu og þeirra sjálfra. Einar Olgeirsson, Brynjólfur Bjarnason og Sigfús Sigurhjartarson, þetta voru menn sem lifðu lífi sínu í samræmi við sína sósíalísku sannfæringu. Það sama má segja um hina gömlu foringja verkalýðsins eins og Sigurð Guðnason, Eðvarð Sigurðsson og fleiri. Það sópaðist ekki alltaf að þessum mönnum fylgi, en þeir höfðu tiltrú þess fólks sem máli skipti.“ En Jónasi finnst það líka stór spurning „hvor sé þarfari, að því er varðar kjör þessarar þjóðar, sá sem situr fastur á prinsípunum suður í Reykjavík eða hinn sem er úti á landsbyggðinni og á sjaldnast annars völ en standa í samningamakki við kapítalista.“

            „Einar Olgeirsson var helsti hvatamaður og höfundur samfylkingarinnar,“ segir Jónas Árnason. „Brynjólfur Bjarnason var alltaf að vara við þeim hættum sem hún fól í sér.“ Brynjólfur var kannski ekki minni samfylkingarmaður. Magnús S. Magnússon kemst að kjarna málsins í ritgerð sinni um samfylkingarstefnu Sósíalistaflokksins: „Eins og sjá má af ræðum Brynjólfs Bjarnasonar (Með storminn í fangið II) í tíð Sósíalistaflokksins er líkast því sem hann hafi til einskis reynt að gera félögum sínum ljósan muninn milli flokks og samfylkingar, heldur hafi dýpri kenndir og þankagangur flestra annarra flokksfélaga virkað sem eyrnartappar gegn hrakspám Brynjólfs.“25 Samfylkingin átti að starfa við hlið hins byltingarsinnaða flokks, en ekki koma í stað hans, hvað þá vinna gegn honum.

            Hver sem áhrif Kominterns voru á þessar flokksdeilur og hvernig svo sem þær snerust um Stefán Pjetursson, þá held ég, að það verði líka að skoða þær í samhengi við þann ágreining sem alltaf var í flokknum allt þar til Sósíalistaflokkurinn var lagður niður 1968. Í byltingarsinnuðum verkalýðsflokki, sem tekur virkan þátt í stjórnmálum og stéttabaráttu líðandi stundar, er alltaf tilhneiging til að umbóta- og kjarabaráttan víki byltingarstefnunni útaf borðinu meðan ekki er byltingarástand. Brynjólfur lét aldrei af byltingarstefnunni og í þessum ágreiningi voru allar aðstæður til að hann yrði undir að lokum. Þegar á leið viðurkenndi hann kannski með sjálfum sér að svo hlyti að fara, ef marka má orð Jónasar Árnasonar: „Hann hefur sagt margt það við mig sem aðrir hafa ekki sagt um hreyfingu okkar. Brynjólfur sagði við mig þegar Alþýðubandalagið varð fyrst til, að auðvitað ættum við að mynda þessa samfylkingu, en það hlyti að enda með því að úr yrði nýr krataflokkur.“

            Einari og Brynjólfi tókst alltaf að ná sáttum og að lokum snemma árs 1934, þegar flokksdeilurnar voru komnar út í öfgar vegna rétttrúnaðar ungra ákafamanna, sem voru nýkomnir með allt á hreinu af flokksskóla í Moskvu, var Brynjólfur sakaður um sáttfýsi við tækifærisstefnuna. En um mitt ár 1934 voru þessar deilur um garð gengnar. Trúlega hefur sú stefnubreyting, sem var að verða innan Kominterns og staðfest var á sjöunda heimsþinginu, dregið nokkuð úr ákafa réttlínumannanna. Brynjólfur sagði seinna um þessar deilur að einangrunarstefnan, sem hann kallaði svo, hafi verið mestu mistök Kommúnistaflokksins. Þó sköðuðu deilurnar flokkinn kannski furðu lítið og lítilsháttar fylgistap hans í kosningunum í júní 1934 má alveg eins skýra með hinni róttæku stefnuskrá og fjögurra ára áætlun Alþýðuflokksins fyrir þessar kosningar, sem hugsanlega má aftur að einhverju leyti rekja til áhrifa Kommúnistaflokksins.26

            En kannski var líka bara þörf fyrir þennan flokk. Árið 1934 var stofnað Starfstúlknafélagið Sókn og fyrsti formaður þess var ung stúlka, Aðalheiður Hólm. Hún segir í endurminningum sínum: „Engin ung manneskja sem hugsaði af alvöru um alþýðuréttindi lét fram hjá sér fara það sem þeir Einar Olgeirsson og Brynjólfur Bjarnason sögðu. Ég tala nú ekki um ef Halldór frá Laxnesi lagði orð í belg. Í málflutningi þessara manna fundum við rökvísi og réttvísi sem við vildum sjálf eignast. Það var rökvísi og réttvísi marxismans.“ Aðalheiður kvaðst ekki hafa lengi starfað í Sókn þegar hún komst að því að enginn var eins ráðagóður og Brynjólfur Bjarnason þegar kom að hagfræðilegum efnum. „Í fyrsta skipti sem ég kom á Brekkustíg 14B til að leita ráða Brynjólfs í samningamálum, bauð hann mér að setjast á móti sér í stofunni og síðan bar ég upp erindið. Hann hlustaði, spurði nokkurra spurninga, en þagnaði svo og horfði út í stofuna. Mínúturnar liðu og mér fór að líða illa. Hvað gekk að manninum? Var ég kannski ekki svara verð? En eftir stundarfjórðung kom svarið, þá var ekkert hik á Brynjólfi og því síður að hann væri með snúð við mig. Hann útskýrði og leiðbeindi lið fyrir lið án þess að hika eða tafsa. Á þessa leið gengu allir okkar fundir upp frá því, aldrei svaraði Brynjólfur nema taka sér þann umhugsunarfrest sem honum þóknaðist.“ Aðalheiður minntist þess að gott var að koma til þeirra Brynjólfs og Hallfríðar, en það fór ekki fram hjá gestum, sagði hún, að þau Brynjólfur voru snauð af veraldlegum efnum. „En þó að Brynjólfur væri ekki efnaður, var hann aldrei til kaups, því hann var heldri maður hvar sem á hann var litið. Á þennan mann var hlustað, allt hans fas vitnaði um mikla menningu bændafólksins sem hafði alið hann og blandaðist svo sérkennilega alþjóðlegri menntun hans.“27

 

Sameiningarflokkur alþýðu

 

Strax eftir kosningarnar 1934 sendi Kommúnistaflokkurinn Alþýðuflokknum tilboð um samfylkingu um tilteknar kröfur sem voru í meginatriðum í samræmi við stefnuskrá Alþýðuflokksins. Því var engu svarað en í júlí 1934 tók við stjórn Alþýðuflokks og Framsóknarflokks, stjórn hinna vinnandi stétta eins og hún var kölluð. Þetta var í fyrsta sinn sem verkalýðsflokkur átti aðild að ríkisstjórn á Íslandi.

            Brynjólfur fór ásamt Einari Olgeirssyni á sjöunda heimsþing Kominterns sumarið 1935. Þar var staðfest sú samfylkingarstefna sem hafði verið að þróast með sambandinu undanfarin misseri og kennd er við þjóðfylkingu eða alþýðufylkingu. Forsendur hennar voru að aðstæður til byltingar væru lengra undan og fasisminn stæði traustari fótum en álitið hafði verið. Mikið hefur verið gert úr stefnulegum kollsteypum Kommúnistaflokks Íslands og Kominterns. Hér eru engin tök á að fara náið út í þessar stefnubreytingar, enda er það flókið mál og verður að taka tillit til aðstæðna bæði hér á landi og á heimsvísu, einkum þó í Evrópu, og í Sovétríkjunum æ meir eftir því sem fram í sótti. En í þessu sambandi verður líka að hafa í huga að Kommúnistaflokkur Íslands var ekki aðeins aðili að Alþjóðasambandi kommúnista heldur beinlínis deild í því og því var stefna Alþjóðasambandsins líka stefna flokksins. Stefnumótun innanlands varð að vera í samræmi við stefnu heimsflokksins.

            Á árunum 1934-5, þegar farið er í ríkari mæli að sækjast eftir samstarfi við Alþýðuflokkinn í heild í stað þess að miða bara við samfylkingu neðan frá, þá er ekki nóg að einblína á stefnubreytingu Kominterns, heldur verður líka að líta til þess að samfylkingin að neðan, samfylking verkafólksins sjálfs, hafði styrkst mjög og myndaði þrýsting á forystu flokkanna að taka upp samstarf, enda fór samfylking milli verkalýðsflokkanna smám saman að myndast úti á landi strax haustið 1935.28 Jafnframt var Kommúnistaflokkurinn sjálfur farinn að skjóta traustari rótum og því voru aðstæður til samfylkingar með Alþýðuflokknum orðnar allt aðrar.

             Brynjólfur skrifaði grein í Rétt skömmu eftir þingið og gerði grein fyrir hinni nýju samfylkingarstefnu. Hann lýsti aðstæðum á þessa leið: Það sem breyst hefur er að fasisminn hefur færst nær. Til þess að tryggja sigur fólksins er nauðsynlegt að skapa bandalag hins sameinaða verkalýðs við alla aðra hluta hins vinnandi fólks og samfylkingu kommúnistaflokkanna og hinna endurbótasinnuðu alþýðuflokka og í mörgum tilvikum hinna frjálslyndu borgaraflokka eða hluta þeirra. Skilgreining fasismans er óbreytt. Hin afturhaldssama, landvinningaþyrsta auðvaldsklíka þarf á fasismanum að halda til að velta byrðum kreppunnar yfir á herðar hins vinnandi fólks, yfirstíga markaðsvandræði sín með því að stofna til styrjalda, jafna verkalýðssamtökin við jörðu og til þess að ráðast með hervaldi á Sovétlýðveldin. Hin nýja samfylkingarstefna á fullt erindi hingað, enda heldur kreppan áfram að skerpast og kemur nú þyngra niður á allri alþýðu en nokkru sinni fyrr. Hér er Íhaldsflokkurinn argasti óvinur fólksins í landinu, en annar höfuðóvinur íslenskrar alþýðu er breska auðvaldið, breska yfirdrottnunarstefnan. Og hún heimtar að íhaldið verði tekið inn í ríkisstjórnina, að mynduð verði sambræðslustjórn Íhaldsflokksins (þ.e. Sjálfstæðisflokksins), Framsóknarflokksins og Alþýðuflokksins til að kúga og undiroka íslenska alþýðu eftir breskri kokkabók. Sú stjórn varð þó ekki til fyrr en hálfu fjórða ári seinna, vorið 1939. Þessari afstöðu hélt Brynjólfur einnig fram í ræðu á heimsþinginu um sumarið.29

            Nú sendu kommúnistar hvert samfylkingartilboðið af öðru til Alþýðusambandsins og Alþýðuflokksins en fengu yfirleitt engin svör. Alþingiskosningar voru 20. júní 1937. Þó að Kommúnistaflokkurinn byði ekki fram í öllum kjördæmum fékk hann 8,5% atkvæða en í kaupstöðum var fylgið 15% að meðaltali. Einar Olgeirsson hlaut kosningu í Reykjavík en Brynjólfur og Ísleifur Högnason komust að sem uppbótarþingmenn með honum. Nú var þungi samfylkingarinnar orðinn slíkur að formaður Dagsbrúnar og varaformaður Alþýðuflokksins, Héðinn Valdimarsson, bar upp tillögu á Dagsbrúnarfundi 15. júlí þar sem verkalýðsflokkarnir voru hvattir til að ganga þegar til samninga um tafarlausa sameiningu. Þessi tillaga Héðins var í andstöðu við forystu flokksins en þó skipuðu báðir flokkarnir viðræðunefndir. Samningaferlið verður ekki rakið nánar hér, nema hvað viðræður milli flokkanna fóru út um þúfur en vinstri menn í Alþýðuflokknum undir forystu Héðins og Sigfúsar Sigurhjartarsonar vildu halda þeim til streitu. Eftir klofning Alþýðuflokksins var Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn stofnaður á stofnþingi 24.- 27. október 1938. Héðinn var kjörinn formaður hins nýja flokks en Brynjólfur formaður miðstjórnar og flokksstjórnar og varamenn þeirra voru Sigfús og Einar. Með Héðni urðu þingmenn hins nýja flokks fjórir.

 

Útskúfun og sigrar

 

Hinn 17. apríl 1939 mynduðu Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og Alþýðuflokkurinn þjóðstjórnina sem svo var kölluð. Árið áður urðu þeir atburðir í Evrópu að Þjóðverjar innlimuðu Austurríki í mars og bjuggust til innrásar í Tékkóslóvakíu um haustið, en til að koma í veg það hlutaðist Chamberlain forsætisráðherra Breta til um það að Tékkum fornspurðum að þeir létu Þjóðverjum eftir Súdetahéruðin. Morgunblaðið prísaði Chamberlain mjög fyrir þetta, sem sjá má af leiðara blaðsins 30. september, en ritstjóri Þjóðviljans, Einar Olgeirsson, kallaði samninginn svik við Tékka í leiðara sínum sama dag og taldi hann einkennast af skammsýni.

            Griðarsáttmáli Sovétríkjanna við Þýskaland í ágúst árið eftir var að mörgu leyti rökrétt afleiðing þessa samnings og innrásar Þjóðverja í Tékkóslóvakíu í mars. Þýska útþenslustefnan var fyrst og fremst í austur og ógnaði Sovétríkjunum og hægt er að ímynda sér að Stalín hafi átt bágt með að treysta vesturveldunum eftir samning Chamberlains, Daladiers og Hitlers í München haustið áður. Og sömuleiðis er rökrænt samhengi í þeim atburðum sem á eftir fylgdu, skiptingu Póllands og innlimun Eystrasaltsríkjanna í september 1939 og innrás Rauða hersins í Finnland 30. nóvember. Umfjöllun um þessa atburði og afstöðu kommúnista til þeirra hefur oft verið óvönduð, staðreyndir og tilvitnanir hafa verið slitnar úr samhengi og afstaða manna metin út frá samhengi atburða og vitneskju sem þá lá alls ekki fyrir. Hér eru þó engin tök á að fara í saumana á því.

            Frá sjónarmiði kommúnista kom til greina tvenns konar skilningur á þeirri styrjöld sem nú var að hefjast. Væri þetta hreint heimsvaldastríð, stríð heimsvaldasinna um enduruppskiptingu áhrifasvæða, eins og kommúnistar höfðu skilgreint fyrri heimsstyrjöldina, bæri verkalýð allra landa að hundsa þátttöku í því og svara því með sóknarbaráttu fyrir sósíalisma í hverju landi fyrir sig. Það var nokkurn veginn í samræmi við afstöðu Kominterns 1928 til 1934. Væri styrjöldin hins vegar stríð með eða móti fasisma bæri verkalýðnum að taka afstöðu og samfylkja allri alþýðu og frjálslyndum öflum til varnar friðnum og áunnu lýðræði. Það var nokkurn veginn í samræmi við stefnu Kominterns eftir 1935 og það var auðvitað rökrétt að halda þeirri stefnu áfram.

            Vesturveldin, borgarastéttin og öll þau öfl, sem kenndu sig við lýðræði til aðgreiningar frá kommúnistum og nasistum og fasistum, fordæmdu nú stefnu og aðgerðir Sovétríkjanna. Auðvitað var engin leið fyrir kommúnista að skipa sér allt í einu í þá fylkingu gegn Sovétríkjunum, hvað sem mátti annars um griðarsáttmálann segja og allt sem honum fylgdi. Til þess hékk einfaldlega of margt á spýtunni. En með griðarsáttmálanum var samfylkingin skyndilega rofin, ógn fasismans færðist baksviðs og aðstæðurnar þrýstu stefnu kommúnista til baka til þeirrar stefnu sem þeir höfðu haft fyrir 1935, og það var auðvitað þvert á þá staðreynd að ógn fasismans fór í raun ört vaxandi.

            Þessir atburðir skóku Sósíalistaflokkinn um tíma og eftir innrásina í Finnland sagði Héðinn Valdimarsson sig úr flokknum ásamt nokkrum miðstjórnarmönnum og fleirum. Vart er hægt að segja að flokkurinn hafi klofnað, nær sanni er að flísast hafi úr honum, en vissulega var það ekki hver önnur flís sem þar fór þar sem formaður flokksins og miðstjórnarmenn voru hluti hennar. Á öðru þingi flokksins haustið 1940, sagði Brynjólfur að við stofnun flokksins hefði verið reynt að sameina tvennskonar sjónarmið, annars vegar sósíalismans og stéttabaráttunnar og hins vegar sjónarmið hins borgaralega umbótamanns. Fyrr eða síðar hefði hlotið að klofna úr flokknum. Á fyrsta flokksþinginu ári fyrr kvartaði Brynjólfur undan því að flokkurinn væri ekki enn heilsteyptur marxískur flokkur.

            Þegar Brynjólfur rifjaði upp í samtölum okkar árið 1988 tilurð Alþýðubandalagsins sagði hann um þá menn sem þá komu til samstarfs við sósíalista, að þeir hafi helst ekki viljað ræða um málefni, áhuginn hafi allur snúist um völd. „Þarna voru menn í fararbroddi, sem voru harla ólíkir þeim mönnum úr Alþýðuflokknum, sem tóku höndum saman við okkur í Sósíalistaflokknum 1938. Við fundum fljótt, að þeim var alvara og málefnin látin ráða.“ Annar helsti forystumaður þeirra var Sigfús Sigurhjartarson, og í þessu máli lagði hann til að flokkurinn fylgdi hlutleysisstefnu. Sigfús varð varaformaður flokksins, ritstjóri Þjóðviljans ásamt Einari Olgeirssyni, þingmaður flokksins frá 1942 og oddviti hans í bæjarstjórn Reykjavíkur. Í minningum sínum segir Guðmundur J. Guðmundsson að þeir þrír, Einar, Sigfús og Brynjólfur, hafi myndað forystu flokksins og unnið ákaflega vel saman svo ólíkir sem þeir voru. „Svo gerðist atburður,“ segir Guðmundur, „sem átti eftir að hafa miklar afleiðingar, ótrúlega afdrifaríkar. Mér er næst að halda að sá atburður hafi aldrei verið almennilega skilgreindur í íslenskri stjórnmálasögu.“ Það var þegar Sigfús lést árið 1952, rétt fimmtugur. „Forustan brast í brúnni,“ segir Guðmundur. „Þá fóru veikleikar Einars og Brynjólfs að koma í ljós. Það kom ekki lengur saman það besta í hverjum og einum sem leiddi til einnar niðurstöðu.“30

            Í raun var Sósíalistaflokkurinn alls ekki hlutlaus gagnvart griðarsáttmálanum og innrásinni í Finnlandi. Hvað sem kommúnistarnir í flokknum vildu gátu þeir ekki verið hlutlausir gagnvart þeim heljaráróðri, sem nú gekk gegn Sovétríkjunum og kommúnismanum, og hlutu að nota vettvang flokksins til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, annar vettvangur bauðst ekki. Þegar litið er yfir þann málflutning, sem birtist á vettvangi flokksins, er ljóst að hann nálgast þá stefnu sem nú hafði verið tekin í Moskvu.31 Í stefnumarkandi grein, sem Brynjólfur skrifaði í Þjóðviljann 22. október 1939, talaði hann um þýska nasismann sem erkióvininn en minnti líka á að breska auðvaldið væri sterkasti óvinurinn, en því höfðu kommúnistar alltaf haldið fram. En stríðið væri „imperíalistísk styrjöld landvinningaþyrstra stórvelda,“ og var það í samræmi við þá stefnu sem nú barst frá Moskvu. Þrem árum seinna, á þriðja þingi Sósíalistaflokksins, eftir að þýski herinn réðist á Sovétríkin, sagði Brynjólfur, að með því hefði heimsstyrjöldin gerbreytt um eðli og þar með hefðu líka gerbreyst öll viðhorf og verkefni verkalýðsflokka um allan heim.

            Þessir atburðir mögnuðu upp mikið ofstæki gagnvart Sósíalistaflokknum og þingmenn hinna flokkanna samþykktu ályktun um að Alþingi væri óvirðing gerð með setu þingmanna Sósíalistaflokksins þar. Íslandsdeild norræna þingmannasambandsins lýsti þá brottræka úr sambandinu. Og vorið 1940 fluttu Jónas frá Hriflu, Pétur Ottesen og Stefán Jóhann Stefánsson tillögu á Alþingi sem í raun fól í sér að félagar í Sósíalistaflokknum, þó þeir væru ekki beinlínis nefndir, yrðu sviptir öllum trúnaðarstörfum og borgaraleg réttindi þeirra þar með stórskert. Nokkrir þingmenn komu þó í veg fyrir að tillagan færi í gegn óbreytt. En í raun var þingmönnum sósíalista haldið algerlega utan við þingstörfin, öll mál sem þeir fluttu voru svæfð í nefndum og aðrir þingmenn viku úr salnum þegar þingmenn sósíalista fóru í ræðustól. Þeir neyttu þá þess ráðs að halda langar ræður og þreyttu þingið svo að það gafst upp á þessari aðferð.

            Það má merkilegt heita hversu lítt skaddaður flokkurinn komst út úr þessum raunum. En að vissu leyti gerðu þessar ofsóknir honum léttara að komast yfir það rof sem varð á rökréttri þróun samfylkingarstefnunnar, því að flokkurinn losnaði í rauninni við frumkvæðið. Eftir að búið var að mynda hinn nýja flokk og samfylkingin hafði þannig náð mikilvægum áfanga magnaðist andóf forystumanna hinna flokkanna, Alþýðuflokksins og Framsóknarflokksins, gegn kommúnistum þannig að áframhaldandi samfylkingarviðleitni við flokkana sem slíka var tómt mál. Og nú var Alþýðuflokkurinn í fyrsta sinn í stjórn með Sjálfstæðisflokknum, en aðeins fimm árum áður hafði hann í fyrsta sinn átt aðild að ríkisstjórn og þá út frá mjög róttækri stefnuskrá. Þannig varð í raun samræmi milli veruleikans hér heima og þeirrar stefnu sem griðarsáttmálinn þröngvaði upp á kommúnista.

            Ríkisstjórnin mótmælti hernámi Breta 10. maí 1940. Sósíalistar töldu þessi mótmæli formsatriði eitt, ríkisstjórnin hefði vitað um fyrirhugaða hertöku jafnvel mörgum mánuðum fyrr. Sósíalistaflokkurinn snerist hins vegar öndverður gegn hernáminu og gagnrýndi ríkisstjórnina fyrir undanlátssemi við hernámsliðið. Bretar áttu erfitt með að sætta sig við hina gagnrýnu afstöðu Þjóðviljans til hernámsliðsins. Seint í apríl 1941 var blaðið bannað og allir þrír blaðamenn þess hnepptir í fangelsi á Englandi fram á sumar. Þegar þeir komu um borð í skipið sem flutti þá til Englands heyrðu þeir á skipsmönnum að eitthvað hefði farið úrskeiðis og virtist vanta fjórða manninn sem átti að handtaka. Ekki kom fram hver það var, en enginn var heima á Brekkustíg 14B þetta kvöld. Útgáfubannið stóð fram í maí 1942, en á meðan tók Gunnar Benediktsson að sér að gefa út blað í stað Þjóðviljans, Nýtt dagblað. Þessar aðgerðir munu þó hafa verið tvíbentar því að þær sköpuðu sósíalistum samúð.

            Komu bandaríska herliðsins 7. júlí 1941 bar að á annan hátt. Þá bað íslenska ríkisstjórnin opinberlega um hervernd og hafði það verið í undirbúningi bak við tjöldin um nokkurt skeið. „Nú skildu margir hversvegna kosningum til Alþingis hafði verið frestað,“ sagði Brynjólfur seinna í erindi um aðdraganda að inngöngu Íslands í NATO. Umboð Alþingis átti að renna út 20. júní 1941, en meirihluti þingsins tók sér það bessaleyfi að framlengja það. Herverndarsamningurinn var lagður fyrir Alþingi 9. júlí. Í ræðu sinni sagði Brynjólfur að þessi samningur væri gerður í heimildarleysi og umboðslaust frá þjóðinni. Engin ríkisstjórn gæti gert ráðstafanir, sem ákvarða örlög íbúa landsins nú og í framtíðinni, án þess að spyrja þing eða þjóð. En sú stjórn, sem nú færi með völd á Íslandi, væri ekki lögleg stjórn og þingið væri jafnólöglegt. „Íslenzka þjóðin hefur ekki afsalað sér neinum réttindum og ekki heldur lýst sig reiðubúna til þess að fela Bandaríkjunum vernd Íslands.“ Hann sagði ekkert eins hættulegt smáþjóð eins og það að eiga allt sitt undir náð eins herveldis. Það væru endalok á allri sjálfstæðri utanríkispólitík. Sósíalistaflokkurinn áliti það „skyldu ríkisstjórnarinnar að gera nú þegar tilraun til þess að fá sameiginlega yfirlýsingu frá Bandaríkjunum, Bretlandi og Sovétríkjunum um, að sjálfstæði Íslands verði að fullu tryggt og enginn herafli hafður hér, að stríðinu loknu.“ Þetta var í samræmi við þá stefnu sem sósíalistar höfðu haft áður en stríðið hófst, að Íslendingar færu fram á það við fjögur ríki, England, Frakkland, Bandaríkin og Sovétríkin, að þau lýstu yfir því, að þau skoðuðu árás á Ísland sem árás á sig, og tækju að sér vernd Íslands með þessu móti.32 „Við megum aldrei falla til fóta áhrifasvæðakenningunni,“ sagði hann í grein í Þjóðviljanum 17. júní 1944. En í þessari þingræðu lagði Brynjólfur líka áherslu á að Íslendingar kappkostuðu að gera sambúðina við ameríska setuliðið sem vandræðaminnsta en halda djarflega á öllum rétti sínum. „Það er sama, hvort alþýðumaðurinn í hermannakufli á heima í Bandaríkjunum, Bretlandi eða í öðrum löndum, hagsmunir hans eru alls staðar hinir sömu... Þeir munu reynast beztu Íslendingarnir, sem hafa hina sósíalísku alþjóðahyggju að leiðarvísi í allri sinni framkomu.“ En alla tíð lagði Brynjólfur mikla áherslu á að losa Ísland út úr þessu hernaðarsambandi hvert sem form þess hefur verið. Það varð grundvallarbaráttumál upp frá þessu.

            Á fyrstu árum sínum herti Sósíalistaflokkurinn mjög á baráttunni fyrir óflokksbundnu verkalýðssambandi. Á Alþýðusambandsþingi haustið 1940 var loks samþykkt að skilja það frá Alþýðuflokknum. Og nú tókst að sameina hin klofnu verkalýðsfélög. Í árslok 1941 hófu verkalýðsfélögin baráttu fyrir bættum kjörum sem harðnaði upp úr áramótum og náði hámarki þegar leið á árið 1942. Þótt Alþýðuflokkurinn drægi sig út úr ríkisstjórninni þegar hún setti bráðabirgðalög á verkalýðshreyfinguna í ársbyrjun 1942 hélt hann og Alþýðusambandsforystan mikið til að sér höndum meðan á þessari baráttu stóð en Sósíalistaflokkurinn sýndi verkamönnum virkan stuðning og margir forystumenn í aðgerðunum komu úr hans röðum.

            Með sigri verkalýðsins í kjaradeilunum og kosningasigrum Sósíalistaflokksins 1942 breyttust valdahlutföllin á Íslandi. Það varð ekki gengið framhjá þeim flokki sem Alþingi lýsti tveim árum fyrr óalandi og óferjandi. Staða sósíalista breyttist líka mjög eftir að Þjóðverjar réðust á Sovétríkin í júní 1941 og síðan áttu þeir ágætt samstarf við hina flokkana vegna kjördæmamálsins 1942 og undirbúnings lýðveldisstofnunarinnar. Hermann Jónasson og hans armur í Framsóknarflokknum fóru að gæla við hugmynd um vinstri stjórn með þátttöku Sósíalistaflokksins og eftir haustkosningarnar lagði Ólafur Thors til að mynduð yrði nefnd allra þingflokka til að freista þess að mynda þjóðstjórn á breiðum grundvelli. Þessar viðræður fóru þó út um þúfur og ríkisstjóri skipaði utanþingsstjórn í desember.

            Um haustið 1942 hélt Sósíalistaflokkurinn sitt þriðja þing. Brynjólfur ræddi þar þessa nýju stöðu. Hann mat það svo, að framundan væri tímabil sem einkenndist af eins konar jafnvægi milli stéttanna. Fyrir borgarastéttina væru tveir kostir, að komast að einhverju samkomulagi við verkalýðinn eða leggja til orrustu við verkalýðssamtökin. Áhuginn á stjórnarsamvinnu við Sósíalistaflokkinn væri ekki einhlítur, vandamálið væri það sama og áður, hvernig ætti að koma flokknum á kné, en nú skyldi beitt nýrri aðferð, blíðuhótum. Það var líka sjónarmið framsóknarmanna, að ekki væri bara vonlaust að stjórna án þátttöku verkalýðsflokkanna, það mætti heldur ekki sleppa sósíalistum við að taka ábyrga afstöðu til stjórnarsamstarfs og slíkt samstarf væri líklegt til að stöðva sóknina til þeirra.33 Venjan væri sú, sagði Brynjólfur, að flokkur eins og Sósíalistaflokkurinn tæki ekki þátt í ríkisstjórn. Sósíalistar tækju ekki á sig ábyrgð á auðvaldsskipulaginu og stjórnarfari þess. Markmið þeirra væri að koma því á kné. En ákveðin skilyrði gætu gert það nauðsynlegt, að flokkurinn tæki þátt í ríkisstjórn ásamt fulltrúum borgaraflokkanna. Hann sá fram á tvennt sem einkum þyrfti að taka tillit til. Þegar setuliðsvinnunni lyki mætti búast við atvinnuleysi ef ekki yrði hafist handa um atvinnulegar framkvæmdir, en það mundi skapa skilyrði til nýrra árása á verkalýðinn.Í annan stað þyrfti þjóðin að taka á öllu sínu til að halda sjálfstæði sínu að styrjaldarlokum. Allar vonir yfirstéttarinnar um að fá að halda hér óskoruðum völdum eftir stríð væru tengdar við það að lifa í skjóli Bandaríkjamanna. Þessi verkefni gætu réttlætt þátttöku í ríkisstjórn, en hún væri þó alveg undir sterkri verkalýðshreyfingu og bandalagi alþýðunnar komin. Og það var til að vinna að þessum verkefnum sem Sósíalistaflokkurinn tók þátt í nýsköpunarstjórninni tveimur árum síðar.

 

Nýsköpunarstjórnin

 

Árið 1938 höfðu sósíalistar flutt frumvarp á Alþingi um nýsköpun atvinnuveganna. En nú voru gerbreyttar aðstæður. Á stríðsárunum söfnuðu Íslendingar miklum innistæðum í erlendum bönkum. Sósíalistar óttuðust að þeim yrði sóað í brask eftir stríðslok og Einar Olgeirsson fór að móta hugmyndir um hvernig mætti nýta þær alþýðunni til gagns. Þessar hugmyndir lagði hann fyrir miðstjórn Sósíalistaflokksins 30. mars 1944 og varð alger eining um að vinna að framkvæmd þeirra. Og um sumarið var farið að kynna þær í Þjóðviljanum. Einar setti þær svo fram á Alþingi 11. september. Við undirbúning lýðveldisstofnunarinnar höfðu sósíalistar átt ágætt samstarf við Sjálfstæðisflokkinn og hafði myndast gott samband milli Einars Olgeirssonar og Ólafs Thors. Ólafur tók vel í nýsköpunarhugmyndir Einars enda féllu þær ágætlega að hagsmunum þess hluta borgarastéttarinnar sem Ólafur var fulltrúi fyrir. Alþýðuflokkurinn kom svo inn í myndina og 21. október 1944 hóf ríkisstjórn þessara þriggja flokka störf undir forsæti Ólafs Thors, sú stjórn sem hefur verið kölluð nýsköpunarstjórnin. Þetta stjórnarsamstarf við sósíalista virðist hafa verið mörgum erfiður biti að kyngja. Í miðstjórn Alþýðuflokksins var það samþykkt með eins atkvæðis meirihluta og hjásetu formannsins, Stefáns Jóhanns Stefánssonar, sem hafnaði ráðherrastóli, og Ólafur Thors þurfti að lempa ýmsa félaga sína til en fimm þingmenn Sjálfstæðisflokksins fengust ekki til að styðja stjórnina.

            Það var svo sem ekkert kapphlaup í ráðherrastólana hjá sósíalistum. Einar þvertók fyrir að verða ráðherra. Honum var meira í mun að taka sæti í nýbyggingaráði, en því var ætlað að hafa umsjón með nýsköpuninni. Áki Jakobsson var valinn út af reynslu hans sem bæjarstjóri á Siglufirði og varð hann atvinnumálaráðherra. Að sögn Einars var Brynjólfur hreint ekki áfram um að verða ráðherra en lét tilleiðast. „Það var mikilsvert,“ sagði hann, „að Brynjólfur Bjarnason skyldi eiga sæti í stjórninni. Samvinna hans og Ólafs var allan tímann sérstaklega góð og bjargaði oft og einatt, ekki hvað síst þegar árekstrar urðu út af vinnudeilum, því að Brynjólfur var framúrskarandi samningamaður. Þeir áttu kímnigáfuna báðir og vinátta þeirra hélst næstu ár, einnig eftir að kaldastríðið var skollið á.“34 En trúlega hefur það gert samskipti sósíalista við Ólaf og hans félaga auðveldari, að samstarf þeirra snerist fyrst og fremst um eitt verkefni, sem báðir aðilar höfðu mikinn áhuga á að tækist að framkvæma. Þess vegna hafði Ólafur, eftir því sem Brynjólfur sagði, enga bakþanka um að koma þeim á kné. Hinn ráðherra sjálfstæðismanna var Pétur Magnússon, en hann hafði tekið að sér vörn sakborninga í dreifibréfsmálinu svokallaða 1941, þegar félagar í Sósíalistaflokknum voru handteknir og ákærðir fyrir að dreifa áróðri til hermanna vegna vinnudeilu.

            Einn megintilgangur sósíalista með aðild sinni að nýsköpnarstjórninni var að tryggja fullveldi, hlutleysi og öryggi þjóðarinnar að styrjaldarlokum, en í því fólst að mati sósíalista að herverndarsamningurinn félli úr gildi og bandaríski herinn hyrfi á brott. Þegar forsætisráðherra fór í september 1946 fram á heimild þingsins til samnings þar að lútandi, sem fól þó í sér að Bandaríkjastjórn skyldi áfram heimilt að halda uppi starfsemi á Keflavíkurflugvelli með starfsliði og tækjum vegna herstjórnar sinnar í Þýskalandi, snerust sósíalistar öndverðir gegn því, enda töldu þeir að það yrði ekkert annað en herstöð í raun. Þegar Alþingi samþykkti þessa heimild töldu sósíalistar grundvöll stjórnarsamstarfins brostinn, en féllust þó á að sitja í stjórninni þar til ný stjórn yrði mynduð. Hins vegar töldu þeir, að með því að eiga sæti í ríkisstjórninni, þegar að þessu kom, hafi þeir komið í veg fyrir samning um bandarískar herstöðvar til 99 ára, eins og fast var sótt.

            Annað helsta verkefni stjórnarinnar var nýsköpun atvinnuveganna og það tókst að mestu eins og gert var ráð fyrir. Mesta áherslan var lögð á stækkun fiskiskipaflotans og lét stjórnin smíða 32 togara og mikinn fjölda fiskibáta. Ekki vildu einkaaðilar kaupa öll þessi skip og því voru víða stofnaðar bæjarútgerðir. Afköst síldarverksmiðjanna nær tvöfölduðust og hraðfrystihús, niðursuðuverksmiðjur og skipasmiðjur voru reistar. Til að koma þessari auknu framleiðslu á markað fóru Einar Olgeirsson og Pétur Benediktsson til Austur-Evrópu til að mynda stjórnmála- og verslunarsambönd. Þá voru 13 ný flutningaskip keypt og einnig var lagt fé til tækja í iðnaði og landbúnaði.

            Þriðja verkefnið var það sem Alþýðuflokkurinn gerði að skilyrði fyrir stjórnarþátttöku sinni, en það var koma á almannatryggingakerfi sem stæðist samjöfnuð við það sem gerðist í nálægum löndum. Í mars 1943 hafði verið skipuð milliþinganefnd samkvæmt þingsályktun frá maí 1942 til að endurskoða tryggingalöggjöfina og var henni nú falið að undirbúa þetta mál. Brynjólfur hafði átt sæti í þessari nefnd, en vegna ráðherraembættis síns vék hann úr henni fyrir Hauki Þorleifssyni. Nýju lögin voru samþykkt í maí 1946 og öðluðust gildi í ársbyrjun 1947.35

            Brynjólfur var menntamálaráðherra í þessari stjórn, en það var nýmæli því að sérstakt menntamálaráðuneyti hafði ekki verið til fyrr. Brýn þörf var að koma skipulagi á menntakerfið, því að það hafði þróast mikið til skipulagslaust. Ekki var þó kveðið neitt á um það í stjórnarsáttmálanum. Í ræðu við hátíðahöld stúdenta 1. desember 1944 gerði Brynjólfur grein fyrir stefnu sinni í menntamálum. Það gagnar ekki, sagði hann, að „ætla sér að eignast skip ef enginn kann að sigla.“ Það þyrfti að efla tækni- og náttúrufræðimenntun, mennta verkfræðinga, náttúrufræðinga, fiskifræðinga og efnafræðinga og menn með sérþekkingu á hverskyns iðnaði, flugmenn og iðnlærða og sérmenntaða verkamenn og þannig mætti lengi telja. En undirstaðan væri hin almenna fræðsla. Milli þessarar stefnu og atvinnustefnunnar er augljóst samhengi.

            Undirbúningur að samræmingu skólakerfisins var þá hafinn fyrir nokkru, því að sumarið 1941 hafði verið skipuð milliþinganefnd í því skyni og hafði hún starfað síðan. Þetta var því alls ekki verk nýsköpunarstjórnarinnar einnar. Sigfús Sigurhjartarson átti sæti í þessari nefnd og gerðist hann nú hægri hönd Brynjólfs við að koma þessu í framkvæmd. Vorið 1946 tóku gildi lög um skólakerfi og fræðsluskyldu, um fræðslu barna, um gagnfræðanám, um menntaskóla og um húsmæðrafræðslu og lög um menntun kennara 1947. Reglugerð um verkfræðideild Háskóla Íslands var sett sumarið 1945. Þá var einnig haustið 1945 gerð ýtarleg áætlun um skólabyggingar um allt land. Á árunum 1944 til 1946 hækkaði fjárveiting til Háskóla Íslands um þriðjung og fjárveitingar meira en tvöfölduðust til rannsókna í opinbera þágu, til húsmæðrafræðslu og til bygginga gagnfræðaskóla og héraðsskóla og fjórfölduðust til bygginga barnaskóla utan kaupstaða, en þá voru sveitarfélög víða líka farin að leggja fé til hliðar til byggingar skólahúsa. Þá var hafist handa um rannsókn á gáfnafari og hæfileikum íslenskra barna í þeim tilgangi að leitast við að finna þær uppeldisaðferðir, einkum innan skólanna, og þá námsstefnu, er hæfði íslensku þjóðinni best. Sigurður Thorlacius skólastjóri hóf þessa rannsókn en við fráfall hans tók Matthías Jónasson sálfræðingur við verkinu.

            Með þeirri löggjöf um fræðslumál, sem sett var í tíð nýsköpunarstjórnarinnar, var komið á þeirri skipan þessara mála sem að mestu gilti þar til ný lög um skólakerfi voru samþykkt 1974. Meginbreytingarnar frá eldri skipan voru þessar: Lokaprófi úr barnaskóla var flýtt um eitt ár en skólaskyldan lengd um eitt ár og lauk með unglingaprófi fimmtán ára. Skipulagi var komið á gagnfræðastigið. Ári eftir unglingapróf var hægt að ljúka landsprófi miðskóla, sem veitti rétt til innritunar í menntaskóla, og auðveldaði það unglingum utan Reykjavíkur og Akureyrar mjög leiðina í menntaskóla. Gagnfræðadeildir menntaskólanna voru lagðar niður og þeir gerðir að fjögurra ára skólum í stað sex ára. En þeir sem ekki tóku landspróf gátu lokið gagnfræðaprófi tveim árum eftir unglingapróf. Gert var ráð fyrir að gagnfræðaskólar skiptust í bóknáms- og verknámsdeildir. Gagnfræðaprófið átti bæði að nýtast til ýmissa starfa og vera undirbúningur undir sérmenntun. Þá var gert ráð fyrir auknu faglegu eftirliti og stuðningi við skólana og bættum aðbúnaði. Afskipti ríkisins af skólahaldinu voru aukin og það tók jafnframt meiri þátt í kostnaði við það.36

            Eins og búast mátti við með svo víðtæka löggjöf komust ýmis ákvæði hennar ekki til framkvæmda nærri strax og sum reyndar aldrei til fulls. Til dæmis var skólaskyldu ekki framfylgt fullkomlega í sveitum. Annað tókst ekki sem skyldi, svo sem framkvæmd verknámskennslunnar. Kennarar tóku þessari löggjöf almennt vel og Alþingi var að mestu einhuga um hana. Helsti andmælandinn var Jónas frá Hriflu. Þó kom ýmisleg gagnrýni fram smám saman í umræðum um skólamál þótt almenn sátt virðist hafa ríkt um þetta kerfi þar til breytingar á samfélagi og viðhorfum knúðu loks á um kerfisbreytingu þrem áratugum síðar. Í ritgerð sinni, Menntakerfi í mótun, hefur Ingólfur Á. Jóhannesson gert rækilega grein fyrir þessari löggjöf og umræðum um hana. Hann dregur gagnrýni á hana saman svo (s. 80): „Gagnrýni á löggjöfina mótaðist annars vegar af því viðhorfi að skólar flýti fyrir óæskilegum þjóðfélagsbreytingum og hins vegar ótta við stöðlun menntunar. Í sumum tilfellum fór þetta saman. Opnun menntaskólans með niðurfellingu inntökuprófs var þýðingarmikið skref í átt til jafnréttis. Er frá leið höfðu fylgikvillar landsprófsins of mikil áhrif og ýtti það mjög undir bóknámsdýrkun sem átti sinn þátt í litlu gengi verknámsins. Gagnfræðastigið varð um of þjakað einhliða undirbúningi undir próf og merkasta nýjung laganna, verknámið, misheppnaðist.“

            Í Alþingiskosningum 30. júní 1946 jókst fylgi Sósíalistaflokksins og Sjálfstæðisflokksins lítilsháttar en Alþýðuflokkurinn bætti töluverðu við sig. Þetta varð vart túlkað öðru vísi en sem stuðningur við stjórnina og hélt hún áfram störfum. En þegar Keflavíkursamningurinn var samþykktur á Alþingi 5. október 1946 fóru ráðherrar Sósíalistaflokksins fram á að forsætisráðherra bæðist lausnar fyrir ráðuneyti sitt, þing yrði rofið og kosningar færu fram. Ólafur Thors hafnaði þingrofi og að beiðni forseta samþykkti stjórnin að sitja þar til ný tæki við. Sósíalistar höfðu reyndar hug á að halda nýsköpunarstjórninni áfram með ákvæði um uppsögn Keflavíkursamningsins, en það tókst þó ekki.

 

Alþýðubandalagið

 

Nú má segja að Sósíalistaflokkurinn hafi fljótlega lent úti í kuldanum aftur enda var kalda stríðið hafið. Hinn 4. febrúar 1947 tókst að mynda nýja stjórn undir forsæti Stefáns Jóhanns Stefánssonar með sömu samsetningu og þjóðstjórnin, og verður hennar helst minnst fyrir að hafa komið Íslandi inn í Atlantshafsbandalagið. En Alþýðuflokkurinn, Framsóknarflokkinn og Sjálfstæðisflokkurinn sameinuðust ekki aðeins um að stjórna landinu heldur einnig Alþýðusambandinu, þar sem sósíalistar höfðu náð miklum áhrifum á undanförnum árum.

            Höfuðdrættirnir í stefnu Sósíalistaflokksins á þessum árum voru að bæta viðskiptastöðu Íslands með því að afla markaða í Austur-Evrópu, draga úr þeim gróða sem ekki byggðist á verðmætaöflun, fyrst og fremst í versluninni, lækka tolla og ýta undir tækniþróun, fjölbreytni og skipulagningu atvinnuveganna. Sósíalistaflokkurinn lagði mikla áherslu á samfylkingu, bæði neðan frá og við hina flokkana. Í skrifum og ræðum Brynjólfs á þessu tímabili kemur oft fram það álit að á Íslandi sé samfléttun ríkisvaldsins og kapítalismans sérlega mikil. Hinn mikli hlutur ríkisins og sífelld afskipti þess af efnahagsmálum væri eitt helsta einkenni íslensks auðvaldsskipulags og stafaði af vanmætti og ósjálfstæði íslensks einkaauðmagns. Þess vegna var sameining verkalýðsstéttarinnar á sviði hinnar beinu kjarabaráttu aðeins fyrsti áfanginn. Næsta skref var sameining hinna vinnandi stétta á stjórnmálasviðinu. Brynjólfur ítrekaði þessa stefnu á flokksþingi 1949 og lagði áherslu á víðtæka samfylkingu alþýðu og samstarf við Alþýðuflokkinn og Framsóknarflokkinn í bæjar- og sveitarfélögum en varaði jafnframt við öllum hugmyndum um að reyna að gera flokkinn sjálfan að þessari samfylkingu, enda mundi það þýða að honum yrði breytt í smáborgaralegan flokk og stefnulaust rekald sem mundi tákna sundrungu og upplausn í fylkingum alþýðunnar þegar fram í sækti. Jafnframt gagnrýndi hann innri veikleika flokksins og taldi að efla þyrfti innanflokkslýðræði, fræðslu og almenna virkni í því skyni og tryggja stöðuga endurnýjun hæfrar forystu í flokknum.

             Á árunum eftir 1950 hófst þróun sem að sumu leyti minnti á árin eftir 1935 og 1940, kjarabaráttan harðnaði og krafan um samfylkingu varð háværari. Jafnframt fór andstaðan gegn herstöðvunum harðnandi. Í vinstri armi Alþýðuflokksins var líka vaxandi óánægja með stefnu flokksins og hafði Hannibal Valdimarsson forustu fyrir andófi innan flokksins. Hann var annar tveggja þingmanna Alþýðuflokksins sem greiddu atkvæði gegn aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu 1949. Bróðir hans, Finnbogi Rútur, fyrrum ritstjóri Alþýðublaðsins, hafði snúist öndverður gegn kröfum Bandaríkjamanna 1945 og var í framboði fyrir Sósíalistaflokkinn og kjörinn á þing 1949 án þess þó að ganga í flokkinn. Á árinu 1954 urðu kröfur um vinstra samstarf háværari, bæði í verkalýðshreyfingunni og í Alþýðuflokknum og Framsóknarflokknum. Á Alþýðusambandsþingi um haustið höfðu sósíalistar og vinstri Alþýðuflokksmenn undir forustu Hannibals samstarf og vorið eftir mæltist Alþýðusambandið til þess að vinstri flokkarnir könnuðu möguleika á ríkisstjórn sem nyti stuðnings hinna vinnandi stétta. Enn höfnuðu forystumenn hinna flokkanna samstarfi við Sósíalistaflokkinn, eða í það minnsta kommúnistana í þeim flokki. Haustið 1954 stofnuðu vinstri Alþýðuflokksmenn með sér félag, Málfundafélag jafnaðarmanna, sem stefndi að vinstra samstarfi. Ásamt Sósíalistaflokknum stóð það fyrir stofnun kosningasamtaka undir nafninu Alþýðubandalagið 4. apríl 1956.

            Alþýðubandalagið bauð fram í þingkosningum 24. júní. Fram að þessu höfðu Einar Olgeirsson og Brynjólfur verið í tveimur efstu sætum Sósíalistaflokksins í Reykjavík, en þegar nú var raðað á lista Alþýðubandalagsins fékk Hannibal annað sæti listans og félagi hans, Alfreð Gíslason, þriðja sætið. Með því lauk 19 ára þingferli Brynjólfs. Í þessum kosningum mynduðu Framsóknarflokkurinn og Alþýðuflokkurinn hræðslubandalagið svokallaða og ætluðu að ná saman meirihluta Alþingi. Það tókst þó ekki og þar sem ekki þótti fært að sinni að taka upp samstarf við Sjálfstæðisflokkinn var gengið til samninga við Alþýðubandalagið um myndun ríkisstjórnar með þrjú aðalmarkmið: að færa fiskveiðilögsöguna út í 12 mílur, að ráðast í alhliða atvinnuuppbyggingu og tryggja atvinnu og kaupmátt launa og að ganga frá uppsögn herstöðvasamningsins og brottför hersins, en um það hafði Alþingi samþykkt ályktun 28. mars 1956. Að kröfu Alþýðuflokksins varð Guðmundur Í. Guðmundsson utanríkisráðherra. Um haustið samdi hann við Bandaríkjamenn um að fresta uppsögn herstöðvasamningsins og notaði heimsástandið sem átyllu, innrásina í Ungverjaland og Súezdeiluna. Það varð mikill kurr í Sósíalistaflokknum. Eigi að síður hélt hann áfram stjórnarþátttöku, enda átti aðeins að vera um frestun þessa máls að ræða og mikilsvert þótti að ljúka hinum ætlunarverkum stjórnarinnar.

            Í ræðu eftir slakan árangur Alþýðubandalagsins í bæjarstjórnarkosningum í Reykjavík í janúar 1958 deildi Brynjólfur á ríkisstjórnina fyrir að hafa ekki efnt það sem um var samið. Hann ítrekaði í þeirri ræðu þá skoðun sína, að þátttaka sósíalistaflokks í stjórn í auðvaldssamfélagi væri aðeins gerleg í undantekningartilvikum, þegar styrkleikahlutföllin væru slík að hægt væri að koma fram ákveðnum málum sem hefðu mikla þýðingu fyrir framtíðina. Og kæmi flokkurinn ekki þessum málum fram ætti hann strax að fara úr stjórn. Landhelgismálið tókst að afgreiða um sumarið en um haustið urðu hörð átök í stjórninni þegar Hermann Jónasson forsætisráðherra óskaði eftir að sett yrðu lög um frestun vísitöluhækkunar á laun 1. desember. Því var hafnað með skírskotun til andstöðu verkalýðshreyfingarinnar. Á flokksstjórnarfundi Sósíalistaflokksins í byrjun desember 1958 voru samþykktar ýmsar kröfur, sem flokkurinn skyldi setja fram við samninga um áframhaldandi stjórnarsamvinnu, meðal annars að samþykkt Alþingis um uppsögn herverndarsamningsins yrði þegar í stað látinn koma til framkvæmda. Brynjólfur lagði til að það réði úrslitum um stjórnarsamstarfið, en Einar Olgeirsson vildi að miðstjórn yrði falið að ákveða hvenær gera skyldi brottför hersins að úrslitaatriði. Þetta var eitt af fáum skiptum sem greidd voru atkvæði milli skoðana Brynjólfs og Einars. Tillaga Einars var samþykkt með 30 atkvæðum gegn 6.37 Ekki kom þó til að miðstjórnin þyrfti að ákveða neitt um þetta því að forsætisráðherra tilkynnti stjórnarslit 4. desember.

            Þegar hér var komið var orðinn mikill ágreiningur í Sósíalistaflokknum um skipulagsmálin og hlutverk og gerð flokksins. Brynjólfur fjallaði ýtarlega um það í ræðu á þingi flokksins 1957. Þar gagnrýndi hann þá sem vildu þynna út stefnu flokksins, breyta honum í sósíalískan flokk „á breiðum grundvelli“. Hann sagði þessa félaga rugla saman samfylkingarsamtökum og flokki. Á meðan djúp er staðfest milli skoðana manna í grundvallaratriðum, sagði hann, er flokkur sem er stofnaður til að sameina slíkar andstæður sjálfum sér sundurþykkur frá upphafi. Hann var þungorður í þessari ræðu.

            Átökin í flokknum komu fram á aðalfundi Sósíalistafélags Reykjavíkur 1958. Uppstillingarnefnd hafði stungið upp á Tryggva Emilssyni til formanns en Hendrik Ottósson stakk upp á Brynjólfi Bjarnasyni. Einar Olgeirsson andmælti tillögu Hendriks á þeim forsendum að Brynjólfur væri fjarstaddur, en hann var þá ferðalagi í Kína. Hendrik hélt tillögu sinni til streitu og Brynjólfur var kosinn. Þegar hér var komið sögu höfðu myndast ýmsar klíkur í flokknum og skal það ekki rakið frekar hér. Brynjólfur var kosinn formaður framkvæmdarnefndar flokksins 1960. En á 13. þingi flokksins 1962 myndaðist bandalag um kosningu í miðstjórn og féll þá Brynjólfur úr miðstjórn ásamt mörgum hinna gömlu félaga.

            Það er ekki ástæða til að rekja hér þá þróun sem leiddi til þess að Alþýðubandalagið var gert að flokki og Sósíalistaflokkurinn lagður niður árið 1968. Brynjólfur rakti þessa sögu frá sínum sjónarhóli í samræðum okkar. Þar vék hann að hinum samfélagslegu ástæðum þessarar þróunar. Hin samstæða öreigastétt áranna fyrir stríð var ekki lengur til, nú var ekki aðeins komin upp fjölmenn millistétt, sjálf verkalýðsstéttin var ekki söm og áður og var á margan hátt sundurleitari, hugmyndafræði hinnar kapítalísku einstaklingshyggju hafði meiri hljómgrunn og það fólk sem nú var komið til sögunnar kunni ekki við hina miklu félagshyggju sem einkenndi flokkinn og þær kröfur sem gerðar voru til félaganna. Það hafði engan áhuga fyrir umbyltingu þjóðfélagsins, enda var hún ekki í sjónmáli.

            Brynjólfur dró sig nú æ meir út úr pólitísku starfi. Hann gekk í hinn nýja flokk en tók lítinn þátt í starfi innan hans þótt hann léði nafn sitt neðarlega á framboðslista í kosningum. Gegn vilja sínum var hann kosinn á flokksráðstefnu Alþýðubandalagsins haustið 1969. Í minningargrein um Brynjólf rifjaði Svavar Gestsson hana upp: „Á öðrum fundardegi kvaddi Brynjólfur sér hljóðs og ræða hans er öllum sem á hlýddu eftirminnileg: Hann hafði efasemdir um Alþýðubandalagið. Og hver hefur það ekki? En hann komst að málefnalegri niðurstöðu sem byggðist á rökum – rökum sem voru honum áreiðanlega ekki þægileg. En hann spurði aldrei um slíkt – heldur um málefni og aftur málefni. Þess vegna voru honum persónuupphlaup seinni ára í flokknum ekki að skapi. Þau rök sem Brynjólfur komst að þá eru raunar fullgild enn í dag: Íslenskir sósíalistar eiga engan annan flokk en Alþýðubandalagið með öllum kostum þess og augljósum göllum.“

            Sósíalistafélag Reykjavíkur starfaði áfram eftir að hinn nýi flokkur var stofnaður og í ársbyrjun 1970 var þar samþykkt að félagar þess gætu ekki verið í öðrum stjórnmálaflokkum. Brynjólfur varð nú að velja og með þungum hug valdi hann Alþýðubandalagið. Sósíalistafélagið átti sér enga framtíð, það koðnaði ofan í klíku sem smám saman dó út. En Brynjólfur var ekki einangrunarsinni. Allt hans stjórnmálstarf fólst í að fylkja alþýðunni saman.

 

Lokaorð

 

Um miðjan aldur fór Brynjólfur Bjarnason loks að gefa sér tóm til að sinna þeim heimspekilegu vandamálum sem hugur hans hafði hneigst til frá unga aldri. Rúmlega hálfsextugur gaf hann út sitt fyrsta heimspekirit, Forn og ný vandamál, 1954. Tveim árum síðar kom út Gátan mikla. Með þeirri bók kom upp sá misskilningur að Brynjólfur væri orðinn spíritisti og sumir töldu hann nú hafa snúið baki við marxismanum. En Brynjólfur var ekki kreddubundinn marxisti. Hann gerði sér ljósa grein fyrir takmörkum marxismans enda er hann alltaf að teygja þau eða fara út fyrir þau í heimspekiritum sínum. Meðan átökin stóðu á lokaskeiði Sósíalistaflokksins komu út tvær bækur, Vitund og verund 1961 og Á mörkum mannlegrar þekkingar 1965. Árið 1970 kom út Lögmál og frelsi og Heimur rúms og tíma kom út 1980 á áttugasta og þriðja aldursári Brynjólfs. Að auki komu út árið 1987 Samræður um heimspeki þar sem Brynjólfur ræddi heimspeki sína við þá Pál Skúlason og Halldór Guðjónsson.

            Sú mynd sem ég hef dregið upp af Brynjólfi sem stjórnmálamanni er fyrst og fremst mynd hins byltingarsinnaða stjórnmálamanns. Hann skilaði auðvitað líka miklu starfi í hefðbundnum farvegi hinnar þingræðislegu stjórnmálabaráttu sem forystumaður í stjórnmálaflokki, þingmaður og ráðherra og með setu sinni í ýmsum nefndum og ráðum, svo sem stjórn Sjúkrasamlags Reykjavíkur og Tryggingaráði. En sérstaða hans sem stjórnmálamanns liggur fyrst og fremst í byltingarstefnu hans. Það sem sérstaklega mæddi á honum í Kommúnistaflokknum og Sósíalistaflokknum var að leiða þessa flokka sem byltingarsinnaða flokka.

            En saga Brynjólfs sem byltingarsinnaðs stjórnmálamanns er aðeins hálf sagan, enda langaði hann ekkert til að verða stjórnmálamaður. Hann gekk til stjórnmálabaráttunnar á tímum byltingarástands, kreppu og fasisma eins og hver annar maður sem gengur að björgun úr sjávarháska, svo notað sé orðalag hans úr margtilvitnuðu erindi um lífsskoðun. „Á slíkum tímum er ekki spurt um dýpri rök en þau, hvernig vér megum bjarga lífi voru og tryggja oss öruggt og mannsæmandi líf án styrjaldar og skorts.“ En Brynjólfur leit svo á að vandi mannsins lægi dýpra en þetta. Frá unga aldri velti hann fyrir sér tilvistarvanda mannsins. Hann spurði um tilgang lífsins. Sú spurning var knýjandi að hans mati. „Hið gamla þjóðskipulag, sem um langt skeið hefur borið uppi heimsmenninguna, er að hrynja í rústir og lífsskoðun þess og heimsskoðun um leið. Og þá er ekki að sökum að spyrja, maðurinn getur ekki verið án lífsskoðunar og þegar arfhelg lífsskoðun líður undir lok, verður andlegt tómarúm, sem veldur andlegri upplausn, efahyggju, siðferðilegum níhilisma, siðleysi og hundingjahætti. Mikill hluti mannkyns er bæði í lífsháska og sálarháska án þess að vita það.“ Þegar hin brýnu þjóðfélagsvandamál eru leyst verður ný lífsskoðun að sögulegri nauðsyn. Með heimspekiritum sínum var Brynjólfur að takast á við það verkefni.

            Ég var svo lánsamur að eiga samtöl við Brynjólf árið 1988, sem tekin voru upp og flutt á útvarpstöðinni Rót, og eiga síðan samvinnu við hann að gefa þau út á bók. Í inngangi að þeirri bók reyndi ég að draga saman hina pólitísku stefnu hans eins og hún birtist í greinum hans og ræðum sem tiltækar voru. Ég kynntist Brynjólfi ekki fyrr en við hófum þessa samvinnu. Þessi kynni urðu stutt en ákaflega góð. Í samskiptum okkar var hann ákaflega hlýr og látlaus en jafnframt mjög nákvæmur, hann gerði mér strax ljóst að hann vildi ekkert fleipur. En það varð okkur engin þvingun, þvert á móti. En kynni okkar urðu alltof stutt. Ég heimsótti Brynjólf með handritið að inngangi mínum að viðtalsbók okkar á heimili Elínar dóttur hans í Kornerup nálægt Hróarskeldu vorið 1989, og það var síðasta verk hans áður en hann lést að líta yfir þau skrif. Hann lést í Hróarskeldu 21. apríl 1989, tæplega 91 árs gamall. Þar lést Hallfríður kona hans líka árið 1968. Þau voru á ferðalagi í Mið-Evrópu þegar hún veiktist en náðu heim til dóttur sinnar og tengdasonar.

            Brynjólfur hafði sagt að pólitískar minningar sínar mundi hann aldrei gefa út. Hann hefði slæma reynslu af því hversu menn þættust treysta minni sínu. Hann lét þó til leiðast að ræða við mig en krafðist þess að fá allar spurningar mínar með nægilegum fyrirvara til að hann gæti undirbúið svörin. Hann vildi ekki fara með neitt fleipur. Í samræðum okkar spurði ég hann hvaða augum hann liti rit yngri manna um þá sögu sem hann var þátttakandi í. Hann sagði að sér væri raun að lesa þetta þótt flest væri rangtúlkun í góðri trú. Hann vitnaði í inngang sinn að þriðja bindi ritsafns síns, Með storminn í fangið: „Jafnvel þótt fólk af eftirstríðskynslóðinni geri sér far um að segja satt og rétt eftir bestu vitund, þá kannast ég yfirleitt ekki við að hafa lifað og reynt þann „veruleika“, sem lýst er í frásögn þess.“

 

 

 

 

 

Tilvísanir

 

1.  Eric Hobsbawm: The Age of Extremes - The Short Twentieth Century, 1914-1991, London 1994. Sjá einnig grein Jóhanns Páls Árnasonar, „Túlkun á tuttugustu öldinni hinni styttri“ í Tímariti Máls og menningar, 1996, 2. hefti.

 

2.  Brynjólfur Bjarnason. Pólitísk ævisaga. Viðtöl Einars Ólafssonar ásamt inngangi. Rvk. 1989, s. 70. Sé ekki annars getið eru tilvitnanir í orð Brynjólfs alla jafna úr þessu riti.

 

3.  Brynjólfur Bjarnason: Lögmál og frelsi, Reykjavík 1970, s. 149.

 

4.  Brynjólfur Bjarnason: Með storminn í fangið II, Rvk. 1973, s. 94. Tilvitnanir í greinar og ræður eftir Brynjólf eru úr þessu þriggja binda greinasafni nema annars sé getið.

 

5.  „Minnisblöð handa Ellu“, handrit í vörslu Elínar Brynjólfsdóttur. Þessi minnisblöð eru meginheimild mín um einkahagi Brynjólfs.

 

6.  Hendrik Ottósson: Frá Hlíðarhúsum til Bjarmalands, Akureyri 1948, s. 218 og 222-225.

 

7.  Frá Hlíðarhúsum til Bjarmalands, s. 237-295.

 

8.  Frá Hlíðarhúsum til Bjarmalands, s. 246.

 

9.  Árni Snævarr og Valur Ingimundarson: Liðsmenn Moskvu. Samskipti íslenskra sósíalista við kommúnistaríkin, Rvk. 1992, s. 29-30.

 

10.  Það er prentvilla í inngangi mínum að Pólitískri ævisögu, s. 13, að Brynjólfur hafi hitt Münzenberg 1921 og farið á þetta þing 1922.

 

11.  Einar Olgeirsson: Kraftaverk einnar kynslóðar, Jón Guðnason skráði, Rvk. 1983, s. 38-44.

 

12.  Gísli Ásmundsson: „Brynjólfur Bjarnason“ í Þeir settu svip á öldina, ritstj. Sigurður A. Magnússon, Rvk. 1983, s. 200.

 

13.  Hendrik Ottósson, Vegamót og vopnagnýr, Akureyri 1951, s. 30 og 55.

 

14.  Frá Hlíðarhúsum til Bjarmalands, s. 333.

 

15.  Vegamót og vopnagnýr, s. 29.

 

16.  Kraftaverk einnar kynslóðar, s. 52.

 

17.  Ályktunin er birt í grein Svans Kristjánssonar, „Kommúnistahreyfingin á Íslandi“ í Sögu XXII, Rvk. 1984, s. 211-212; sjá líka Liðsmenn Moskvu, s. 37-38.

 

18.  Vegamót og vopnagnýr, s. 68-72.

 

19.  Liðsmenn Moskvu, s. 40-41.

 

20.  Guðjóns Friðriksson: Dómsmálaráðherrann. Saga Jónasar Jónssonar frá Hriflu, Rvk. 1992, s. 82-83; Kraftaverk einnar kynslóðar, 123 og 140-147.

 

21.  Ingólfur Á. Jóhannesson: Úr sögu Kommúnistaflokks Íslands, Rvk. 1980, s. 49.

 

22.  Haraldur Jóhannsson: Þar rauður loginn brann, Rvk. 1991, s. 219.

 

23.  Þá rauður loginn brann, s. 209.

 

24.  Rúnar Ármann Arthúrsson: Jónas Árnason. Viðtalsbók, Rvk. 1985, s. 89-93.

 

25.  Magnús S. Magnússon: Þjóðfylkingarstefna Sósíalistaflokkins 1938-1943, Rvk. 1977, s. 3.

 

26.  Gunnar Benediktsson: Að leikslokum, Rvk. 1973, s. 154.

 

27.  Þorvaldur Kristinsson: Veistu, ef vin þú átt. Minningar Aðalheiðar Hólm Spans, Rvk. 1994, s. 69 og 88-89.

 

28.  Kraftaverk einnar kynslóðar, s. 315.

 

29.  Einar Olgeirsson: Ísland í skugga heimsvaldastefnunnar, Jón Guðnason skráði, Rvk. 1980, s. 76.

 

30.  Jakinn í blíðu og stríðu. Ómar Valdimarsson skráði. Rvk. 1989, s. 75.

 

31.  Þórarinn Hjartarson: „Skilningshamlandi skrif Þórs Whitehead um upphaf seinna stríðs,“ Morgunblaðið 16. júní 1996; Í skugga heimsvaldastefnunnar, s. 90.

 

32.  Ísland í skugga heimsvaldastefnunnar, s. 82.

 

33.  Guðjón Friðriksson: Ljónið öskrar. Saga Jónasar Jónssonar frá Hriflu III, Rvk. 1993, s. 237.

 

34.  Ísland í skugga heimsvaldastefnunnar, s. 175.

 

35.  Gils Guðmundsson: Almannatryggingar á Íslandi. Hálfrar aldar saga Tryggingarstofnunar ríkisins, Rvk. 1992, s. 97-108.

 

36.  Um menntamál á Íslandi 1944-1946. Greinargerð um löggjöf, framkvæmdir og næstu verkefni. Gunnar M. Magnúss tók saman. Rvk. 1946. Ingólfur Á. Jóhannesson: Menntakerfi í mótun. Barna- og unglingafræðslan á Íslandi 1908-1958, Rvk. 1984.

 

37.  Óskar Guðmundsson: Alþýðubandalagið. Átakasaga, Rvk, 1987, s. 71.