Einar Ólafsson

18. apríl 1998 barst frá Chiapas-héraði í Mexíkó ákall um alþjóðleg viðbrögð við árásum stjórnarhersins á Ricardo Flores Magón sjálfstjórnarbyggðina í Taniperla í Chiapas, handtökur 17 mexíkanskra þegna, brottvísun 15 útlendinga úr landi og öðrum hernaðaraðgerðum. Ætlun stjórnarinnar er, segir í bréfinu, að hrekja alla útlendinga á brott, öll erlend vitni, svo að hægt verði að taka aftur upp sams konar ógnaraðgerðir og enduðu með fjöldamorðunum í Acteal 22. desember síðastliðinn þegar 45 indíánar voru drepnir.

1. janúar 1994 fagnaði borgarastéttin í Mexíkó ekki bara nýju ári. Hún fagnaði líka flutningi í annan heim, frá Mið-Ameríku til Norður-Ameríku, úr hreinsunareldi þriðja heimsins í paradís fyrsta heimsins. Þennan dag tók gildi norðurameríski fríverslunarsamningurinn, NAFTA, fríverslunarbandalag Bandaríkjanna, Kanada og Mexíkó. En norðurameríski draumurinn stóð ekki lengi. Meðan kampavínsglösin klingdu í höfuðborginni komu skæruliðar ofan úr fjöllunum og út úr skógunum í héraðinu Chiapas syðst í Mexíkó, þar sem indíánar eru þriðjungur íbúanna og lifa í fátækt og reynsla þeirra af stjórnvöldum er í besta falli svikin loforð. Áður en veislugestir í Mexíkóborg höfðu kyngt kampavíninu voru indíánaskæruliðarnir í Chiapas búnir að hertaka fjóra stærstu bæi héraðsins, meira en hundraðþúsund manna bæi, þar á meðal ferðamannabæinn San Cristóbal de las Casas. Og má vera að fyrir einhverjum veislugestum hafi rifjast upp saga sem þeir síður vildu muna, sagan af því þegar skæruliðasveitir Francisco Villa og Emiliano Zapata héldu innreið sína í Mexíkóborg 6. desember 1914, riðu um stræti borgarinnar og inn á torgið við þjóðarhöllina. Þessir menn voru langt að komnir og svangir og það munu vera til ljósmyndir af því þegar þeir ryðjast rykugir og sveittir á sandölum sínum og með barðastóra hatta, sombreros, inn í hið glæsilega veitingahús Los Azulejos og hrekja upp frá borðunum unga hefðarmenn í stífpressuðum jakkafötum með bowler-hatta.

Hinn vígreifi her indíánanna sem á nýársdag 1994 hélt innreið sína í borgir Chiapas heitir Þjóðfrelsisher zapatista og kennir sig við Zapata eins og byltingarmennirnir kenndu sig við Sandino í Nicaragua og Farabundo Martí í El Salvador. Þannig hafa byltingarmennirnir í Mið-Ameríku söguna í heiðri og kasta ekki gömlum frelsishetjum á haugana. Og þó fara zapatistarnir eigin leiðir sem eiga við þær aðstæður sem nú eru uppi í heiminum.

Þessar aðstæður birtast í því að uppreisnin í Chiapas er ekki einangruð uppreisn í þessu fátæka héraði Mexíkó heldur hefur hún tengst víðtæku andófi gegn norðurameríska fríverslunarbandalaginu, NAFTA, bæði í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada og jafnframt vaxandi samstöðu frumbyggja víða um heim. Og baráttuhreyfing atvinnuleysingja í Evrópu og andófshreyfingin gegn Evrópusambandinu hefur haldið uppi tengslum við zapatistana í Mexíkó.

Foringi zapatista, hinn grímuklæddi Marcos (sub-comandante Marcos), skýrði nýlega skilning sinn á þessum nýju aðstæðum í grein sem hann kallaði „Fjórða heimsstyrjöldin er hafin.“

Þriðja heimsstyrjöldin, kalda stríðið, var stríð milli kapítalisma og sósíalisma og var reyndar misheitt eða kalt allt frá laumulegri njósnastarfsemi, vopnasmíði og heræfingum til Víetnamstríðs og innrása og hernaðarátaka í Mið-Ameríku og Karíbahafinu.

Undir lok kaldastríðsins skapaði kapítalisminn nýtt vopn, nifteindasprengjuna, sem átti að eyða lífi en hlífa byggingum. En með fjórðu heimsstyrjöldinni, segir félagi Marcos, hefur nýtt vopn verið tekið í notkun, fjármagnssprengjan (finance bomb). Afleiðingar þessarar sprengju eru ekki rjúkandi rústir og líkamlegur dauði. Sprengjur fjórðu heimsstyrjaldarinnar hitta svæði og þjóðríki og eyðileggja efnislegan grundvöll fullveldis þeirra. Þær eyða ekki íbúum þessara svæða heldur eyðileggja mannlegan grundvöll þeirra, valda útskúfun þeirra sem ekki eru nytsamir í efnahagslegu tilliti, þar á meðal frumbyggja. Í hinni nýju heimsskipan, sem er markmið þessa stríðs, skal hinn félagslegi þáttur víkja fyrir hinum efnahagslega. Stjórnmálin skulu eingöngu þjóna efnahagslífinu, stjórnmálamennirnir skulu þjóna fyrirtækjunum, þeir verða einskonar starfsmenn fjölþjóðlegra fyrirtækja í heimi sem hefur verið sameinaður í einn markað. Sameiningin sem nýfrjálshyggjan boðar er efnahagsleg, í hinum risavaxna hnattræna stórmarkaði eru það aðeins vörur sem hafa frjálst flæði, ekki fólk. Það stríð sem nýfrjálshyggjan heyr gegn mannkyninu, segir félagi Marcos, er alheimsstríð og hið versta og grimmilegasta sem enn hefur verið háð.

Forsagan

1982 tók mexíkanska stjórnin undir forustu forsetans Miguel de la Madrid upp stefnu sem byggðist á nýfrjálshyggju. Einkavæðingarbylgja fór af stað og af 1550 skráðum ríkisfyrirtækjum voru einungis 100 eftir í eigu ríkisins haustið 1996. Einkavæðingin hefur ýtt undir samþjöppun fjármagnsins. Tíu grúppur réðu 71.2% hlutabréfa sem skráð voru á hlutabréfamarkaði í Mexíkó 1996. Á valdatíma Salinas de Gortari 1988-1994 flæddu meira en 100 milljarðar bandaríkjadala inn í landið til kaupa á hlutabréfum og skuldabréfum. Erlendir kapítalistar, einkum bandarískir, fengu tækifæri til að kaupa einkavædd fyrirtæki á spottprís. Erlent fjármagn ræður nú fyrirtækjum í mikilvægum greinum, svo sem símafyrirtækjum.

En fjármagnið sem streymdi til Mexíkó skapaði ekki störf heldur var það notað til að kaupa fyrirtæki og hagræða þeim. Þessir peningar voru mikið til notaðir í brask og leituðu síðan aftur út úr landinu. Mest var fjármagnsútstreymið á tímabilinu apríl til desember 1994 og var meginhvatinn að fjármálakreppunni í desember 1994. Í desember 1995 héldu bankar í Bandaríkjunum 24,6 milljörðum dala af mexíkönskum uppruna, tvöfalt meira en í lok 1994.

Einkavæðingin ásamt aðildinni að NAFTA (North America Free Trade Agreement) hafa gert Mexíkó háðari bandarísku heimsvaldastefnunni.

Það hefur líka sigið mjög á ógæfuhliðina hvað varðar erlendar skuldir. 1988-1992 greiddi Mexíkó 125 milljarða bandaríkjadala vegna erlendra skulda og 1994 voru erlendar skuldir 140 milljarðar dala, 50% meiri en 1988, og í árslok 1995 voru þær komnar í 180 milljarða dala. Skuldagreiðslurnar hafa haft í för með sér gríðarlega tekjuflutninga frá verkamönnum og smá- og miðlungsbændum til kapítalista bæði innanlands og utan.

Nýfrjálshyggjustefnan hefur líka valdið gífurlegu atvinnuleysi. Ekki hafa verið sköpuð ný störf nema upp í brot af þeim störfum sem hafa verið lögð niður. Haustið 1996 hefði þurft 20 milljón ný störf til að vinna bug á atvinnuleysinu.

Kaupmáttur dróst líka saman, kaupmáttur lægstu launa minnkaði um 81% frá 1977 til 1996. 1976 voru laun 40.2% heildarþjóðarframleiðslu (GDP) en aðeins 25% 1996. Þrír af hverjum 10 verkamönnum þénuðu minna en 100 dali á mánuði árið 1996 og 5 milljónir karla og kvenna fá aldrei nein laun greidd í peningum. Flestir þeirra vinna við landbúnað. Millistéttirnar hafa líka farið illa út úr nýfrjálshyggjunni og skuldir einstaklinga hafa aukist gífurlega og bera háa vexti.

Meira en 21 milljón Mexíkana hafa ekki aðgang að frummenntun. 15 þúsund skólar hafa bara einn kennara. Helmingur þjóðarinnar hefur engar tryggingar (no social security cover). Fimmta hvert barn er vannært.

CEPAL hefur áætlað að Mexíkönum, sem teljast fátækir, hafi fjölgað úr 48.5 milljónum 1982 í 66 milljónir 1992, en íbúarnir eru allt í allt um 100 milljónir. 1982 lifðu 16.2% hinna fátæku við það sem skilgreint er mikil (extreme) fátækt en 1992 voru 48.6% fátæklinganna komnir í þá stöðu.

(byggt á Eric Toussaint: „The neo-liberal disaster,“ IV (International Viewpoint) 281, okt. 1996)

Carlos Salinas de Gortari vakti aðdáun bæði heima fyrir og erlendis þegar honum tókst um skeið að ráða bug á kreppunni. Bæði leysti hann smám saman verstu þætti efnahagslegu kreppunnar og tókst að bæta samskipti ríkisins og fólksins. Þó var árið 1995 vitað um meira en 500 „mannshvörf“ í Mexíkó og á valdatíma Salinas meira en 200 pólitíska glæpi. (IV 266, maí 1995, s. 29)

Hinar svokölluðu „ríkisumbætur“ („reform of the State“) virtust bera árangur sums staðar. Komið var á samstarfi PRI (Partido Revolucionario Institucional – stofnaður 1929 – við völd síðan) við PAN (Partido Acción Nacional – hægri flokkur – hinn hefðbundni stjórnarandstöðuflokkur, þ.e. andstöðuflokkur PRI, en studdi Salinas de Gortari oft á sex ára valdaskeiði hans) sem tryggði fylgi 80% þingsins við þá efnahagslegu og félagslegu stefnu sem stjórnin hélt fram. NAFTA-samningurinn 1993 virtist staðfesta þennan árangur og margir Mexíkanar undirbjuggu komu sína inn í fyrsta heiminn. Gagnrýnustu Salinistarnir sögðu ekkert skorta nema svolítið meira lýðræði. Þá varð uppreisnin í Chiapas og stefndi þessari þróun í voða.

Kreppa PRI

Barátta milli flokksbrota í PRI leiddi til morða tveggja leiðandi flokksfélaga 1994, þeirra Colosio og Ruiz Massieu. Eftir forsetakosningarnar 1994 fór fráfarandi forseti, Carlos Salinas, í útlegð til Írlands en bróðir hans, Roul lenti í fangelsi. PRI hefur að hluta misst yfirráð sín fjöldahreyfingum og stjórnin hefur neyðst til að setjast að samningaborði með indíána-skæruliðunum í zapatista-hernum (EZLN). „Þetta er ... alþjóðleg kreppa sem hefur áhrif á þrjár meginhliðar ríkisins, kreppa í uppbyggingu ríkisins, kreppa í sambandi stjórnenda og þegna og kreppa í virkni ríkisins og endurframleiðslu valdaklíkunnar. Þetta er með öðrum orðum ekki kreppa ríkisstjórnarinnar heldur valdaklíkunnar. Núverandi kreppa er kreppa í sjálfu ríkisforminu.“ (Rhina Roux í Viento del Sur #2, 1994)

Þessi kreppa á rætur að rekja til ársins 1988 þegar Cuauhtémoc Cárdenas úr hinum hægfara popúlíska vinstri flokki, Byltingarsinnaða lýðræðisflokknum (Partido de la Revolucion Democratica - PRD) vann forsetakosningarnar en var rændur sigrinum með grófu kosningasvindli PRI. Gríðarleg mótmæli skóku þá ríkið. Zapatista-uppreisnin 1. jan. 1994 var næsta áfall. Þriðja áfallið var efnahagskreppan sem dembdist yfir í lok ársins 1994.

En þrátt fyrir kreppu ríkisins, sem þessi áföll hafa ýtt undir, hefur þróun alþýðuhreyfingarinnar og pólitískra afla henni hliðholl ekki verið sem skyldi. Eftir 1988 var PRD reikull í stefnu og olli vonbrigðum. 1996 skrifaði Adolfo Gilly, ritstjóri hins róttæka tímarits Viento del Sur, að PRD sé fyrst og fremst kosningavél með sams konar hegðun og siði og aðrar slíkar vélar í landinu sem ríkið hefur stofnanagert og fjármagnar. Margt fólk hefur andstyggð á þessari vél og hegðun hennar, en eigi að síður mun það kjósa hana af því að það hefur ekki annan kost. En þrátt fyrir allt er hin vinstrisinnaða popúlíska Cárdenista-hugmyndafræði enn lifandi og PRD rifjar hana upp reglulega þótt flokkurinn taki tæplega mark á henni. En sumarið 1996 var háð hörð kosningabarátta um forystu flokksins og þá vann hinn vinstrisinnaði Lopez Obrador öruggan sigur á flokks „baróninum“ Portirio Munoz Ledo, en þeir þrír, Cárdenas, Lopez og Munoz Ledo yfirgáfu PRI saman árið 1987. Ástæða þess var andúð þeirra við stefnubreytingu PRI frá hefðbundnum popúlisma til nýfrjálshyggju. Í kosningabaráttunni lagði Lopez til að flokkurinn styrkti tengsl sín við EZLN.

Eftir kosningarnar 1997 skrifaði Dan La Botz (sjá IV 292, sept. 1997) að PRD hefði á undanförnum árum farið að reyna að ganga i augun á fjármálaöflunum og bandarísku stjórninni. Fyrsta skrefið var að ganga í Alþjóðasamband jafnaðarmanna og staðfesta með því að flokkurinn væri umbótaflokkur og ekki hættulega róttækur. Síðan áttu flokksforingjar fundi með bandarískum áhrifamönnum, þ.á.m. þjóðaröryggisráðinu, til að sanna enn betur hættuleysi sitt. Loks lýsti flokkurinn yfir að hann aðhylltist hagkerfi auðvaldsins og í maí 1997 sagði Cárdenas á fundi með bandarískum bankamönnum að hann væri tilbúinn til að fylgja chileönsku leiðinni. Og í júní það ár hitti formaður flokksins, Andres Manuel Lopez Obrador, fulltrúa samtaka atvinnurekenda (Co-ordinating Council of Enterpreneurs) til að tjá þeim að flokkurinn vildi feta skynsamlegar leiðir til að leysa vandamál Mexíkó.

Þótt EZLN hafi sýnt styrk og neytt stjórnina að samningaborði hefur auðvaldsstjórn Mexíkó enn ýmis vopn í bakhöndinni. Henni hefur tekist að heyja „hægfara stríð“ (low intensity war) gegn bændahreyfingunum, m.a. með stöðugri setu herliða í mörgum fylkjum samtímis (suðurfylkjunum Chiapas, Guerrero, Oaxaca og Tabasco). Lögreglan heldur ekki að sér höndum og handtekur fleiri og fleiri baráttumenn í því skyni að hræða fólkið. Þar sem störfum lögreglunnar sleppir taka við hvítliðar sem kapítalistar og landeigendur ráða til starfa. Morð eru orðin venjuleg baráttuaðferð valdaklíkunnar en morðingjarnir finnast ekki eða eru handteknir.

(Byggt m.a. á Eric Toussaint, „The Mexican crisis,“ IV 281, okt 1996)

27. grein mexíkönsku stjórnarskrárinnar

Breyting Salinista-stjórnarinnar á þessari grein gerði kleift að einkavæða almenninga (communal lands) sem ganga undir nafninu „ejodos“. Þetta hefur gert milljónir smábænda enn berskjaldaðri en áður þar sem þeir hafa neyðst til að selja jarðir sínar.

Landbúnaður í Mexíkó hefur alla tíð skipst í tvær mjög ólíkar gerðir: Annars vegar eignir stórbænda, „latifundistas“, sem hafa fengið ríkisstyrki, nota nútímatækni og framleiða fyrir erlendan markað. Færri en 25 fjölskyldur ráða kaffi- og bananaekrunum en indíánar og aðrir smábændur eru notaðir sem ódýrt vinnuafl. Hins vegar er mikill fjöldi smájarða þar sem uppskeran fer fyrst og fremst til neyslu þeirra sem við hana starfa.

Þessar breytingar (counter-reform) á landbúnaðarstefnunni voru gerðar til að fullnægja NAFTA-samningnum og „structural adjustment program“ Alþjóðabankans. Með þeim var fylgt töfraorðum efnahagsráðgjafa Salinista-stjórnarinnar, „nútímavæðing og framleiðni“, en rétt eins og þeir hefðu ekkert sögulegt minni stóðu þeir í þeirri trú að þær mundu ekki mæta neinni andstöðu sem orð væri á gerandi frá smábændunum og indíánunum. En meðal þeirra lifir enn minningin um Emiliano Zapata og kjörorð hans, „land og frelsi“, sem hann hélt á lofti og barðist fyrir frá 1910 og allt þar til hann var myrtur árið 1919.

Indíánarnir í Chiapas voru undanskildir landbúnaðarumbótunum 1934 í forsetatíð Lazaro Cardena og síðan hafa landeigendur í fylkinu neytt bæði löglegra og ólöglegra ráða til að sölsa undir sig æ meira land. 27. grein stjórnarskrárinnar frá 1917 verndaði hins vegar almenningana.

Chiapas

Chiapas er eitt af fátækustu fylkjum Mexíkó. Það er tvöfalt stærra en Belgía og mikill hluti (32,5%) íbúanna eru Maya-indíánar (Tzeltal, Tzotzil og Tojolabal eru fjölmennustu hóparnir). Þarna hafa „smákóngar“ og stórlandeigendur, bæði mexíkanskir og erlendir, ríkt í samráði við ráðamenn úr PRI og farið að eigin „lögum“. Þarna hefur landi verið rænt, smábændur myrtir, kosningaúrslit fölsuð (bæði í kosningum 1988 og 1991 sýndu opinber kosningaúrslit mikið fylgi við PRI þótt augljóst væri að miklu fleiri höfðu greitt stjórnarandstöðunni atkvæði en tölur sýndu) og náttúruauðlindir nýttar án þess að hagsmuna innfæddra hafi verið gætt. Reyndar hefur PRI löngum haft sterka stöðu í Chiapas þar til PRD fór að taka af honum fylgi.

Í Chiapas eru 111 sveitarfélög og í 94 þeirra var skilgreint „hátt“ eða „mjög hátt“ fátæktarstig í rannsókn þjóðhagsstofnunar (CONAPO) 1990. 30% íbúa 15 ára og eldri eru skilgreindir ólæsir sem er þrefalt meira en landsmeðaltal. Í sýslunum Altamiro, Oconsingo og Margaritas, þar sem EZLN hóf aðgerðir sínar, eru tekjur 80% fjölskyldna minni en $25 á dag. Þótt í þessu fylki sé 30% af ferksvatnsforða alls landsins hafa aðeins 57% íbúanna rennandi vatn og er flestir þeirra búsettir í ferðamannasvæðum.

Þetta er ekki í fyrsta sinn sem íbúar Chiapas gera uppreisn. Fyrst er uppreisnar getið 1712-13 og aftur gerðu Chamulas-indíánar í fylkinu uppreisn 1869-70. Og nú á 9. áratugnum urðu átök vegna skorts á landrými eftir að þúsundir flóttamanna komu frá Guatemala. Absalon Castellanos, hershöfðingi, varð fylkisstjóri 1982 og Patrocinio González Garrido 1988. Báðir svöruðu fólkinu með hörku. Kirkjan á svæðinu með biskupinn í San Cristóbal de las Casas, Samuel Ruiz, í broddi fylkingar, hefur árum saman stutt hina kúguðu og hún hefur orðið fyrir barðinu á ráðamönnum ásamt bændum indíánum, útlægum kennurum frá Mið-Ameríku og stjórnarandstöðuflokkum. Stjórnin hefur lengi reynt með stuðningi páfans að grafa undan Ruiz biskupi og örðum biskupum í Chiapas, sem aðhyllast frelsunarguðfræðina, en mistekist vegna mikils stuðnings lýðræðisaflanna við þá.

1993 komu upp nýir árekstrar í héraðinu. Í maí varð fjöldi indíána fyrir ofsóknum, og voru settir í varðhald og sættu pyndingum af hálfu liðsmanna úr mexíkanska hernum vegna ásakana um dráp á tveimur foringjum í hernum.

Breytingin á 27. grein stjórnarskrárinnar ýtti svo enn frekar undir uppreisnina.

Upphaf uppreisnarinnar

Uppbygging EZLN (Ejército Zapatista de Liberación Nacional, Zapatíski þjóðfrelsisherinn) fór furðu leynt. Reyndar komu af og til á árinu 1993 fréttir um það í fjölmiðlum að vopnaðar sveitir væru með bækistöðvar í Chiapas og í maí lagði herinn fram skýrslu um það, en ríkisstjórnin tók lítið mark á því og í ágúst lýsti Garrido fylkisstjóri í Chiapas og innanríkisráðherra Mexíkó því yfir að engar skæruliðasveitir væru í Chiapas og orðrómur um það væri andstæður hagsmunum ríkisins.

Uppreisnin hófst með töku fjögurra helstu bæja héraðsins Altos de Chiapas: San Cristóbal de las Casas, Ocosingo, Las Margaritas og Altamiro.

Þetta er óhefðbundið upphaf á aðgerðum skæruliðahers. Venjulega hafa slíkar aðgerðir komið í kjölfar annarra aðgerða.

Í fyrstu reyndi mexíkanska stjórnin að gera lítið úr þessu með því að segja að í hinum 112 bæjunum sem eru í Chiapas væri allt með felldu. En þessir fjórir bæir er hins vegar með þeim langstærstu. San Cristóbal, Ocosingo og Las Margaritas hafa meira en 100 þúsund íbúa hver auk þess sem herlið hefur aðsetur í Las Margaritas, sem er skammt frá landamærum Guatemala.

Talið er að 800 skæruliðar hafi tekið þátt í að taka San Cristóbal og meiri hlutinn ekki úr bænum. Þetta sýnir að um var að ræða byltingarsamtök sem höfðu skipulagt þúsundir indíána í byltingarsinnaðan her.

Stjórnin svaraði með sprengjuárásum á Lacandona Selva (Lacandona-skógana) og Altos de Chiapas (Chiapas-hæðirnar). Skriðdrekar, vopnaðar þyrlur og flugvélar og 12 þúsund hermenn voru sendir á vettvang. Auk þeirra sem fórust í sprengjuárásunum var fjöldi manna handtekinn og tugir þeirra voru myrtir. Þessar hernaðaraðgerðir mættu mikilli andstöðu í landinu.

5. janúar lagði stjórnin fram skilyrði fyrir viðræðum við uppreisnarmennina: afhending gísla, afvopnun og að talsmenn EZLN kæmu fram. Salinas forseti talaði um „atvinnuofbeldismenn, Mexíkana og hópa útlendinga“ sem væru að „grafa undan áliti landsins.“

10. janúar svaraði EZLN og krafðist þess að verða viðurkenndur sem her (military force), að fallist yrði á gagnkvæmt vopnahlé, að stjórnin drægi herlið sitt aftur í bækistöðvar sínar, sprengjuárásum yrði hætt og mynduð yrði sáttanefnd.

10. janúar varð fyrsta kreppa stjórnarinnar eftir að aðgerðir zapatista hófust en það var afsögn innanríkisráðherrans, Patrocinio González Garrido, en svo vildi til að hann var jafnframt fylkisstjóri í Chiapas og hafði verið það síðan 1988. Allt bendir til að hann hafi ekki hætt að eigin ósk, heldur hafi Salinas kosið að fórna honum. Í stað hans kom Jorge Carpizo. Hann hafði þá nýlega látið af störfum sem forseti mannréttindanefndar Mexíkó (the National Commission on Human Rights), en í því embætti hafði honum ekki lánast að leysa vandamál vegna nærri 500 pólitískra mannshvarfa. 1987, meðan hann var rektor Óháða þjóðarháskólans í Mexíkó (UNAM), ollu tilraunir hans til umbóta í anda nýfrjálshyggju mestu stúdentamótmælum síðan 1968. Mikilvægari var þó skipun Manuel Camacho Solís sem formanns nefndar um frið og sættir („Commissioner for Peace and Reconciliation“) í Chiapas. Camacho var áður borgarstjóri í Mexíkóborg og varð utanríkisráðherra í desember 1993.

12. janúar tóku meira en 100 þúsund manns þátt í friðargöngu í Mexíkóborg til að mótmæla fjöldamorðunum í Chiapas. Fyrr um daginn lýsti Salinas forseti yfir vopnahléi og byrjað var að koma til móts við skilyrði EZLN.

Á næstu mánuðum fóru fram friðarviðræður og stjórnin kom til móts við ýmsar kröfur zapatista, meðal annars varðandi skóla, heilsugæslu, vegi, vatnsveitur og rafmagn. En í júní 1994 neituðu zapatistar að skrifa undir friðarsamkomulag því að þeir höfðu gert það að frumskilyrði að endir yrði bundinn á PRI-stjórnina.

Lýðræðislega þjóðarsamkoman í ágúst 1994

Í júlí boðuðu zapatistar til þings, Lýðræðislega þjóðþingsins (CND - Democratic National Convention): „Öllum er boðið sem berjast fyrir eða vilja berjast fyrir lýðræðislegum breytingum. Þeim sem ekki vilja lýðræðislegar breytingar er ekki boðið. (...) Öllum sem eru sannfærðir um nauðsyn bráðabirgðastjórnar og nýrrar stjórnarskrár er boðið. Þeim sem ekki viðurkenna þetta er ekki boðið...“

Í kjölfar þessa boðs tóku nærri þúsund félagsleg og pólitísk samtök saman stefnumið sem þau vildu leggja fram á þinginu. Tugir þúsunda tóku þátt í þessari vinnu og kusu þingfulltrúa, 10 fyrir hvern pólitískan flokk, 5 fyrir hvert félag annað. Síðan komu fulltrúarnir saman í hverju hinna 32 fylkja Mexíkó, í Mexíkóborg einni komu saman nærri þúsund manns.

5. ágúst komu meira en 5000 manns til San Cristóbal de las Casas og daginn eftir skiptu þeir sér í 5 vinnuhópa til að ræða hinar ýmsu tillögur sem komu frá fylkjaráðstefnunum og ýmsum samtökum, þ.á.m. zapatista-hernum.

7. ágúst fóru fulltrúarnir í 232 hópferðabílum 200 km inn á yfirráðasvæði zapatista (til þingstaðar sem þeir komu sér upp og kölluðu Aguascalientes (heit vötn - hverir) eftir stað sem notaður var fyrir stjórnlagaþing árið 1914 í mexíkönsku byltingunni) þar sem ráðstefnan hélt áfram í tvo daga enn.

CND lauk ekki sögu sinni með þessum fundum sumarið 1994 heldur lifði áfram sem samfylking alþýðusamtaka og lýðræðisaflanna í Mexíkó.

Í nóv. 1994 kom CND aftur saman þótt ekki væri það jafn fjölmennt og um sumarið (sjá yfirlýsingu þingsins í IV 263, feb. 1995). Í yfirlýsingu þingsins var sagt að indíánar í Mexíkó hefðu í 500 ár mátt sæta útskúfun, fátækt og misrétti, þeir hafi verið rændir landi sínu og auðlindum og eigin samfélagsskipan og oft tungu sinni, klæðnaði og venjum, reynt hafi verið að höggva á rætur þeirra og eyðileggja einkenni þeirra og sjálfsmynd. Í stað samfélags sem er miðlægt, sem skortir umburðarlyndi, sem byggist á valdi og einsleitni er gerð krafa um sjálfstætt samfélag, þ.e.a.s. lýðræðislegt, frjálst og fjölbreytt þar sem mismundandi kynþættir og menning fá að lifa saman í gagnkvæmum skilningi og virðingu og þó sem ein þjóð, mexíkönsk þjóð.

3. þing CND (forseti CND var þá Rosario Ibarra de Piedra) kom saman 5. feb. 1995. Þar samþykkti meirihlutinn að hvetja til myndunar Þjóðfrelsishreyfingar (MLN) en EZLN hafði lagt þá tillögu fram í des. 1994. (MLN mundi trúlega samanstanda af CND, EZLN, hreyfingunni kringum Cárdenas (þ.á.m. meirihluta PRD og þeim hópum sem höfðu tekið þátt í CND en dottið út þótt þeir haldi virku félagsstarfi á sínu sviði). Þingið skiptist í tvo meginskoðanahópa. Meirihlutinn, sem þeir sem næst stóðu EZLN fylgdu, vildi takmarka stefnu CND við lágmarksstefnuskrá um lýðræðislega baráttu gegn flokksríkinu og fyrir frelsi og réttlæti og sameina sem allra flesta um þá stefnu. Minnihlutinn vildi samtök sem byggðust á verkalýðsstéttinni og þeim þjóðfélagshópum sem sættu mestri kúgun.

Hernaðaraðgerðirnar sem hófust 9. feb. 1995 ýttu þessum ágreiningi þó til hliðar þar sem allir sameinuðust um að krefjast þess að bundinn yrði endir á stríðið og var nú krafan um afsögn Zedillos sett fremst.

Stefna EZLN

Pólitísk yfirstjórn EZLN var í byrjun CCRI-GC (Comité Clandestino Revolucionario Indígena - General Comando), sem var eiginlega pólitískur armur EZLN og hafði deildir í hverju héraði, bæ og þorpi þar sem zapatistar voru virkir. Allar ákvarðanir voru teknar af CCRI-GC, þ.e.a.s. öllum félögum hreyfingarinnar, leitað var álits allra félaga áður en ályktun var send út. Hins vegar hafa zapatistar einn talsmann sem kemur fram grímuklæddur undir dulnefninu sub-comandante Marcos (Marcos undirforingi).

Marcos lýsti stefnu og markmiðum EZLN og sagði m.a.: „Við framkvæmd pólitískrar stefnu sinnar í samstarfi við PAN (Partido Acción Nacional ) hefur PRI sniðgengið stjórnarandstöðuflokkana og jafnvel enn frekar hagsmunasamtök og alþýðuhreyfingar. Það er ekkert frelsi né lýðræði. Við stefnum ekki að því að verða ríkisstjórn heldur bráðabirgðasstjórn sem hefur meira pólitískt jafnvægi og kemur hreinum kosningum í framkvæmd.“

Varðandi stefnuna sagði Marcos: „EZLN hefur ekki fast skilgreinda hugmyndafræði í kommúnískum eða marx-lenínískum skilningi. Öllu frekar er um að ræða sameiginlegan skilning á þeim miklu vandamálum þjóðarinnar sem stafa af skorti á frelsi og lýðræði.“ Borgaralegir stjórnmálaskýrendur taka þó ekki allir mark á þessum orðum, sbr. skýrslu International Rebublican Institute sept. 1997: „Tilkoma nýs marxísks skæruliðahóps kom ríkisstjórninni á óvart...“.

Í yfirlýsingu frá EZLN var sagt að samtökin berðust fyrir því sem mexíkanska ríkið hefur ekki tryggt þegnunum: „Vinnu, landi, húsnæði, fæðu, heilbrigði, menntun, sjálfstæði, lýðræði, frelsi, réttlæti og friði.“

Í fyrstu yfirlýsingunni úr Lacandona-skóginum segir: „Við segjum: Nú er komið nóg! Við erum erfingjar þeirra sem virkilega byggðu þetta land....“ (– sjá IV 253, feb. 1994, s. 6). „Nú er komið nóg!“ („Ya basta!“) er kjörorð sem hefur hljómað víða um heim.

Í lok Lacandona-yfirlýsingarinnar er vitnað í 39. grein stjórnarskrárinnar sem segir að fullveldi þjóðarinnar eigi rætur í fólkinu. Allt vald þjóðarinnar er frá henni sjálfri komið og er fyrir hana. Fólkið hefur alltaf ófrávíkjanlegan rétt til að gera breytingu á ríkisstjórn sinni.

EZLN ávarpar aðrar hópa, samtök og sjálfstæða stjórnmálaflokka og segir byltinguna ekki takmarkast við vopnaða baráttu þótt hinn löglega barátta nægi ekki og fleiri baráttuform verði að koma til. Víðtækrar samfylkingar er þörf.

EZLN leggur áherslu á að zapatista-herinn stefni ekki að því að taka völdin, það yrði harmleikur ef vopnaðar sveitir tækju völdin. Þeir hvetja almenning til að taka hið pólitíska svið í sínar hendur.

Varðandi afstöðuna til kosninga og kosningaflokka sagði Marcos á ráðstefnu um umbreytingu ríkisins sumarið 1996 að það verði að vera rými í samfélaginu utan flokkanna, ef svo er ekki verði til pólitísk stétt sem okkur er skenkt af ríkisstjórninni og flokkum sem er á annarri bylgju en hinni víðari sögulegu bylgju samfélagsins. Þetta þýðir þó ekki að EZLN einangri sig frá flokkum og kosningum og í forsetakosningunum 1994 hvöttu samtökin stuðningsmenn sína til að taka þátt í kosningunum í þeirri von að Cuauhtémoc Cárdenas og PRD ýttu PRI úr stjórn. „Hvort sem ykkur líkar það eða ekki er PRD nú eini mögulegi tengiliður okkar við hina pólitísku stétt.“

EZLN hefur hlotið víðtækan stuðning í landinu og aðgerðir samtakanna og stuðningurinn hafa skapað eina verstu kreppuna í sögu valdakerfis PRI.

Kosningarnar í ágúst 1994

21. ágúst 1994: forsetakosningar og kosningar til þings og öldungaráðs. Opinber úrslit voru þau að frambjóðandi PRI Ernesto Zedillo fékk 48%. Í öðru sæti var frambjóðandi PAN með nærri 30%, en frambjóðandi lýðræðislegu andstöðunnar, Cuauhtémoc Cárdenas, sem AND (National Democratic Alliance) og PRD (Partido de la Revolucion Democratica) studdu var í þriðja sæti með 16% og tapaði fylgi frá 1988. Auk þessara flokka hafði Cárdenas stuðning fjölda annarra flokka og samtaka, m.a. Byltingarsinnaða verkamannaflokksins (Partido Revolucionario de Los Trabajadores - PRT, stuðningsdeild Fjórða alþjóðasambandsins í Mexíkó), en félagar úr flokknum voru líka á lista PRD til þingkosninganna.

Margt bendir til að PRI hafi beitt kosningasvindli í þessum kosningum þótt það hafi ekki verið jafn áberandi og þegar Salinas var kosinn árið 1988, en þá rændi stjórnin Cárdenas kosningasigri hans með svívirðilegasta kosningasvindli í sögu landsins.

Kosningasvindlið (sjá Hector de la Cueva, okt. 1994) fólst í fölsunum eða misbeitingu á opinberum gögnum, ógnunum og mútum. Cárdenas hefur fullyrt að u.þ.b. 10 milljónir eða nærri 30% atkvæða hafi verið þannig til komin. Þetta svindl var hægt að framkvæma á fínan hátt (‘clean’ fraud (with neither the violence nor theft of ballot boxes expected by the Mexican and internationally observers)) með löngum undirbúningi á sex ára valdatíma stjórnarinnar. Hlutar lýðræðishreyfingarinnar eru reyndar farnir að skilja að undir þessu ríkisflokkskerfi (því að PRI er í raun ríkisflokkur (State party)) séu frjálsar kosningar ómögulegar og lýðræðisöflin geti ekki gert sér vonir um að sigra í kosningum fyrr en stjórntæki valdaflokksins séu upprætt.

„Mikill hluti almennings er ekki tengdur neinum pólitískum flokki. Hann er áhorfandi að pólitískum leik PRI og stjórnarandstöðunnar á þingi. Umtalsverður minnihluti hefur sömu pólitísku afstöðu og zapatistar og yrði fús að brjóta niður hið rotna svið núverandi flokkakerfis eins og það leggur sig.“ (Braulio Moro í IV 285, feb. 1997)

Hins vegar má segja að lýðræðisandstaðan hafi líka gert mistök. Hún notaði ekki tímann á þessu sex ára kjörtímabili til að koma í veg fyrir kosningasvindl.

Árangur PRI skýrist líka af traustum félagslegum grundvelli flokksins eftir 65 ára valdatíma og þróað pólitískt og félagslegt net og spillingarkerfi sem nýtist vel í kosningum (hægt er að lofa kjósendum hinu og þessu persónulega eða staðbundið).

Fleiri skýringa verður þó að leita á tiltölulega litlu fylgi lýðræðisandstöðunnar, ekki síst í ljósi mikillar samúðar sem zapatista-hreyfingin hefur fengið. Morðið á upphaflegum frambjóðanda PRI, Luis Donaldo Colosio, á kosningafundi 23. mars hafði óheppileg áhrif, það skapaði ótta og óvissu. En fólk er líka hrætt við viðbrögð valdastéttarinnar við breytingum, það hræðist ofbeldi mafíu-hópa og að stórfyrirtæki og bandarísk fjármálaöfl sniðgangi landið, reynslan frá Nicaragua hræðir. En Cárdenas og hann fylgismenn gerðu líka mistök, þeir voru of bláeygir bæði gagnvart svindlinu og þeir héldu líka að þeir hefðu byr sem þeir gætu stólað á og slökuðu þess vegna á í kosningabaráttunni.

Það var álit margra eftir kosningarnar í 21. ágúst 1994 að breytingin yfir til lýðræðis og endaloka PRI-veldisins yrði lengri og flóknari en margir voru farnir að vona. Byltingarsinnaða vinstrið studdi Cárdenas út frá því að sigur hans mundi auðvelda og flýta fyrir þessari þróun og það var líka afstaða zapatista.

Það var álit Hectors de la Cueva, félaga í Byltingarsinnaða verkamannaflokknum (PRT), eftir kosningarnar að mikilvægt væri að gera hverskyns félagslega baráttu verkalýðsfélaga og annarra almannasamtaka pólitískari og Lýðræðislega þjóðþingið (CND), sem zapatistarnir efndu til fyrr í ágúst 1994, væri mikilvægasta frjókornið.

Eftir kosningasigur sinn sagði Zedillo forystumönnum Lýðræðisbyltingarflokksins (PRD), flokks Cárdenas, að hann mundi taka upp nýja stefnu þar sem lögð yrði áhersla á samvinnu og viðræður. Þetta varð til þess að margir forystumanna flokksins sneru við blaðinu gagnvart Zedillo frá því þeir sökuðu hann um svindl og spillingu og gerðust honum nú hliðhollir.

Margir urðu fyrir vonbrigðum með kosningarnar 1994 en í Chiapas jókst uppreisnarhugur meðal þeirra sem ekki höfðu gengið til liðs við zapatista. Þótt ljóst væri í augum flestra að frambjóðandi stjórnarandstöðunnar, Amado Avendano, hefði unnið fylkisstjórakjörið var frambjóðandi PRI, Eduardo Robledo Rincon, eigi að síður lýstur sigurvegari. Mörg sveitarfélög utan yfirráðasvæða zapatista lýstu yfir sjálfstjórn, ráku PRI-fulltrúana og lögreglustjórana á staðnum af höndum sér og viðurkenndu Avendano sem fylkisstjóra. Stofnað var Lýðræðislegt fylkisþing íbúanna í Chiapas (AEDEPCH). 8. desember var Robledo Rincon settur í embætti í höfuðstað fylkisins, Tuxtla Gutierrez, undir mikilli hervernd. Þrem tímum seinna var athöfn í aðalalmenningsgarði sama bæjar undir vernd 7000 indíána og bænda og Avendano settur í embætti bráðabirgða fylkisstjóra. AEDEPCH varð ráðuneyti hans.

1994-1995: Eldfimt ástand

Þrátt fyrir vopnahléð 12. jan. 1994 var áfram stríðsástand. 4. janúar 1998 birti vikuritið Proceso í Mexíkó texta, sem var samin síðla árs 1994 í varnarmálaráðuneytinu í Mexíkó, og innihélt fyrirmæli til „Sjöunda herfylkisins“ sem staðsett er í Tuxtla Gutiérrez, höfðustað Chiapas-fylkis. Samkvæmt þeim er meginverkefni hersins að „rjúfa þá samstöðu sem ríkir milli íbúanna og útlaganna.“ Í því skyni skyldi herinn „halda áfram aðgerðum sínum sem miða að því að eyða herafla útlaganna og stuðningsgrundvelli þeirra.“

Í blaðaviðtali í des. 1994 sagði sub-comandante Marcos að ekki hafi farið saman orð og æði hjá mexíkönsku stjórninni og ekkert hafi í reynd breyst með kjöri Zedillos forseta. Hernaðarlega drógu zapatistar sig í hlé en friðsamleg zapatísk alþýðuhreyfing var virk í öllum sveitum Chiapas og víða í bæjum. Þar sem alþýðuhreyfingin var virk varð fólk fyrir ýmisskonar harðræði og ofbeldi og hersveitir og borgaralegar dauðasveitir rændu fólki og myrti. Þess vegna jókst þrýstingur almennings á þessum svæðum á EZLN að grípa til aðgerða.

17. nóv. 1994 var yfirstjórn EZLN færð úr höndum CCRI til hernaðarlegu forystunnar.

Zapatistar höfðu varað við að þeir mundu líta á innsetningu Robeldos Rincons sem brot á vopnahléinu. 19. desember tilkynntu þeir að þeir hefðu brotist gegnum markalínu stjórnarinnar án þess að hleypa af skoti og tekið yfir bæi í 38 sveitarfélögum víðs vegar um Chiapas. Og í kjölfarið féll mexíkanski pesóinn um helming á tíu dögum. Zapatistar og stjórnin settust aftur að samningaborði. Zapatistar gáfu út þriðju yfirlýsinguna úr Lacandona-skógi. Þar ítrekuðu þeir hvað þeir væru að berjast fyrir og hvöttu til stofnunar þjóðfrelsishreyfingar allra afla sem berðust fyrir lýðræði í Mexíkó og bráðabirgðastjórn á grundvelli hinnar upprunalegu stjórnarskrár frá 1917.

5. feb. 1995 var þriðja þing CND.

9. feb. 1995, meðan á samningaviðræðum stóð, kom Zedillo forseti fram í sjónvarpi og tilkynnti að fundist hefði vopnabúr sem tilheyrði EZLN, að sub-comandante Marcos hefði verið afhjúpaður sem Rafel Sebastian Vicente Guillen, að gefinn hefði verið út handtökuskipun á forystusveit zapatista og að hernum hefði þegar verið gefin skipun um að fara inn á yfirráðasvæði zapatista og framfylgja skipuninni. Þetta vakti furðu um allt land. 10 þúsund hermenn voru sendir til Chiapas og var verkefni þeirra fyrst og fremst tvenns konar: að hertaka megnið af því svæði sem EZLN sótti stuðning sinn til og drepa subcomandante Marcos og aðra félaga úr forystu EZLN, þ.e. CCRI. 11. feb. gaf Zedillo forseti grænt ljós á sprengjuárásir á byggðir í Lacandona skógarhéraðinu þar sem bækistöðvar EZLN eru og skv. fréttatilkynningu EZLN 12. feb. höfðu 4 þyrlur haldið uppi loftárásum á þessum slóðum. Marcos og félagar hans í forystu zapatista í Guadalupe Tepeyac tókst að komast undan tíu mínútum áður en herinn kom og bæjarbúar flúðu með þeim ásamt mörgum öðrum upp í fjöllin. EZLN brást við árásunum með því að færa sveitir sínar úr byggð inn í skóginn til að forðast hernaðarátök í byggðinni og koma þannig í veg fyrir blóðbað meðal óbreyttra borgara. Engu að síður urðu einhverjar byggðir fyrir sprengjuárásum og úr sumum þorpum flúði fólkið inn í skógana, eigur íbúanna voru eyðilagðar og sumsstaðar bentu ummerki til að fólkið hefði verið tekið til fanga (skv. vitnisburði Rosario Ibarra sem var þar á ferð stuttu síðar - sjá IV 265, apr. 1995). Þúsund hermenn voru látnir taka sér bólfestu í þorpum þar sem hundrað fjölskyldur bjuggu. Matur, útsæði, vatn skepnur og verkfæri voru eyðilögð því að stjórnin mat það svo að það væri pólitískt auðveldara fyrir herinn að svelta fólkið en vopnaðar morðsveitir landeigendaklíkunnar sáu um blóðsúthellingarnar. Í þessum aðgerðum voru 5000 indjánar hraktir frá heimkynnum sýnum.

Margt bendir til að alþjóðleg fjármálaöfl hafi ýtt undir að farið var út í þessar hernaðaraðgerðir. 13. jan. sagði fulltrúi Chase Manhattan bankans við blaðamenn að stjórnvöld í Mexíkó yrðu að fara að uppræta zapatista-uppreisnina til að sýna að þau hefðu yfirráð yfir öllu landinu. Og vísbendingar eru um að hernaðaryfirvöld í Bandaríkjunum hafi sett Zedillo „úrslitakosti“ (sjá grein Ulises Martínez, IV 264, mars 1995, sem vitnar til New York Times).

11. feb. mættu 100 þúsund manns í mótmælaaðgerðir í Mexíkóborg og sungu „öll erum við Marcos“ (en þá hafði nýlega verið fullyrt að búið væri að bera kennsl á sub-comandante Marcos, hann héti í raun Rafael Guillen). Sama dag voru einnig mótmælaaðgerðir við sendiráð og konsúlöt Mexíkó í Buenos Aires, San Francisco , Madrid og París. 20. apríl komu milli 5 og 15 þúsund indíánar saman í San Andrés með rauða og svarta fána EZLN. Í þriðja sinn neyddist PRI til að setjast að samningaborði með zapatistum eftir almennar mótmælaaðgerðir og 22. apríl hófust samningaviðræður milli EZLN og stjórnarinnar aftur en daginn eftir slitnaði upp úr þeim.

Í mars samþykkti mexíkanska þingið sakaruppgjöf, en sjö þingmenn greiddu atkvæði gegn því, þ.á.m. Rosario Ibarra, sem sagði þetta einhliða ákvörðun stjórnvalda og þessu fylgdi ekki að herinn drægi lið sitt til baka og því væri þetta marklaust.

1. maí 1995 tók ½ milljón verkamanna þátt í 1. maí-aðgerðum og var það í fyrsta sinn sem aðgerðirnar voru ekki undir forsjá ríkisins gegnum þjóna þess í opinberu verkalýðsfélögunum. Mest áberandi var ganga MPI (óháðu öreigahreyfingarinnar). Samstarf MPI og annarra óháðra verkalýðsfélaga var mikilvægt skref fram á við.

Að áliti Ulises Martinez Flores, sem skrifar fyrir Inprecor para América Latina, hafði CND, þegar hér var komið sögu, ekki uppfyllt þær væntingar sem gerðar höfðu verið um samhæfingu og tengingu milli baráttu zapatista og annarra baráttuhópa. Dregið hafði úr plúralisma og opinni uppbyggingu CND sem varð í sívaxandi mæli að málstofu fyrir geldar umræður „gamla vinstrisins“. Í viðtali við Alfonso Moro 22. mars 1995 (IV 265) sagði Rosario Ibarra: „Sumir hópar í CND hafa ekki alltaf hlustað á áköll zapatistanna. Þetta hefur haldið aftur af okkur. En á þessu er engin einföld lausn: CND er samtök mjög ólíks fólks. Um sérhverja spurningu sem upp kemur í CND eru ótal skoðanir, stundum mjög ólíkar.“ Af þessum sökum stofnuðu allmargar nýjar hreyfingar Þjóðarlýðræðissambandið, „National Democratic Alliance“ 17. maí. Þegar kom fram á árið 1996 var CND í raun búið að vera.

7. júní 1995 hófust samningaviðræður aftur. Stjórnin hafði leitað leiða til að gera zapatista-hreyfinguna löglega og í stað þess að losa svæðið við allar hersveitir vildi stjórnin leyfa sveitum zapatista að fara um svæðið. Stjórnin lék „deildu og drottnaðu“ þannig að t.d. hluti af AEDPCH (Assembly of the People of Chiapas) tók upp samningaviðræður við stjórnina um „áætlun um félagslega velferð og efnahagsþróun í Chiapas“. Hugmyndin um að gefa zapatistunum löglega stöðu vakti ýmsar spurningar, einkum um hvers konar löggildingu yrði um að ræða – einkum þegar pólitískir flokkar í landinu búa í raun við einsflokkskerfi PRI.

Ráðstefnusetrið Aguascalientes, sem hafði verið notað fyrir þing CND, var eyðilagt í febrúarárásum stjórnarhersins. Í stað þess byggðu zapatistar upp Aguascalientes II sem samanstóð af fjórum ráðstefnusetrum. Þrjú þeirra voru inni í frumskóginum í La Realidad, La Garrucha og Morelia. En hið fjórða og stærsta var fjöllunum í Oventic, um tveggja tíma akstur frá San Cristóbal de las Casas og um eins kílómeters fjarlægð frá herstöð stjórnarhersins. Það var 20. desember 1995, þegar verið var að undirbúa hátíðahöld til að minnast tveggja ára afmælis uppreisnarinnar, að stjórnarhermennirnir uppgötvuðu að búið var að reisa við nefið á þeim ráðstefnusetur með sviði, svefnskálum og salernum. Þetta var þeim skömm og þeir tóku það heldur illa upp og sendu skriðdreka inn í Oventic en íbúar bæjarins gátu lokað veginum og tafið fyrir hermönnunum um leið og þeir létu dynja á þeim háðsyrðin. Á síðustu stundu tókst að koma í veg fyrir átök með milligöngu sáttanefndar (La Comision Nacional de Intermediacion) Samuel Ruiz og hóps þingmanna sem kalla sig COCOPA (Commision for Concordance and Peace).

Consulta Nacional og fjórða Lacandona-yfirlýsingin

27 ágúst 1995 tóku 1,2 milljónir Mexíkana þátt í „Consulta Nacional e Internacional“, það er ráðgefandi atkvæðagreiðslu um hvort ætti að breyta zapatista-hernum í pólitískt afl. Að auki létu um 80 þúsund manns í öðrum löndum álit sitt í ljós. Til að framkvæma þessa atkvæðagreiðslu voru settir upp meira en 1000 kjörstaðir. Sub-comandante Marcos sagði að þeir yrðu ánægðir með þátttöku 600.000 manna svo að þátttakan fór fram úr björtustu vonum. Í Mexíkóborg tóku 400.000 manns þátt í atkvæðagreiðslunni. Annars var þátttakan mest í byggðum indíána í suðurhluta landsins en einnig víða góð í „hvítum“ iðnhéruðum í norðurhlutanum. Meirihluti þeirra sem tóku þátt í atkvæðagreiðslunni studdu áform um að mynda pólitískt afl á grundvelli EZLN en minni áhugi var á að zapatistarnir sameinuðust öðrum stjórnmálaöflum í víðtækari vinstrisamtök.

Um áramótin 1995-6 var fjórða yfirlýsingin úr Lacandona-skóginum gefin út.

Í fyrsta yfirlýsingunni 1. jan. 1994 var lýst yfir stríði við stjórnina og herinn.

Með annarri yfirlýsingunni í júní 1994 var stefnt að myndun Lýðræðislega þjóðþingsins (CND).

Með þriðju yfirlýsingunni í árslok 1994 var lagt til að mynduð yrði þjóðfrelsishreyfing.

Með fjórðu yfirlýsingunni var annars vegar brugðist við ráðslaginu með almenningi (Consulta Nacional) í ágúst um möguleikann á að byggja upp „pólitískt afl af nýrri gerð, sem byggðist á EZLN, og hins vegar hvatt til alþjóðlegrar ráðstefnu gegn nýfrjálshyggju.“

Öllum íbúum Mexíkó sem sækjast „ekki eftir völdum heldur lýðræði, frelsi og réttlæti handa okkur og börnum okkar“ var boðin þátttaka í þessum samtökum sem eru „fylking (front) af því skipulagið er ekki flokkslegt heldur með mismunandi þátttöku- og baráttuform“, „pólitískt afl sem berst gegn ríkisflokkskerfinu, pólitískt afl sem berst fyrir nýrri stjórnarskrá, pólitískt afl sem berst ekki til að taka pólitísk völd heldur fyrir lýðræði þar sem þeir sem stjórna með því að hlýða.“

Fjórða yfirlýsingin úr Lacandona-skógi

„Við heitum á alla heiðarlega karla og konur að taka þátt í nýju þjóðlegu pólitísku afli sem varð til í dag: Zapatíska þjóðfrelsisfylkingin. Ofbeldislaus almannasamtök, óháð og lýðræðisleg, mexíkönsk og þjóðleg, sem berjast fyrir lýðræði, frelsi og réttlæti í Mexíkó. Zapatíska þjóðfrelsishreyfingin varð til í dag og við bjóðum til þátttöku í henni verkamönnum í verksmiðjum, vinnandi fólki í sveitum og borgum, fólki af indíánakynþáttum, „colonos“ (íbúum fátækra byggðarlaga), kennurum og stúdentum, mexíkönskum konum, ungu fólki hvaðanæva af landinu, heiðarlegum listamönnum og menntamönnum, ábyrgum prestum og nunnum og öllu mexíkönsku fólki sem sækist ekki eftir völdum heldur lýðræði, frelsi og réttlæti handa okkur og börnum okkar.

Við bjóðum öllum almenningi, öllum sem standa utan flokka, öllum almannasamtökum, öllum Mexíkönum að skapa þetta nýja pólitíska afl.

Nýtt pólitískt afl sem verður þjóðlegt. Nýtt pólitískt afl sem byggist á EZLN,

– sem myndar hluta af breiðri andstöðuhreyfingu, Þjóðfrelsishreyfingunni (MLN)

– sem ekki sækist eftir völdum,

– sem ekki er pólitískur flokkur,

– sem getur skipulagt lausn á sameiginlegum vandamálum án íhlutunar pólitískra flokka eða ríkisstjórnar,

– sem berst gegn samþjöppun auðs í höndum fárra og miðsækni valdsins,

– fylkingu af því skipulagið er ekki flokkslegt heldur með mismunandi þátttöku- og baráttuform,

– zapatískt af því að það er sprottið upp af von og hjörtum indíánanna sem komu aftur ofan úr fjöllunum ásamt EZLN,

pólitískt afl með baráttustefnuskrá í 13 liðum sem smám saman hefur verið sett fram frá fyrstu Lacandona-yfirlýsingunni og áfram í uppreisn undanfarinna tveggja ára, pólitískt afl sem berst gegn ríkisflokkskerfinu, pólitískt afl sem berst fyrir nýrri stjórnarskrá, pólitískt afl sem berst ekki til að taka pólitísk völd heldur fyrir lýðræði þar sem þeir sem stjórna með því að hlýða ...“ (útdráttur, yfirlýsingin öll í enskri þýðingu í IV 274, feb. 1995)

Stofnun FZLN

Margir vinstrimenn gripu zapatistana fegins hendi þegar þeir komu fram þar sem gamla vinstrihreyfingin var í upplausn. Kannski skiptir þó öllu meira máli að margir indíánar, verkamenn og ekki síst margir ungir millistéttarstúdentar sem ekki höfðu neina pólitíska reynslu fóru að styðja zapatista. Þannig skapaði EZLN og uppreisnin í Chiapas „nýja vinstrihreyfingu“ utan pólitísku flokkanna. En eftir ráðstefnu CND í ágúst 1994 klofnaði þessi nýja vinstrihreyfing í tvo arma.

Ekki var fullur einhugur í vinstrihreyfingunni um stofnun FZLN. Ýmsir þeirra sem voru lengst til vinstri í CND voru ekki með og árið 1996 hófu þeir að mynda aðra fylkingu, FAC-MLN (Wide Front of Construction of the National Liberation Movement). Þessi samtök tóku upp vinsamlega afstöðu gagnvart EPR og þrátt fyrir einangrunarsinnaða afstöðu gagnvart öðrum straumum í vinstrihreyfingunni náðu þau töluverðu fylgi á sumum svæðum, einkum í Guerrero-fylki. En samtímis fór EPR að halla sér æ meir að Cárdenas. Það var aftur á móti styrkur EZLN að halda áfram að hvetja til samtakamyndunar að neðan til að knýja fram breytingar á stjórnmálakerfinu. Þegar Cárdenas og PRD verða hluti hins pólitíska stofnanakerfis munu EZLN-FZLN áfram verða andstaðan.

15. mars 1998 hélt FZLN fyrsta landsfund sinn.

Alþjóðleg ráðstefna fyrir mannúð gegn nýfrjálshyggju

Í janúar 1996 lagði EZLN til að haldnir yrðu fundir til undirbúnings alþjóðlegri ráðstefnu „fyrir mannkynið gegn nýfrjálshyggju“ (for Humanity and Against Neo-liberalism) 27. júlí til 3. ágúst.

Í apríl 1996 var haldinn fundur í La Realidad í Mexíkó. Á hann mættu 300 fulltrúar frá Kanada, Bandaríkjunum, Mexíkó, Guatemala, Costa Rica, Venezuela, Puerto Rico, Ecuador, Brasilíu, Perú, Chile, Uruguay og Argentínu.

30. maí til 2. júlí 1996 var haldinn fundur í Berlín og þar mættu ríflega þúsund manns frá 26 Evrópulöndum. Á fundinum voru tekin fyrir 12 þemu, þ.á.m. nýfrjálshyggja, femínismi, Austur-Evrópa, alþjóðahyggja og búferlaflutningar.

Alþjóðaráðstefnan var svo haldin í Aguascalientes í La Realidad í Chiapas og stóð í viku. 1600 erlendir gestir sóttu ráðstefnuna og 500 Mexíkanar utan Chiapas. Yfir 300 blaðamenn frá 32 löndum voru á staðnum og höfðu fullan aðgang að öllum umræðum. Flestir erlendu þátttakendanna voru frá Vestur-Evrópu, einkum frá Frakklandi, Spáni og Ítalíu, og svo frá Norður-Ameríku og Rómönsku Ameríku en fáir frá Afríku og Asíu og enginn frá Austur-Evrópu. Mexíkönsku þátttakendurnir voru af ýmsu bergi brotnir. EZLN sendi 90 fulltrúa en 2-3000 fulltrúar voru úr indíánabyggðum í nágrenninu. Lítil þátttaka frá Rómönsku Ameríku skýrist kannski að einhverju leyti af því að 6. ráðstefna Sao Paulo Foro var haldin um svipað leyti. Hins vegar samþykkti Sao Paulo ráðstefnan yfirlýsingu um samstöðu með ráðstefnunni í Chiapas og sendi sérstaka nefnd til þátttöku í henni. Tiltölulega fáir evrópsku þátttakendanna voru fulltrúar stjórnmálaflokka en meðal þátttakenda voru 50 félagar úr Fjórða alþjóðasambandinu. Þrír félagar úr Miðstjórn (International Executive Committee) Fjórða alþjóðasambandsins áttu fund með stjórn (CCRI) EZLN og ákváðu að þessi tvö samtök tækju upp tengsl bræðralags. „Þessi ráðstefna var þýðingarmikil,“ segir Eric Toussant, sem var á ráðstefnunni og skrifaði um hana í International Viewpoint (nr. 281, okt. 1996). „Hún var mikilvægt framlag til baráttunnar fyrir nýrri alþjóðahyggju til varnar gegn sókn auðvaldsins. ... Tillagan um að koma á alþjóðlegum samskiptum til andófs gegn nýfrjálshyggjunni, þar sem hvers kyns samtök geti verið með, er mjög mikilsverð.“

Meðal helstu umræðuefna og niðurstaðna var eftirfarandi:

Að hafna „Structural Adjustment Policies“ samkvæmt fyrirmælum alþjóðlegra fjármálastofnana.
Að hafna stríðæsingastefnu heimsvaldaríkja.
Að neita endurgreiðslu alþjóðlegra skulda.
Að hafna svæðisbandalögum eins og Maastricht-samkomulaginu, NAFTA, Mercosur (samkomulag um sameiginlegan markað Rómönsku Ameríku) og Asia Pacific Economic Co-operation Accord.
Að berjast gegn lokun landamæra.
Að fordæma þá sem bera ábyrgð á einræðisstjórnum 7. og 8. áratugarins og berjast fyrir „endurkomu“ þeirra sem „hurfu“ á þessum tíma og síðan.
Barátta fyrir afvopnun.
Mikilvægi þess að uppfylla félagslegar þarfir.
Að verja velferðarkerfi og almennan aðgang að þeim.
Að berjast fyrir fullri atvinnu með styttingu vinnuvikunnar og landbúnaðarumbótum.
Að styðja femínískar kröfur.
Að berjast gegn fíkniefnaviðskiptum, og hér var litið á þau sem uppvaxandi form kapítalískra viðskipta.
Barátta frumbyggja fyrir fullveldi.
Að styðja meiriháttar andófsaðgerðir gegn nýfrjálshyggju.

1996: San Andrés-samningurinn – stirð samskipti

Í september 1995 hófust viðræður í bænum San Andrés Sacam Ch'en de los Pobres í Chiapas um réttindi og menningu indíána og í tengslum við þær stóð EZLN fyrir að mynda svokallað „Indigenous Forum“ 3.-9. janúar 1996 þar sem komu saman 250 fulltrúar af meira en þrjátíu ættflokkum indíána í Mexíkó auk 150 annarra fulltrúa og 16. febrúar var undirritað samkomulag um réttindi og menningu indíána.

1. maí 1996 stóðu verkalýðsfélögin sem mynda „Foro“-hópinn og Intersindical Primero de Mayo (1. maí stéttarfélaga- sambandinu) fyrir 1. maí-aðgerðum og var það í annað sinn sem „opinberu“ verkalýðssamböndin (CT og CTM) einokuðu ekki daginn. Þegar þau ákváðu að gera ekkert þennan dag 1995 tóku óháð verkalýðsfélög og önnur samtök frumkvæðið. Intersindical Primero de Mayo varð til upp úr því.

Dagana 30. júní til 6. júlí 1996 stóðu zapatistar fyrir „Sérstakri ráðstefnu um umbreytingu ríkisins“ (Special Forum on reforming the state) í San Cristóbal í Chiapas. Yfir 1000 þátttakendur voru á ráðstefnunni frá stjórnmálaflokkum og almannasamtökum, þ.á.m. tveimur þingflokkum (PRD og Verkamannaflokknum, PT). Meðal almannasamtaka sem áttu fulltrúa á ráðstefnunni má nefna róttæk millistéttarsamtök, El Barzon (Okið), samtök skuldum vafinna bænda og bísnissmanna. Á ráðstefnunni var byrjað að ræða stefnuskrá um endurbætur á hinu spillta og einræðishneigða mexíkanska ríki og næstu skref til frelsunar alþýðu Mexíkó.

Í júlí 1996 héldu fyrrgreind skuldarasamtök, El Barzon, landsfund sinn á áhrifasvæði zapatista í La Realidad í Chiapas og sýndu þeim samstöðu sína með því.

Sem dæmi um aðstæður sumra í Mexíkó má nefna að 30. maí 1996 rændi hópur fólks í San Nicolas de los Garza vöruflutningalest sem var að flytja maís. Maís er grundvallar fæðutegund í Mexíkó en þar sem landið er ekki sjálfbjarga með maís er hann fluttur inn frá Bandaríkjunum. Það sem knúði fólkið til verknaðarins var ekkert annað en hungur. Sama ástæða var fyrir búðarránum daglaunamanna (þ.e.a.s. farandverkamanna) í norðurhluta landsins, aðallega indíána frá Oaxaca, í júlí 1996.

Fyrri hluta ársins 1996 hljóp vaxandi harka í samskipti zapatista og stjórnvalda og hvað eftir annað munaði litlu að ögranir stjórnvalda yllu vopnuðum átökum. Hvað alvarlegastir voru strangir fangelsisdómar sem tveir liðsmenn zapatista fengu. Félagar Entzin og Elloriaga voru dæmdir fyrir að vera félagar í hryðjuverkasamtökum, þ.e. EZLN, og sá fyrrnefndi var dæmdur í 6 ára fangelsi en sá síðarnefndi í 13 ára fangelsi. Þessir dómar voru í ósamræmi við „Lög um viðræður, sáttir og frið“ í Chiapas frá mars 1995 þar sem þingið hafnaði að skilgreina EZLN sem hryðjuverkasamtök heldur sem samtök eða hóp mexíkanskra borgara, einkum indíána, sem eru í uppreisn. Samningaviðræður höfðu haldið áfram eftir að samkomulagið um réttindi indíána var undirritað 16. febrúar en vegna þessara dóma ákváðu zapastistar að hætta viðræðunum en lýstu yfir að þær gætu haldið áfram eftir að þeir félagar yrðu látnir lausir. Stjórnin hafnaði því með tilvísan til þess að dómstólarnir væru sjálfstæðir. Eftir kraftmikil mótmæli innan lands og utan voru þeir þó látnir lausir 6. júní 1996. Eftir það hófust viðræður á nýjan leik.

Ríkisstjórnin virðist hafa metið það svo að hagstæðara væri að leyfa alþjóðaráðstefnuna, sem haldin var um mánaðamótin júlí og ágúst, en banna hana og meðan á henni stóð var hlé á samningaviðræðum en þær hófust síðan aftur. En stjórnin hafnaði öllum kröfum zapatista og stóð ekki við þá samninga sem gerðir höfðu verið. Uppreisn EPR setti enn frekar strik í reikninginn og 2. september gengu zapatistar aftur frá samningaborði.

EPR

28. júní 1996 réðust fjörutíu grímuklæddir menn inn á samkomu sem haldin var til að minnast þess að eitt ár var liðið frá því að lögreglan myrti 17 bændur. Með þessu kom Byltingarsinnaði alþýðuherinn (Ejército Popular Revolucionario - EPR) í fyrsta sinni fram á sjónarsviðið. Á næstu vikum stóð hann fyrir mörgum aðgerðum í Guerrero-fylki, sem er eitt af fátækustu fylkjum Mexíkó þar sem sjálfsvarnarhópar indíána hafa starfað í mörg ár. (Guerrero er kannski þekktast fyrir að þar er ferðamannabærinn Acapulco).

EPR kynnti sig sem hinn vopnaði armur Lýðræðislega byltingarsinnaða alþýðuflokksins sem varð til við sameiningu 15 samtaka, flestra af maóískum uppruna, þ.á.m. PROCUP, sem var maó-stalínískur flokkur sambærilegur við „Skínandi stíg“ í Perú.

Eftir að EPR kom fram á sjónarsviðið var 23 þúsund manna herlið sent til Guerrero án þess að úr hervæðingu drægi í Chiapas og margir bændur og bændaleiðtogar voru handteknir og pyndaðir til að játa þátttöku í EPR þótt bændasamtökin lýstu yfir að þau hefðu ekkert með EPR að gera. Þessar hernaðaraðgerðir gengu svo langt að þingmönnum hins hægrisinnaða flokks, PAN, blöskraði en Ernesto Zedillo forseti sagði að skæruliðunum yrði mætt með fullum styrk.

28. ágúst færði EPR baráttu sína út fyrir Guerrero og réðist á tíu her- og lögreglustöðvar í Guerrero, Oxaca, Guanajuato, Pueblo, Chiapas og Mexíkó-fylki.

Skæruliðahópar hafa verið starfandi í Guerrero allt síðan um 1970 enda hefur fátækt og kúgun indíánanna þar ekki verið minni en í Chiapas, en fram til þess hefur stjórninni alltaf tekist að hafa hemil á þessum skæruliðahópum og þeir hafa ekki farið út fyrir fylkið. Skýringin á því af hverju nú kom fram hópur af þessum krafti er væntanlega vaxandi fátækt og örvænting íbúanna auk zapatista-uppreisnarinnar og pólitískrar þróunar samfara henni.

EPR sagðist ekki hafa nein tengsl við EZLN. Þótt uppreisn EZLN hefði vakið miklar vonir í fyrstu hefðu þeir nú valið leið samningana og milli þeirra og EPR væri eðlislægur munur. En ef EZLN mundi slíta samningaviðræðum mundu þeir hafa stuðning EPR eins og þeir nú hefðu virðingu EPR.

EZLN lýsti strax yfir að þeir hefðu engin tengsl við EPR og 4. september, eftir að slitnaði upp úr viðræðunum, sendi sub-comandante Marcos út yfirlýsingu um afstöðuna til EPR fyrir hönd EZLN. Við viljum ekki stuðning ykkar, sagði hann, við þurfum hann ekki og sækjumst ekki eftir honum. Sá stuðningur sem við þurfum og sækjumst eftir er stuðningur friðsamra borgara hér á landi og alþjóðlega. Af vopnum og hermönnum höfum við nóg. Farið þið ykkar leið og við förum okkar. Þið eruð ekki óvinir okkar og við erum ekki óvinir ykkar og við lítum heldur ekki á okkur sem keppinauta. Við unnum ekki lögmæti okkar með vopnum okkar heldur með margra ára pólitísku starfi meðal þeirra sem eru leiðtogar okkar, indíána-samfélögunum, og með samskiptum okkar við almenning hér og erlendis. Þetta er það sem ég meinti þegar ég sagði að EPR verði að vinna lögmæti sitt í augum alþýðunnar í Mexíkó. Það er ekki til að neita ykkur um það heldur til að benda á að það eru ekki pólitískir leiðtogar (jafnvel ekki þegar þeir eru skæruliðar) sem gefa hreyfingu lögmæti né yfirlýsingar skriffinna. Marcos skammaði EPR fyrir aðgerðir þeirra í Chiapas sem bar upp á þegar EZLN voru í miðjum klíðum að leita álits íbúana og truflaði það starf auk þess sem þessar aðgerðir gáfu stjórninni afsökun fyrir að auka herstyrk sinn og aðgerðir í héraðinu. Til hvers eruð þið með þessar aðgerðir hér, spurði hann, er það til að sýna að þið hafið stuðning á þeim svæðum sem EZLN er? Hafið þið fallið í þá keppinautagryfju sem stjórnin hefur reynt að grafa okkur? Þið hafið sagt að þið viljið ekki blanda ykkur í viðræður okkar. En þið hafið þegar gert það.

Samningaviðræður 1996-1997

Aðalefni viðræðna zapatista og stjórnarinnar voru stjórnarskrárbreytingar varðandi réttindi indíána. Báðir aðilar, stjórnin og zapatistar, höfðu samþykkt sáttanefnd þingmanna úr öllum þingflokkum, COCOPA (Commission on Concordance and Pacification) og 29. nóvember 1996 lagði hún fram endanlega tillögu. Zapatistar álitu tillöguna það mikið skref fram á við þrátt fyrir alvarlega vankanta að þeir lýstu því yfir strax næsta dag að þeir myndu ganga að henni. Stjórnin dró hins við sig svarið til 19. desember og lagði þá fram nýja tillögu. Zapatistar svöruðu 11. janúar og sögðu að með tillögu sinni hafnaði stjórnin tillögu COCOPA og hundsaði San Andrés-samkomulagið frá 16. febrúar 1996. Eftir að zapatistar gáfu út þessa yfirlýsingu hóf stjórnin óbeinar ógnanir með því td. að láta í það skína að þótt ekki yrði farið út í hernaðaraðgerðir nú væri ekki útilokað að til þeirra kæmi. 23. jan. 1997 gaf EZLN út aðvörun um að mexíkanska stjórnin væri að undirbúa hernaðarárás á svæði zapatista.

Síðla árs 1996 komu skæruliðahreyfingarnar FARC og UC-ELN út úr skógunum í Kolombíu (sú fyrrnefnda er búinn að starfa í um 40 ár) og í des. 1996 tók Tupac Amaru byltingarhreyfingin (MRTA) japanska sendiráðið í Lima í Perú. (sjá IV 285, feb 1997)

Kosningar 1996 og 1997

Í október og nóvember 1996 voru sveitarstjórnarkosningar í Mexíkó og kom PRI illa út úr þeim. Eftir þessar kosningar er u.þ.b. helmingur þjóðarinnar undir sveitar- eða fylkisstjórn stjórnarandstöðunnar í fyrsta sinn síðan 1917. PAN hafði mestan framgang á landsvísu. Í Guerrero-fylki hafði fylkisstjórinn, Ruben Figueroa, nýlega látið af störfum eftir æ ofbeldisfyllri stjórn. Eftirmaður hans, Angel Aguirre Rivero, reyndi að bæta ásýnd PRI og bauð helstu andstöðuflokkunum samstarf eftir kosningar og bauðst til að ganga til samninga við EPR eftir að skæruliðarnir lýstu einhliða yfir vopnahléi fram yfir kosningarnar, en það dugði ekki til. PRI tapaði miklu fylgi í fylkinu. PRD var helsti sigurvegarinn í Guerrero en sýndi því miður tilhneigingar til sama ólýðræðislega kosningastíls og PRI. Trostkíistarnir í PRT fengu líka góða útkomu og meirihluta í tveimur sveitarfélögum indíána en það var líka meðal indíánanna sem PRD hafði mest fylgi. Forystumenn PRT töldu úrslit kosninganna sýna að þeir hefðu gert rétt með því að leysa ekki upp flokkinn til að ganga inn í FZLN. Einnig töldu þeir EPR hafa haft jákvæð áhrif á úrslit kosninganna þrátt fyrir oft óábyrgar baráttuaðferðir.

Fyrir kosningarnar höfðu stjórnarandstöðuflokkarnir þrír á þingi samþykkt tillögur stjórnarinnar um „umbætur“ á kosningalögunum. Í raun virkuðu þær fyrst og fremst til að koma festu á samband stóru flokkanna á kostnað annarra flokka og frambjóðenda. Meðal annars er ekki hægt að bjóða sig fram sem óháður frambjóðandi og kosningabandalög eru bönnuð.

6. júlí 1997 voru kosningar (local elections) í 11 fylkjum auk Mexíkó-borgar, ennfremur kosningar til fulltrúaþingsins og fjórðungs öldungadeildarinnar. Í Mexíkó-borg var í fyrsta sinn kosinn borgarstjóri en fram til þessa hafði hann verið skipaður af forseta landsins. Borgin hefur verið helsta vígi stjórnarandstöðunnar en PRI hefur stjórnað henni í skjóli ólýðræðislegs fyrirkomulags. Fyrir kosningarnar hlupu margir tækifærissinnaðir framagosar úr PRI yfir til hinna flokkanna, einkum PRD þar sem gert var ráð fyrir að PRI gyldi afhroð og PRD hafði lagt áherslu á „hættuleysi“ sitt. Og sú varð raunin að PRI tapaði miklu fylgi og yfirráðum sínum yfir þinginu sem hann hafði haft í 70 ár. Eftir kosningarnar hafði PRI 240 þingmenn í fulltrúaþinginu, PRD 122, PAN 120, PVEM (umhverfissinnar) 11 og PT (Verkamannaflokkurinn) 7 og þar með er PRD næststærsti flokkurinn í þinginu. Jafnframt var Cárdenas kosinn borgarstjóri (jefe de gobierno) í Mexíkóborg. Ýmsir hálfsósíalískir fylgiflokkar PRI misstu líka fylgi, þ.á.m. PT. En aðalsigurvegarinn var Umhverfisflokkurinn PVEM sem á upptök sín í umhverfisverndarbaráttu og baráttu gegn kjarnorkuveri í Vera Cruz upp úr 1980. Hins vegar hélt PRI meirihluta sínum í öldungadeildinni enda nú kosið um aðeins 32 af 128 öldungadeildar þingmönnum (PRI 76, PRD 16, PAN 32, PVEM 1 og 2 óháðir en eitt sæti autt vegna andláts eins þingmanns). Kosningaþátttaka var 57.1%.

EZLN gaf út tilkynningu 1. júlí að zapatistar hefðu ákveðið að taka ekki þátt í kosningunum. Þeir tóku þá afstöðu til að mótmæla hinni miklu hersetu í Chiapas og viljaleysi stjórnarinnar til samninga og einnig vegna þess að í raun væri munurinn á afstöðu stjórnmálaflokkanna til baráttu indíánanna í Mexíkó ekki afgerandi. Í skýrslu International Rebublican Institute frá sept. 1997 er fullyrt að zapatistar hafi markvisst truflað eða hindrað atkvæðagreiðslu einkum í Ocosingo-héraðinu í Chiapas.

Úrslitum kosninganna var almennt vel tekið erlendis enda þótti PRI ekki hafa staðið sig sérlega vel að undanförnu. Þvert á móti var útlit fyrir að flokkurinn mundi leiða landið í djúpstæða kreppu og í Bandaríkjunum þótti ekkert spennandi við það að Mexíkó yrði önnur Kolombía eða Perú.

José Martínez Cruz, forystumaður í hinum trotskííska Byltingarsinnaða verkamannaflokki (PRT), sagði þessar kosningar sýna að flokksríkið væri smám saman að láta undan. Þótt enn væru samsömun milli ríkisins og PRI hefði flokkurinn þó ekki lengur meirihluta í fulltrúaþinginu. Sumir vinstri menn hefðu aldrei búist við að flokkurinn mundi sætta sig við að staða hans veiktist svo í kosningum en það hefði þó gerst og væri í raun framhald á undanhaldinu fyrir zapatistum frá því í janúar 1994. En í raun hefði baráttuaðferð stjórnarinnar verið sú að undirrita samninga án þess að virða þá í því skyni að vinna sér tíma. Hins vegar hefði kreppan farið síversnandi á þessum tíma, kreppa hins pólitíska kerfis. Þessi kreppa væri líka mjög augljós í verkalýðshreyfingunni sem lengi hafði verið einn hornsteinn PRI-veldisins.

Cuauhtemoc Cardenas tók við embætti sem borgarstjóri Mexíkóborgar 5. des. 1997. Þetta er hæsta embætti sem stjórnarandstaðan hefur nokkurn tíma fengið. Þó er þetta ekki eins valdamikið og ætla mætti því að í raun ræður fykisstjórnin mestu.

Vandamál þessarar stærstu borgar heims eru yfirþyrmandi: Fátækt, glæpri, húsnæðisskortur, talið er að 32% efnahagslífs borgarinnar sér svart sem þýðir gífurlegt skattatap, óhemjumiklar skuldir sem stofnað vartil á valdatíma PRI, umferðaröngþveiti og geigvænleg mengun (aðeins 27 daga á árinu 1997 taldist loftið vera gott).

1997-1998: Hægfara stríð verður æ ofbeldisfyllra

Dökka hliðin á þróuninni var hins vegar ofsóknir, morð, pólitískar fangelsanir og pólitísk mannshvörf. 50 mannréttindahópar komu saman á árinu 1997 og gáfu út skýrsluna „Todos los Derechos para Todos“ (Öll réttindi handa öllum). Þar segir að þörfin á sterkri stjórn til að tryggja árangursríka upptöku nýfrjálshyggjunnar hafi kallað á stefnu harðstjórnar (authoritarian policies) í því skyni að halda uppi reglu. Til þess hafi t.d. hermenn verið teknir inn í lögregluna eins og gert var upp úr 1970, en slíkt er þekkt í Rómönsku Ameríku sem undanfari valdaráns eða einræðis. Undir yfirskini baráttu gegn glæpum hafa lögregla og óopinberar hersveitir gengið harðar fram. Í Mexíkóborg hefur verið ráðist gegn götubörnum, í héruðum þar sem EPR hefur verið áberandi eru dæmi þess að allir karlar í heilu þorpunum hafa verið handteknir, baráttumenn fyrir mannréttindum og hagsmunum alþýðu hafa sætt ógnunum og ofsóknum allt frá nafnlausum símhringingum til innbrota þar sem skjöl hafa verið tekin, mannrána, barsmíða og pyndinga. Frá 1990 til 1997 dóu meira en 600 félagar í PRD vegna ofbeldis eða á óútskýrðan hátt. Þetta er það sem kallað er „hægfara stríð“ (Low Intesity War) og einkum sýnilegt í Chiapas og norðurhéruðunum þar sem zapatistar hafa áhrif, en þar hafa hernaðarátök milli eiturlyfjasala, lögreglunnar og hersins leitt til hernaðarástands í landamærahéruðum, td. í Chihuahua. Hvarvetna í Mexíkó færist pólitískt ofbeldi í vöxt og mannréttindi eiga undir högg að sækja, segir í skýrslunni. Í Chiapas eru starfandi meira en 20 óopinberar hersveitir (paramilitaire). Í fréttum frá Chiapas að undanförnu (fyrri hluta árs 1998) er einkum getið um tíð ofbeldisverk sveitar sem nefnd er Movimiento Indígena Revolucionario Antizapatista (MIRA) og tengist stjórnarflokknum, PRI.

30-40.000 hermenn hafa verið staðsettir í Chiapas-fylki, þar sem eru innan við 2,3 milljónir íbúa. Í byrjun árs 1998 voru þar 136 herstöðvar auk 40 stöðva öryggislögreglunnar. Hryðjuverkasveitirnar (paramilitary groups) eru í nánum tengslum við hersveitirnar og njóta stuðnings þeirra. Sex hryðjuverkasveitir eru mest áberandi í Chiapas og eru undir stjórn PRI („Paz y Justica“ og „Chinchulines“ í norðurhlutanum, „Másacra Roja“, „Movimiento Indígena Revolucionario Antizapatista“ (MIRA) og „Tomás Munzer“ í Altos héraði og „Alianza Fray Bartolomé de los Llanos“ í miðdölunum). Flestir meðlimir þeirra eru ungir menn úr samfélögum indjána sem og lögreglumenn, hermenn og bændur af evrópskum uppruna.

22. desember 1997 myrti hryðjuverkasveit, sem nýtur stuðnings stjórnvalda, 45 Tzotzil-indjána, aðallega konur og börn, drepnir í Chenalhó í Acteal í norðurhluta Chiapas. Þetta hleypti af stað mikilli mótmælaöldu í Mexíkó og víða um heim. Fimm dögum fyrir fjöldamorðin í Acteal sögðu fjölmiðlar frá því að fylkisstjórinn í Chiapas hefði veitt hálfri milljón bandaríkjadala til „Paz y Justica“-hryðjuverkasveitanna til að „styrkja landbúnaðarframleiðsluna“. Þetta var gert með athöfn þar sem Mario Renán var heiðursgestur, en hann var yfirmaður sjöunda herfylkisins, sem staðsett er í Chiapas, þegar lögð voru drög að „Chiapas '94 áætluninni“ (La Jornada, 17. des. 1997). Það mátti í raun greina ýmsa fyrirboða fyrir morðin í Acteal. Fyrstu skýrslurnar um versnandi ástand í Chenalhó-sýslu komu í ágúst 1997. Þá voru fórnarlömbin ekki félagar í EZLN heldur samtökum sem kallast „Las Abejas“ (Býflugurnar). Eftir fjöldamorðin notaði stjórnin þau sem átyllu til að senda 5000 hermenn til viðbótar til Chiapas „til að verja byggðirnar, fólk og eignir.“

Skv. þjóðarsáttarnefndinni (CONAI) voru meira en 500 indjánar drepnir á árunum 1995-97, en allt að 1500 skv. örðum heimildum (Proceso, 30. des. 1997). Og að sögn Chuayffet, fyrrum innanríkisráðherra hafa a.m.k. 15.000 manns flúið heimkynni sín í árslok 1997. Um mitt ár 1998 voru meira en 17 þúsund flóttamenn í Chiapas, þar af um 10.500 í flóttamannabúðum í Chenalho-sýslu. Flestir þeirra hafa flúið undan aðgerðum ofbeldishópa sem náðu hámarki með fjöldamorðunum í Acteal 22. des. 1997. 98 flóttamenn eru í felum uppi í fjöllum í Santa Catarina Panthelo-sýslu og inni í Lacandona-skóginum eru fólk sem flúði heimili sín undan árásum stjórnarhersins í febrúar 1995.

Á árinu 1997 var meira en 200 útlendingum vísað úr landi sakaðir um pólitísk afskipti í Chiapas og yfir 100 til viðbótar á fyrri hluta ársins 1998. Í janúar 1998 var Alþjóða Rauða krossinum skipað að yfirgefa Chiapas og á næstu vikum fóru yfirvöld að hafa afskipti af ferðamönnum og stöðva þá götu, og m.a. hefur Danielle Mitterand, ekkja Mitterands Frakklandsforseta, fengið viðvaranir frá útlendingaeftirlitinu, en hún hefur látið sig baráttuna í Chiapas skipta og heimsótt svæðið og var m.a. á alþjóðaráðstefnunni sumarið 1996. Á fyrri hluta ársins 1998 var meira en 100 útlendingum vísað úr landi

18. apríl 1998 barst frá Chiapas-héraði í Mexíkó ákall um alþjóðleg viðbrögð við árásum stjórnarhersins á Ricardo Flores Magón sjálfstjórnarbyggðina í Taniperla í Chiapas 11. apríl, handtökum 17 mexíkanskra þegna, brottvísun 15 útlendinga úr landi og öðrum hernaðaraðgerðum. Ætlun stjórnarinnar er, segir í bréfinu, að hrekja alla útlendinga á brott, öll erlend vitni, svo að hægt verði að taka aftur upp samskonar ógnaraðgerðir og enduðu með fjöldamorðunum í Acteal 22. desember síðastliðinn þegar 45 indíánar voru drepnir.

25. mars 1998 var send út á tölvupóstneti frá Chiapas skýrsla eftir Ondina Peraire í enskri þýðingu undir titlinum „Panorama of the actuality of the war in Chiapas“. Þar er sagt að ástandið hafi farið versnandi eftir fjöldamorðin í Acteal í desember. Sveitir hers, lögreglu og öryggissveita hafa samstarf og fara gegnum svæði uppreisnarmanna, setja upp varðstöðvar á vegunum, stöðva vegfarendur og leita á þeim og ryðjast inn í þorpin, yfirheyra íbúana, handtaka útlendinga og ógna kirkjunnar þjónum og fulltrúum óháðra samtaka sem styðja zapatista eða eru á svæðinu til að kynna sér ástandið. Óopinberar hersveitir eru skipulagðar og uppljóstrarar af indíánaættum eru fengnir til að benda á nágranna sem styðja zapatista. Bandarískir hernaðarráðgjafar eru í Chiapas og sjáist á ferð með hersveitum.

Sumsstaðar fara ofbeldissveitir um vegina og ræna ferðamenn. Hersveitir á svæðinu láta þær óáreittar.

Dæmi eru um að lögreglu- og hersveitir hafi skotið upp í loftið til að hræða íbúana og þyrlur sveimað yfir byggðunum klukkutímum saman.

Sem dæmi um ofbeldisaðgerðir er greint frá eftirfarandi:

7. jan. ruddist 46 manna sveit hermanna inn í þorpið La Union í Ocosingo-sýslu og 20. jan. ruddust hersveitir inn í þorpin San Antonio La Victoria og San Francisco.

20. jan. setti hersveit upp varðstöð á vegamótum við þorpið Jolja í Tila-sýslu, óð svo inn á kaffiekrur og jarðir bændanna og handtók fjögur ungmenni.

28. jan. var bændaforinginn Rubicel Ruiz Gamboa skotinn til bana og 29. jan. lét annar bændaforingi, Antonio Gomez, lífið þegar vörubíll ók á bíl hans og hvarf síðan af vettvangi.

24. feb. réðust 20 liðsmenn öryggissveita (Seguridad Pública) inn í nýtt þorp í Palenque-sýslu sem flóttamenn frá Agua Blanca hafa sest að í og hröktu íbúanna burt, rannsökuðu hús þeirra og rændu og skemmdu eignir þeirra.

28. feb. kom sveit hermanna og lögreglumanna inn í þorpið San Jeronimo Tulija í Palenque-sýslu, úthýsti börnunum úr skólanum og settist þar að. Morguninn eftir komu íbúar þorpsins og reyndu að hrekja innrásarmennina burt og stóðu átök allan daginn. Um miðjan mars sátu innrásarmennirnir enn í skólanum með litla skriðdreka og vopnum búna jeppa og trukka.

28. feb. réðist ofbeldissveit hvítliða á fjóra íbúa í þorpinu Benito Juarez í Simonjovel de Allende-sýslu og særði þá skotsárum.

11. mars tóku liðsmenn ofbeldissveitarinnar „Chinchulines“ ítalskan ferðamann í þessu þorpi, San Jeronimo Tulija, og færðu hann til herstöðvar þar sem þeir héldu honum með ofbeldi með þegjandi samþykki yfirmanna þar. Þessi sveit (paramilitary band) klæðist bláum einkennisbúningum og hefur í meira en eitt ár haft samstarf við herinn.

15. mars dó fátækur bóndi, Trinidad Cruz Perez, af sárum sem tveir drukknir PRI-félagar höfðu veitt honum.

Í tilkynningu frá upplýsingamiðstöð zapatista (Enlace Civil) 21. mars 1998 var sagt að herflugvélar og þyrlur hefðu að undanförnu flogið daglega hvað eftir annað klukkutímum saman mjög lágt yfir þorp í Lacandona-skóginum í Realidad í Chiapas og þyrlur hafa jafnvel lent eða gert sig líklegar til að lenda í miðjum þorpunum. Með öðru skapar þetta ótta hjá íbúum þorpanna og gerir þeim ókleyft að lifa eðlilegu lífi. Bændurnir þora ekki til vinnu úti á ökrunum og börnin fara ekki í skólann. Þessar aðgerðir hófust sama dag og stjórnin fékk samþykkt í öldungadeildinni lög um réttindi og menningu indíána.

Þetta eru aðeins dæmi og síðan hafa ofbeldisverkin haldið áfram. Ekki bætir úr skák að Samuel Ruiz biskupi hefur verið vikið frá formennsku samninganefndarinnar CONAI og nefndin síðan lögð niður og gerir það allar samingaviðræður nánast ómögulegar.

Í ákalli frá samstöðuhreyfingum sem sent var út frá Mílanó um miðjan júní er sagt að stjórnin í Mexíkó hafi hafið opið stríð gegn uppreisnarmönnum í Chiapas. Skorað er á Evrópusambandið og ríkisstjórnir og stofnanir sem gera samninga við Mexíkó að setja í þá skilyrði um að mannréttindi verði virt.

Á árunum 1994-95 var stríðið aðallega í Tzeltal-héraðinu (Lacondona regnskógunum) þar sem höfuðstöðvar EZLN eru. Þar eru byggðirnar Ocosingo, Altamirano og Las Margaritas. Árið 1996 færðust átökin til norðurhluta Chiapas þar sem aðallega búa Chol-indjánar. Þar eru byggðirnar Tila, Tumbalá, Sabanilla og Salto del Agua. Það var þar sem hryðjuverkasveitir og öryggislögreglan (Public Security Police) komu fyrst inn í átökin. árið 1997 færðust átökin svo til Los Altos, þar sem aðallega búa Tzotzil-indjánar. Þar eru byggðirnar Chanal, Chenalhó, Panteló og San Cristobal de las Casas. Það er í Chol-, Tzotzil- og Tzletal- samfélögunum sem EZLN hefur mestan stuðning. Í þessum samfélögum hefur mannfallið veruð mest.

Uppreisnarbærinn Tepoztlan

Í fylkinu Morelos, rétt sunnan við Mexíkó-borg, er bærinn Tepoztlan. Bærinn er á svæði sem er frægt fyrir fornminjar frá tímum Azteka. Í júlí 1995 fór að myndast þar hreyfing gegn lagningu golfvallar sem átti að taka 250 ha af friðuðu almannalandi. Í hálft annað ár háðu 10 þúsund íbúar bæjarins harða en friðsama baráttu með alþjóðlegum stuðningsyfirlýsingum en máttu sæta harðræði svo sem ólöglegum handtökum leiðtoga sinna. Samstaðan hefur verið slík að ríkislögreglunni hefur varla verið hleypt inn í bæinn. Þetta er í þriðja sinn sem íbúarnir heyja baráttu gegn áætlunum í nýfrjálshyggjustíl um að einkavæða umhverfið. Á þessum slóðum voru mynduð sjálfstjórnarsvæði árið 1914 þegar bændurnir í Morelos gengu til liðs við Suður-Frelsisher Emiliano Zapata og enn lifir minningin um það.

(Byggt á José Martinez Cruz: „Zapata lives on in opposition to new golf course. Tepoztlan: rebel town,“ IV 286, mars 1997)

Samuel Ruiz og frelsunarguðfræðin í Mexíkó

Samuel Ruiz kom til Chiapas 1965 eftir nám við Gregóríanska háskólann í Róm. Hann tók þátt í Medellin-ráðstefnunni (Biskuparáðstefnu Rómönsku-Ameríku - CELAM) 1968 og starfaði hjá CELAM í nokkur ár eftir það en á þessum árum var CELAM undir áhrifum hins framsækna arms kaþólsku kirkjunnar í álfunni. Í San Cristóbal de las Casas-biskupsdæminu í Chiapas byggði hann upp hreyfingu 7800 indíána, leikmanna sem stunduðu trúfræðslu og störfuðu þeir í 2600 grunnsamfélögum (base communities). Hann fékk aðstoð frá trúarlegum kvennahópum og dómíníkana- og jesúítaprestum.

Í október 1996 var haldið upp á 25 ára afmæli „Grunnsamfélaga Krists“ (The Christ Base Communities (CEBs)) í Mexíkó undir forystu Arturo Lona Reyes biskups í Tehuantepec í Oaxaca-fylki. Haldin var ráðstefna undir yfirskriftinni: „Vegur lífs, andspyrnu og vonar, til samfélags réttlætis, bræðralags og samstöðu.“ 2500 ráðstefnufulltrúar, leikir og lærðir, skoruðu á kirkjuna að „skipa sér í lið hinna fátæku“ og ályktað var um að hafna efnahagslegri nýfrjálshyggju, „vegi dauðans.“ Lona Reyes biskup hefur öll þessi 25 ár verið sakaður um að vera marxisti og skipuleggja skæruliðahreyfingar og nokkrum sinnum hefur verið reynt að drepa hann. Kristilegu grunnsamfélögin hafa unnið í fátækrahverfum bæjanna, meðal fátækra bænda og hinna 10 milljón indíána í Mexíkó, skipulagt mannréttindahópa, ýtt undir pólitíska vitund og látið sig varða réttindi verkamanna og málefni verkalýðsfélaga.

Í starfi kristilegu grunnsamfélaganna í Chiapas var lögð áhersla á að styrkja vitund indíánanna um félagslegar og pólitískar aðstæður sínar og það hjálpaði þeim við að fara að skipuleggja sig til baráttu fyrir réttindum sínum, ekki síst fyrir að endurheimta erfðalönd sín. Ruiz hjálpaði Maya-indíánunum þegar þeir lentu í árekstrum við landeigendur, ekki síst eigendur hinna stóru nautabúgarða. Einnig hjálpaði hann flóttamönnum frá Guatemala sem flúðu til Mexíkó á 9. áratugnum.

Með þessu starfi lenti Ruiz í árekstrum við stjórnvöld í Mexíkó og Samtök nautagripabænda í Chiapas og þegar páfinn kom til Mexíkó 1993 var reynt að losna við þennan vandræðagepil. Ruiz skrifaði páfa og lýsti aðstæðum og kröfum „hjarðar“ sinnar en nokkrum mánuðum seinna skipaði sendiherra páfa í Mexíkó Ruiz að segja af sér. Ruiz var að vinna að áfrýjun sinni til Rómar þegar zapatista-uppreisnin braust út 1. jan. 1994. Þegar mexíkanska stjórnin sá að hún gat ekki brotið uppreisnarmenn á bak brá hún á það ráð að fá Ruiz til að miðla málum í samningaviðræðum. 4. nóv. 1997 var gerð tilraun til að ráða Riz af dögum ásamt Raul Vera en það mistókst.

Ruiz hefur verið sakaður um að hafa kynt undir uppreisnina en ekkert bendir til það sé rétt. Hins vegar hefur starf hans eins og starf framsækinna presta í El Salvador á 8. áratugnum ýtt undir menntun fjöldans, vitund um samtakamáttinn og um mannréttindi og félagsleg réttindi hinna fátæku. Þetta hefur rennt stoðum undir trúarlega og pólitíska menningu meðal mikilvægs hluta indíánanna. Og eins og í El Salvador var skipulagning þúsunda indíána í vopnaðar sveitir, sem íbúarnir á svæðinu studdu, árangur afskipta skipulagðra marxískra byltingarsinna sem byggðu á pólitískri og félagslegri vitund sem hin trúarlega starfsemi hafði sáð til.

Hugmyndafræði EZLN er ekki trúarleg. Hún er frekar innblásin af fyrstu mexíkönsku byltingunni og baráttu Emiliano Zapata og félaga hans og mest af táknrænum vísunum samtakanna koma úr menningu Mayanna. En það var starf Ruiz og hans manna sem fyrst og fremst plægði þann jarðveg sem gerði zapatistahreyfinguna mögulega.

(byggt m.a. á grein Michel Löwy: „Liberation Theology and the Zapatista uprising“, IV 266, maí 1995)

Indíánakonurnar og zapatista-uppreisnin

Þriðjungur EZLN eru konur og er það er athyglisvert í ljósi þess að þjóðfélagið og stofnanir í Mexíkó eru yfirgnæfandi patríalskar og maskúlínar.

Indíánakonur búa við margfalda kúgun: vegna kynferðis, kynþáttar, stéttarstöðu, aldurs, trúarbragða og stjórnmála.

Á þessum slóðum er staða kvenna oft mjög forneskjuleg. Feðurnir ákveða giftingu dætranna meðan þær eru á barnsaldri og þær fá engu um það ráðið. Þær flytjast til tengdafólksins og eru þar hálfgerðar ambáttir. Í fjalla- og skógarhéruðum Chiapas, eins og reyndar víðast hvar í landinu, er heimilisofbeldi gagnvart konum daglegt brauð.

Heilbrigðismál eru í miklum ólestri í Mexíkó og meira en helmingur þjóðarinnar býr við ófullnægjandi skilyrði á því sviði. Í einni fréttatilkynningu EZLN er sagt að „á síðastliðnu ári (þ.e. 1993 eða 94) dóu meira en 15 þúsund manns af auðlæknanlegum sjúkdómum. Dauðinn er þegar meðal okkar: því ekki að berjast og deyja með virðingu ef við verðum að deyja úr kóleru, sýkingu eða næringarskorti?“ Og barnsfæðingum mætti bæta við. Út frá HDI-mælikvarðanum (Human Development Index) er Mexíkó í 53. sæti af 173 (Svíþjóð í 5. sæti), en sé stöðu kvenna bætt á þennan mælikvarða fer Mexíkó niður í 82. sæti (en Svíþjóð upp í 1.). Fyrir indíánana eru heilbrigðismálin það sem mikilvægast er að taka á.

Silvia yfirforingi segir frá því í blaðinu La Jornada, hvernig vera hennar í skæruliðahreyfingunni gerði henni kleyft að læra spænsku, lesa og skrifa, hvernig hún giftist öðrum foringja og noti getnaðarvarnir. Í indíánaþorpinu hennar hefði þetta lífsval hennar verið ófyrirgefanlegt afbrot. Hin vopnaða uppreisn hefur, þrátt fyrir hefðbundið „macho“ eðli sitt, hernaðarhyggju, híerarkí og – algerlega „ólýðræðislegan“ – rétt til að drepa, fært konum og körlum vitund um jafnrétti.

Strax í byrjun uppreisnarinnar í ársbyrjun 1994 var EZLN búið að setja sér „Byltingarlöggjöf um konur“ þar sem gert er ráð fyrir að konur geti tekið þátt í byltingarbaráttunni, þær hafi rétt til vinnu og launa, til að ákveða barneignir sínar og taka þátt í stjórnun samfélags síns. Konur og börn hafi forgang til heilsugæslu, konur hafi rétt til menntunar og til að velja sér maka. Engum leyfist að beita konur ofbeldi, hvorki innan eða utan fjölskyldu og alvarlegum refsingum verði beitt við nauðgunum. Konur hafi rétt til gegna stjórnunar- og yfirmannastöðum í byltingarhernum. Konur hafi öllu réttindi og skyldur sem hin byltingarsinnuðu lög og reglur kveði á um. (IV 253, feb. 1994).

Þessar konur eru í sérkennilegri stöðu, þær tilheyra tvenns konar heimi, hafa tvenns konar sjálfsmynd, annars vegar hina hefðbundnu í upprunalegum heimkynnum sínum, hins vegar sem nútímakona, sem nútímaskæruliði. Á heimaslóðum sínum verða þær að endurskapa daglegt líf á nýjum grundvelli.

En til að öðlast þann rétt sem þær krefjast er ekki nóg að gera breytingar heima fyrir, Mexíkó verður að breytast eins og landið leggur sig. Og til þess þarf frið.

(Byggt á grein Marcela Lagarde: „Indian Women in the Zapatista rebellion“, IV 266, maí 1995. Þessi grein er þýddur útdráttur úr ritgerð um rætur baráttunnar í Chiapas. Höfundurinn er félagsfræðingur og háskólakennari og höfundur bókarinnar „Mæður, hórur og nornir“, grundvallarrit um femínisma í Mexíkó).

Sao Paulo Foro og zapatistar

25.-28. maí 1995 var haldið í Montevideo í Uruguay fimmta Sao Paulo Foro, ráðstefna vinstri (og lýðræðissinnaðra) samtaka, hreyfinga og flokka í Rómönsku Ameríku. Það voru nokkuð skiptar skoðanir um þá sem höfðu fengið boð um að koma og einnig þá sem ekki hafði verið boðið. T.d. kom FSLN undir forystu Daniels Ortega í veg fyrir að klofningssamtök Sergio Ramírez (sem Ernesto Cardinal er einnig í forystu fyrir) fengju aðgang að ráðstefnunni, en PRI fékk að senda áheyrnarfulltrúa meðan „gleymdist“ að bjóða EZLN og CND. (Sjá IV 268, júlí 1995, s. 4-6).

Sumarið 1996 var sjötta Sao Paulo Foro haldið í El Salvador. Þótt ráðstefnan hafi verið mikilvæg og sýndi mikilvægi Sao Paulo Foro var það áhyggjuefni að zapatistar voru ekki nefndir fyrr en við lokaathöfnina að tilkynnt var að fulltrúar frá ráðstefnunni yrðu sendir á alþjóðlegu ráðstefnuna í Chiapas sem zapatistar stóðu fyrir um þetta leyti. Mörg samtök, sem tóku þátt í Sao Paulo Foro, voru mjög gagnrýnin á zapatista og haft var eftir skæruliðaforingja frá Guatemala: „Við botnum ekkert í þessu. Þegar þú hefur vopn þá notarðu þau.“ Hins vegar má líka gagnrýna zapatistana fyrir að velja þennan tíma fyrir sína ráðstefnu því að þeir áttu að vita að Sao Paulo Foro var áætluð á þessum tíma.

Sumarið 1997 var sjöunda Sao Paulo Foro haldið, nú í Porto Alegre í sunnanverðri Brasilíu. Kosningasigrar PRD í Mexíkó, FMLN í El Salvador og Lavalas hreyfingarinnar á Haiti settu svip sinn á stemninguna á ráðstefnunni. Á ráðstefnunni voru tveir megin straumar: Annars vegar „raunsæismenn“ sem takmarka sig við umbótastefnu og voru þeir í meirihluta. Hins vegar þeir sem halda í sósíalíska stefnu og neita að fordæma byltingarstefnu en eru þó til í að taka þátt í hinni opinberu stjórnmálabaráttu. Í lokayfirlýsingu ráðstefnunnar var lögð áhersla á víðtæka baráttu hinna útskúfuðu gegn hnattvæðingu valds hinna valdamiklu og fyrir annars konar hnattvæðingu. Í umræðum um yfirlýsinguna bættust í hana ályktanir um nýjar félagshreyfingar og baráttu frumbyggja og útskúfaðra hópa svo og um erlendar skuldir og mikilvægi baráttunnar gegn skuldagreiðslum. Harðast var deilt um afstöðunna til vopnaðarar baráttu og var hafnað að veita Tupac Amaru (MRTA) í Perú aðgang að ráðstefnunni en hins vegar var árás stjórnarinnar á japanska sendiráðið fordæmd.

Áttunda Sao Paulo Foro verður haldið í Mexico City sumarið 1998.

Fulltrúar þriggja vinstri flokka í Rómönsku Ameríku ræða um zapatista

(IV 268, júlí 1995)

Meðan á 5. Sao Paulo Foro stóð 1995 ræddi Braulio Moro við þrjá ráðstefnufulltrúa um zapatista-uppreisnina í Mexíkó, þá Julio Marenales úr forystu MLN-Tupamaros í Uruguay, Paul Pont varabæjarstjóra í Porto Alegre (kosinn bæjarstjóri í okt. 1996) í Brasilíu og félaga í framkvæmdastjórn PT (Verkamannaflokksins - einnig forystumaður í Sósíalísku lýðræði, straums innan flokksins sem styðst við Fjórða alþjóðasambandið - sjá IV. 285, feb. 1997) og Abel Prieto frá Kommúnistaflokki Kúbu.

Marenales: Þetta er hreyfing sem indíánarnir halda uppi. Það hefur ekki verið mjög algengt í Rómönsku Ameríku. Allar kynþættir sem mynda hinar ýmsu þjóðir Rómönsku Ameríku hafa lagt sitt af mörkum til byltingarhreyfingar álfunnar, en eina hreyfingin þar sem indíánar hafa haft sama vægi var Byltingarbandalag Guatemala (URNG - National Guatemalan Revolutionary Union). Annars hafa þessar hreyfingar verið hreyfingar hvítra.

Í öðru lagi er það sérstakt að þarna er ekki um að ræða uppreisn í því skyni að taka völdin. Í stefnuskrá EZLN er ekki að sjá neinar sósíalískar eða byltingarsinnaðar tilvísanir. Það sem þeir krefjast er réttur til að athafna sig innan kerfisins. Þetta er nýtt. Við samsvarandi aðstæður hefur hin vopnaða barátta miðast við að taka völdin. Við (Tupamaros) settum þessa hugmynd fram en það eru zapatistarnir sem framkvæma hana.

Prieto: Þróun skæruliðahreyfingarinnar í Mexíkó sýnir að nýfrjálshyggjan getur valdið nýjum félagslegum sprengingum.

Pont: Mexíkanska undrið var kynnt okkur í Brasilíu sem fyrirmynd en zapatista-uppreisnin er skýrasta dæmið um þá kreppu sem nýfrjálshyggjan hefur valdið í Rómönsku Ameríku. Þessi stefna er nú uppi víða í álfunni, það er stefna Menems í Argentínu jafnt sem mexíkönsku stjórnarinnar að skapa lífvænlegt samfélag fyrir 20-30% íbúanna en útskúfa hinum.

Pont: Zapatista-hreyfingin hefur ekki tekið upp neina af hinum klassísku hugmyndum um vopnaða baráttu í Rómönsku Ameríku, hvorki „foco“-strategíuna né „prolonged war“-strategíuna. Mikilvægi zapatista-hreyfingarinnar er að hún hefur gengið gegn ákveðinni tilhneigingu hjá stórum hluta vinstri hreyfingarinnar sem hefur lagt megináherslu á kosningar og sett alþýðuhreyfingar og sjálfsprottna baráttu fjöldans í annað sæti. Stóra spurningin er hvernig eigi að draga ýmis konar mikilvæga reynslu saman og laga hana að veruleikanum í hverju landi. Ég held að reynsla okkar í PT og Alþýðufylkingunni (sem var mynduð fyrir kosningabaráttuna nýlega) gegni líka hlutverki við að skapa einingu gegn nýfrjálshyggjunni. Í Uruguay, þrátt fyrir öll vandamálin þar, gegnir Frente Amplio hlutverki við að sameina lýðræðislega alþýðuhreyfingu með það markmið að byggja upp valkost við nýfrjálshyggjuna. Þetta er mikilvægasta verkefnið í Rómönsku Ameríku nú og zapatistarnir hafa ýmislegt mikilvægt fram að færa í þessari þróun.

Aðspurður um hvers vegna vinstrihreyfingin í Rómönsku Ameríku hefði verið svo sein að sýna samstöðu með Zapatistum sagði Marenales: Síðan Samstöðuhreyfing Rómönsku Ameríku lagðist af á 7. áratugnum höfum við gleymt mikilvægi alþjóðatengsla og alþjóðlegrar samstöðu. Við látum okkur ekki lengur skipta hvað gerist í öðrum löndum. Og við erum líka að missa viðbragðshæfni okkar. Við látum ýmislegt yfir okkur ganga án þess að bregðast við.

Prieto: Við höfum góð samskipti við PRI í Mexíkó. Við erum flokkur í ríkisstjórn sem reynir að verja byltingarsinnaðar hugmyndir og halda uppi góðum samskiptum við flokka með mismunandi stefnu. Við neyðumst til að hafa þessa tvíhyggju, ekki af því að við séu tvöfaldir í roðinu heldur af því að við eru að vinna með öðrum ríkistjórnum að því að brjóta einangrun Kúbu. Vissulega kom þessi zapatistasprenging á þeim tíma sem vinstrihreyfingin í Rómönsku Ameríku var að þróast til meira hægfara stefnu en á sama tíma erum við á tímabili endursamsetningar í kjölfarið á falli raunsósíalismans. Með öðrum orðum, við erum á skeiði þar sem vinstrihreyfingin hefur ekki enn fundið stefnu til að andæfa hinni afturhaldsömu póstmódernísku stefnu. Við erum að þróa hægfara vinstrihreyfingu handa háskólamönnunum í Norður Ameríku, en við höfum ekki enn greint hina alþjóðlegu stöðu nægilega djúpt (We are developing a moderate left, for the consumption of academics in North America, but we haven't analysed the international situation in sufficient depth.)

Pont: Þótt vissulega hafi verið mótmælaaðgerðir og textum EZLN hafi verið dreift er það rétt að samstaða mætti vera meira. En það vantar tæki til að samþætta baráttuna í Rómönsku Ameríku. Sao Paulo Forum er vissulega tæki til að endurvekja samstöðuna, en það hefur þó ekki virkað eins og þörf hefur verið á. En við þyrftum líka að tala um jákvæða reynslu okkar þar sem við höfum tekið þátt í héraðs- og sveitarstjórnum.

Zapatistar og trotskístar í Mexíkó

1992 varð klofningur í Byltingarsinnaða verkamannaflokknum (Partido Revolucionario de Los Trabajadores - PRT), deild Fjórða alþjóðasambandsins í Mexíkó. Minnihluti í miðstjórninni, sem taldi sig hafa stuðning meirihluta félaganna, ákvað að mynda flokksbrot. Alþjóðasambandið viðurkenndi meirihluta miðstjórnarinnar sem áframhaldandi deild þótt minnihlutinn héldi áfram aðild að sambandinu.

Ekki var ágreiningur um afstöðuna til Chiapas-uppreisnarinnar né heldur til Cárdenas og PRD (PRT studdi Cárdenas í forsetakosningunum 1994 og átti menn á lista PRD í þingkosningunum), hins vegar var ágreiningur um uppbyggingu byltingarsinnaðrar hreyfingar í Mexíkó. Sá ágreiningur kom svo skýrast í ljós varðandi þátttöku í FZLN.

Opinbera deildin (meirihluti miðstjórnar frá 1992) tók í sept. 1995 upp nafnið Róttækt lýðræði (DR). Hún ákvað svo að leysa sig upp, segja sig úr Alþjóðasambandinu og ganga inn í FZLN, en einstakir félagar höfðu þá þegar gengið þar inn. Minnihluti DR var andvígur þessu.

Minnihluti miðstjórnar frá 1992 er nú einu samtökin sem nota nafnið PRT og hefur hvatt félaga í EZLN til að taka þátt í opinberum umræðum um hugmyndir þeirra með hinni nýju fylkingu og þau pólitísku verkefni sem liggja fyrir í Mexíkó.

19.-21. desember 1997 voru stofnuð ný byltingarsinnuð sósíalísk samtök, Einingarfylking sósíalista (Liga de Unidad Socialista - LUS). Í hinum nýja flokki sameinast þrír straumar. Í fyrsta lagi Sósíalískt forum undir forystu fyrrum félaga í PRT sem yfirgáfu flokkinn þegar hann klofnaði í tvo arma í skömmu fyrir 1990. Vantraust þeirra á PRT á rætur að rekja til þess þegar flokkurinn fór að þiggja ríkisstyrk eftir að þeir unnu þingsæti í kosningunum 1983. Þeir gagnrýndu líka báða arma flokksins fyrir að styðja hinn borgaralega flokk Cuauhtehmoc Cárdenas, PRD, í forsetakosningunum 1994. Í öðru lagi eru félagar úr DR sem voru andvígir því að leysa samtökin upp og sameinast FZLN. Í þriðja lagi eru fyrrum félagar úr Kommúnistaflokknum sem höfðu lagst gegn því að leggja flokkinn niður og ganga í PRD.

Í stjórnmálaályktun hinna nýja samtaka var hinn hefðbundni mexíkanski popúlismi gagnrýndur og athyglinni sérstaklega beint að flokki Cárdenas, PRD. Útskýrt var að stefnubreyting PRI í átt til einkavæðingar snerist ekki um pólitískt eða hugmyndafræðilegt val heldur hefði hin borgaralega þjóðernisstefna (the bourgeois nationalist project) runnið sitt skeið og sá popúlismi sem PRD byði upp á væri ekki valkostur við stefnu PRI heldur tímaskekkja og fortíðarþrá.

Í IV 276, apríl 1996 var birt grein eftir félaga í PRT og bréf DR til Alþjóðasambandsins um afstöðuna til FZLN, en Fjórða alþjóðasambandið hefur látið sig miklu varða endurskipulagningu (regroupment) vinstri hreyfingarinnar á alþjóðavísu og ályktaði um það á heimsþinginu 1995.

Edgar Sánchez, félagi í stjórnmálanefnd PRT:

Zapatista Army Calls for New Civil Party

IV 276, apríl 1996 (útdráttur):

Áætlanir um nýtt pólitískt afl voru algerlega nauðsynlegar vegna stöðunnar í Mexíkó. Zapatista-uppreisnin í jan. 1994 olli kreppu í pólitísku kerfi Mexíkó, kreppu sem ekki hefur verið leyst. Öll pólitísk öfl eru í kreppu. Síðan 1994 hefur EZLN fengið mikla samúð meðal annars meðal almennra félaga margra pólitískra samtaka og flokka. En EZLN er í grundvallaratriðum pólitísk-hernaðarleg samtök og það takmarkar möguleika samtakanna á að hafa áhrif á hinu pólitíska sviði að þau eru byggð upp hernaðarlega og eru ekki samtök á landsvísu. Margt frumkvæði þeirra hefur ekki borðið þann árangur sem vonast var til vegna vöntunar á skipulögðu afli til að koma því út.

Hvers vegna fylking (front) en ekki flokkur? Hvers vegna fylking samtaka en ekki einstaklinga?

Fyrir atkvæðagreiðsluna í ágúst 1995 töldu PRT og fleiri sósíalísk samtök að besti kosturinn væri að EZLN hefði forgöngu um myndun flokks og bjóða öðrum að taka þátt í því. EZLN gerði rétt í því að skipuleggja hinn breiða fjölda, þá sem ekki eru flokksbundnir. CND er dæmi um það. En samstöðuhreyfingin með zapatistum var svo sundurleit pólitískt að hún dró úr krafti og árangri CND. Þess vegna álítum við að við þurfum að komast yfir þessa sundurleitni CND og skapa pólitískt samstæðara afl og það verður helst gert með einhvers konar flokkslegum samtökum með einstaklingsaðild.

Við vissum að þessi hugmynd er ekki vinsæl í samstöðuhreyfingu zapatista, fyrst og fremst vegna andúðar á núverandi flokkakerfi en einnig vegna fordóma um að flokkur hljóti að vera sama og kosningatæki, en sú fullyrðing er mjög algeng í yfirlýsingum EZLN. Við lítum ekki svo á að flokkur þurfi að vera kosningatæki. Stjórnmálabarátta byltingarsinnaðs flokks takmarkast ekki við kosningaþátttöku.

Við tökum ekki heldur undir þá skoðun sub-comandante Marcosar, sem hann setti fram í ávarpi 4. mars, að í stjórnmálaflokki byggist félagsaðild aðeins á tveimur þáttum, annars vegar þátttöku í kosningum og hins vegar í innra kjöri flokksleiðtoga. Hér er líka aðeins dregin ályktun af kosningaflokkum, einkum borgaralegum flokkum. Þetta er augljóslega ekki sú hugmynd sem við höfum um flokk sem skipuleggur markvisst til þátttöku í daglegri stéttabaráttu og einskorðar starf sitt ekki við kosningasviðið.

EZLN hafnar því myndun pólitísks flokks en kallar eftir myndun zapatistafylkingar sem jafnframt felur í sér pólitíska fylkingu. PRT hefur fullan vilja til að taka þátt í slíkri pólitískri fylkingu í þessu samhengi.

Hins vegar hefur Marcos sagt í yfirlýsingu sinni frá 4. mars að þessi fylking sé ekki hugsuð sem fylking samtaka, þar sem þeir sem vilji vera með verði að gera það sem einstaklingar og hafna sínum fyrri samtökum eða þau verði að leysa sig upp. Í hugmyndunum um Zapatista-fylkinguna eru ákveðnar mótsagnir þar sem annars vegar er gert ráð fyrir að sameina ýmsa strauma í vinstrihreyfingunni en þó gert ráð fyrir einstaklingsaðild og að önnur samtök séu lögð niður. Jafnframt er gert ráð fyrir að EZLN starfi áfram enda annað óhugsandi þar sem EZLN hefur lýst yfir stríði á hendur ríkisstjórninni. Og þó svo að ekki eigi að stofna flokk verður FZLN í raun hálfgildings flokkur eins og samtökin eru hugsuð.

Rétt er að huga að þeirri yfirlýsingu að Zapatista-fylkingin eigi ekki að berjast fyrir völdum. Það virðist mótsagnakennt að afl, sem kemur fram til að binda endi á flokksríkiskerfið og hefur jafnvel lýst yfir stríði á hendur núverandi ríkisstjórn og fordæmt hana og núverandi kerfi, að þetta afl segist ekki ætla að berjast fyrir að ná völdum.

Að koma núverandi valdhöfum frá og koma völdunum í hendur fólksins er þó ekki í mótsögn við þá yfirlýsingu að Zapatista-fylkingin ætli sér ekki að taka völdin. Valdataka þarf ekki að felast í því að skipta um flokka við völd. Það getur ekki verið markmið okkar að færa völdin frá PRI til FZLN. Við erum sammála um nauðsyn breiðrar andstöðuhreyfingar sem sameinar alla þá sem vilja brjóta núverandi kerfi og valdhafa á bak aftur, sem vilja berjast fyrir lýðræði og skapa aðstæður til að hver og einn geti barist fyrir sinni stefnu. Við þurfum, einsog segir í einni yfirlýsingu frá EZLN, byltingu til að gera byltinguna mögulega.

Bréf frá Róttæku lýðræði til framkvæmdanefndar Fjórða alþjóðasambandsins, „Renaissance and Revolution,“

IV 276, apríl 1996 (útdráttur)

Þegar fjórða Lacandona-yfirlýsingin var gefin út sendum við EZLN þegar bréf með stuðningsyfirlýsingu ásamt fáeinum athugasemdum og við vorum strax á því að ganga í FZLN.

Athugasemdir okkar fólust fyrst og fremst í að við voru andvíg því að FZLN yrði fylking í hefðbundinni merkingu þess orðs. Þessi umræða er ekki ný hjá okkur og við greiddum atkvæði um ályktun okkar þegar á landsfundi okkar í sept. 1995.

a) EZLN kemur fram hér á landi og erlendis, einkum í Rómönsku Ameríku, sem eins konar endurreisn uppreisnar. Þetta er ekki meira og minna einangrað andóf heldur byltingarsinnaður valkostur sem höfðar til stórra hópa í samfélaginu.

b) Að EZLN byggist á þátttöku indíánanna er mikil ögrun við gömlu vinstrihreyfinguna í Rómönsku Ameríku sem hefur aldrei skilið mikilvægi þessara samfélaga í hinu andkapítalíska andófi. Enginn, ekki einu sinni URNG, enn síður FMLN, né afgangurinn af vinstrihreyfingunni í Rómönsku Ameríku, og við þar meðtalin, skildi þetta. Andstaða mikils hluta forystu PRT við baráttu gegn breytingum Salinas-stjórnarinnar á 27. grein stjórnarskrárinnar á þeim forsendum að við ættum að beina baráttu bændahreyfingarinnar að framleiðslunni en ekki eignarhaldinu á landinu var bara toppurinn á ísjakanum í hugsun vinstrihreyfingarinnar.

c) EZLN varð til sem afleiðing af mistökum í öllu starfi vinstrihreyfingarinnar, ekki síst hjá okkur sjálfum. PRT hefur skipað mikilvægan sess í vinstrihreyfingunni í Mexíkó og úr röðum flokksins hafa komið þúsundir hæfra byltingarsinna. Engu að síður varð hann fyrir áhrifum frá stofnanagervingu og vaxandi pragmatisma sem létu hann mæta vandamálunum með alls kyns aðgerðum sem virtust skila árangri en ollu í rauninni sjálfsblekkingu og stöðnun flokksins.

d) EZLN varð til utan vébanda mexíkanska ríkisins og á mörkum hins formlega þjóðfélags og setti fram stefnu sem ríkisvaldinu var um megn að bregðast við og var blönduð sterkri siðferðilegri andstöðu við kerfið ásamt mjög sveigjanlegri stefnu fjöldavirkni og breiðrar samstöðu.

e) Ýmsar aðstæður hafa auðveldað okkur samskipti við félaga í EZLN og frá byrjun hafa þessi samskipti einkennst af gagnkvæmri virðingu og hreinskilni.

Við ræddum þann möguleika að ganga inn í FZLN við félaga í röðum zapatista en þeir töldu að við yrðum fyrst leggja niður okkar eigin samtök. Ástæðurnar voru augljósar, því að sú tillaga sem flest atkvæði fékk í hinn ráðgefandi atkvæðagreiðslu var tillaga 4, að FZLN mundi byggjast á EZLN en yrði ekki fylking samtaka eins og tillaga númer 5, sem var felld, gerði ráð fyrir. En það sem meira er, þetta er eina leiðin til að skapa nýtt stjórnmálaafl - við skulum ekki horfa fram hjá því hvernig virkir félagar alþýðuhreyfinganna hafa hafnað hinum gömlu stjórnmálamönnum vinstrihreyfingarinnar, ekki síst þeim sem virtastir hafa verið.

Fólkið, sem vill vera með í að mynda FZLN, vill ræða öll grundvallarskjöl og skipulagsleg atriði við jafnar aðstæður, án hópa sem þegar eru skipulagðir og líklegir til að ráða umræðunni. Zapatista-fylkingin vill vera stjórnmálasamtök nýrrar gerðar en ekki fylking samtaka, en hins vill hún vera fylking sjónarmiða. Enginn er beðinn um að hafna sinni kenningu eða sínum skoðunum.

Með þessu skrefi okkar erum við ekki að hafna hugmyndum okkar en við trúum heldur ekki blint á þær. Það sem hér er að gerast verður ekki borið saman við það sem er að gerast í öðrum löndum, þetta er ekki sameining tveggja vinstrihópa heldur er hér um að ræða eitthvað nýtt á grunni róttækasta og byltingarsinnaðasta straums seinn ára sem hefur haft víðtæk áhrif á grundvallandi hópa í mexíkönsku samfélagi.

Punktar um verkalýðshreyfinguna í Mexíkó

Ráðandi öfl í verkalýðshreyfingunni í Mexíkó hafa tilheyrt hinni „opinberu verkalýðshreyfingu“ sem hefur haft náið samband við PRI. Mikilvægt verkalýðssamband er CT (Congress of Labor) og innan þess er CTM (Confederación de Trabajadores de Mexico) mikilvægast. CTM hefur stutt einkavæðingar-„umbætur“ PRI. Annað yngra verkalýðssamband, FESEBES (Federation of Unions of Goods and Services) hefur verið gagnrýnna á þessar umbætur. Forystumaður þess, Hernandez Juarez, hefur þó verið talsmaður „nýrrar stéttarfélagsstefnu“ sem felst í samvinnu við atvinnurekendur um að auka framleiðni. Félögin sem mynda þetta samband hafa ásamt nokkrum öðrum myndað svokallað „Foro“ (forum). FESEBES hefur átt aðild að CT en sum félög sem standa að Foro eru utan þess og deilt er um afstöðuna til CT og CTM, þótt samstaða sé um gagnrýna afstöðu. Sum óháðu félaganna í Foro eru líka aðilar að „1. maí stéttarfélaga-sambandinu“ (Intersindical Primero de Mayo) sem varð til upp úr 1. maí aðgerðunum 1995 og samstöðustarfi með 13 þúsund rútubílstjórum sem voru reknir í kjölfar einkavæðingar, en kjölfestan í því er SUTAUR rútubílstjórafélgið með um 9000 félaga. Þegar „opinberu“ verkalýðssamböndin (CT og CTM) ákváðu að gera ekkert þennan dag 1995 tóku óháð verkalýðsfélög og önnur samtök frumkvæðið. Intersindical Primero de Mayo varð til upp úr því.

Það heyrði líka til tíðinda á fyrri hluta ársins 1996 að samstarf tókst með verkalýðsfélögum í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada um að standa vörð um hagsmuni launafólks gagnvart áhrifum NAFTA.

Það er mikilvægt í þróun verkalýðshreyfingarinnar í Mexíkó um miðjan tíunda áratuginn að einokunaraðstaða CTM í verkalýðshreyfingunni hefur verið brotin á bak aftur.

Áhrifamesti maður í verkalýðshreyfingunni í Mexíkó á þessari öld var Fidel Velazquez Sanchez, „Don Fidel“, Í meirta en 60 ár var hann í forystu CTM, þar af formaður í 50 ár. Hann var jafnframt um skeið öldungardeildarþingmaður fyrir PRI. Líklega hefur enginn annar ráðið jafn miklu um undirgefni verkalýðshreyfingarinnar við ríkisstjórnina og PRI. Hvað eftir annað studdi hann valdbeitingu gegn verkfallsmönnum, mótmælendum og uppreisnarmönnum. Hann var fyrstur til að krefjast brottrekstrar Cuauhtemoc Cardenas úr PRI. Hann var tákngervingur afturhalds og spillts skifræðis innan verkalýðshreyfingarinnar.

Velazquez dó 21. júní 1997, 97 ára gamall. og var búist við að með dauða hans yrði lýðræðisbaráttan innan verkalýðshreyfingarinnar auðveldari. Eftirmaður hans varð hinn 78 ára gamli Leonardo Rodriguez Alcaine. Talið var að hann mundi feta í fótspor Velazquez, en mundi tæplega hafa sama vald og sá gamli.

Í nóvember 1997 tók verkalýðshreyfingin í Mexíkó mikilvægt skref með stofnun nýs verkalýðssambands, Landsambands verkamanna, UNT, sem er óháð PRI. Sambandið var stofnað 28. nóv. UNT kemur fram fyrir hönd 1,5 milljón verkamanna í 200 verkalýðs- og bændafélögum. Mikilvægustu og stærstu félögin sem eiga aðild að UNT eru

STRM (félag símamanna) með 53.000 félaga, SNTSS (landssamband starfsfólks í velferðarstörfum (social security)) með 350.000 félaga og 100.000 starfsmenn háskóla, þ.á.m. 23.000 félagar í STUNAM (starfsmannafélag Óháða háskólans (National Autonomous University)). Ennfremur hafa fimm mikilvæg bændasamtök gengið í UNT: UNTA (landsamband landbúnaðarverkamanna), CCC (Cardeníska bændasambandið), UNORCA (landsamband svæðafélaga sjálfstæðra bænda), CODUC (samband lýðræðislegra félaga í sveitum og bæjum) og UGOCP (heildarsamband verkamanna, bænda og alþýðu). Fulltrúar smárra og sórra verkalýðsfélaga og sambanda í Bandaríkjunum (m.a. AFL-CIO), Kanada, Frakklandi (CGT) og Ítalíu (CGIL) sóttu stofnfundinn.

Forsetar sambandsins eru þrír:

Francisco Hernandez Juarez, formaður STRM, einn af frumkvöðlum og fyrrum forseti FESEBES (sambands stéttarfélaga í þjónustugreinum) og fyrrum forseti CT (Congress of Labour). Hann er félagi í PRI.

Anronio Rosado Garcia, formaður SNTSS. Hann er einnig félagi í PRI.

Agustin Rodriguez Fuentes, formaður STUNAM. Hann er óháður stuðningsmaður PRD.

Hernadez Juarez hefur frá byrjun verið driffjöður í undirbúningi að stofnun hins nýja verkalýðssambands, en hann hefur ekki alltaf verið jafn framsækin umbótamaður. Í forsetatíð Salinas studdi hann einkavæðingu mexíkanska símafélagsins (TELMEX) og talaði fyrir nýrri stefnu í verkalýðsmálum sem byggðist á samvinnu við stjórnendurna. Hann stóð fyrir stofnun FESEBES til að greiða veg þessarar nýfrjálshyggju í verkalýðsmálum. En 1995 tók hann þátt í samstarfshóps verkalýðsfélaga, Foro (Forum: Unions Face the nation) sem hélt fram nauðsyn þess að hafna nýfrjálshyggju stjórnarinnar í efnahagsmálum og mynda nýja óháða og lýðræðislega verkalýðshreyfingu. Foro-hópurinn ýtti mjög undir umræður um hlutverk verkalýðsfélaganna í mexíkönsku samfélagi. Með starfi sínu að stofnun UNT olli Hernadez Juarez klofningi við hægfara umbótamenn í Foro og undir forystu Elba Esther Gordillo gengu mörg Foro-félög aftur til samvinnu við CT. Meðal þeirra félaga sem höfnuðu að ganga í UNT var kennarafélagið, SNTE, með meira en milljón félaga, en það lýtur forystu Gordillo.

UNT hefur sett sér stefnuskrá. Meðal þess sem þar er að finna er: Að bundin verði endi á það kórpóratíska fyrirkomulag sem hefur ríkt í Mexíkó þar sem ríkisvaldið og PRI hafa ráðið verkalýðshreyfingunni. Mexíkanska ríkið verði gert lýðræðislegra og ábyrgara félagslega. Gert verði félagslegt samkomulag sem tryggi hagsmuni vinnandi fólks, m.a. vraðandi heilsugæslu, félagslega velferð og lífeyri auk launahækkana.

Eftirfarandi er að mestu byggt á grein Harry Cleaver:

„The Chiapas uprising and the future of class struggle in the new world order“

Það vakti athygli að upplýsingastreymi var strax mjög mikið eftir uppreisn zapatista 1. jan. 1994 og aðgerðir þeim til stuðnings voru skipulagðar mjög fljótt, bæði stórar og smáar. Þær áttu sinn þátt í hversu stjórnin hætti fljótt hernaðaraðgerðum sínum.

Upplýsingar bárust ekki síst gegnum tölvunet, svo sem Peacenet, Internet og Usenet og meðal annars áttu tölvumiðstöðvar í bandarískum háskólum þátt í að færa þetta upplýsinganet út. Í Evrópu hefur hreyfingin Evrópuganga gegn atvinnuleysi (Marches europeennes contre le chomage, la precarite et les exclusions) séð um að miðla upplýsingum gegnum tölvupóstkerfi sitt.

Í Bandaríkjunum og Kanada átti víðtæk andófshreyfing gegn NAFTA sinn þátt í þessu upplýsingastreymi og aðgerðum. Þessi hreyfing byggðist upp af fjölmörgum róttengdum sjálfstæðum hópum af ýmsu tagi, hópum verkamanna sem óttuðust atvinnumissi, mannréttindahópum, hópum umhverfissinna, kvenna, indíána o.s.frv. Milli þessara hópa höfðu um árabil streymt upplýsingar og farið fram skoðanaskipti í ýmsu formi.

Sérlega mikilvæg í þessu sambandi var æ öflugri hreyfing frumbyggja sem hafa verið að skipuleggja sig að undanförnu ekki aðeins hver á sínum stað heldur einnig alþjóðlega. Í Mexíkó hafa indíánar og smábændur á undanförnum árum myndað samskiptanet milli hópa og þorpa og kjósa reyndar að kalla það ekki net heldur „hengirúm“ (hamaca) af því að netið fangar þann sem í því er en hengirúmið þjónar þörfum hans og lagar sig að hverjum og einum. Og þetta hengirúm nær ekki aðeins milli hópa og þorpa úti um sveitir, uppi um fjöll og inni í skógum heldur einnig frá afskekktum byggðum inn í borgirnar. Og þetta hengirúm nær landa á milli. Árið 1990 var haldið fyrsta mót amerískra frumbyggja (Continental Encounter of Indigenous Peoples) í Quito í Ecuador. Fulltrúar frá meira en 200 þjóðum indíána komu saman frá allri heimsálfunni. Í framhaldi af því var mynduð samstarfsnefnd, CONIC (Continental Coordinating Commission of Indigenous Nations and Organizations) í Panama árið 1991 og henni valið gamalt Maya-tákn arnar og kondórs með samtvinnaða hálsa, en það hefur orðið hefð að örninn táknar norður-ameríska indíána en kondórinn suður-ameríska.

Annað mót var haldið í október 1993 í Temoaya í Mexíkó. Meðal gestgjafanna voru samtökin Frente Independiente de Pueblos Indios (FIPI) en meðal aðila að þeim samtökum var COLPUMALI (Coordinadora de Organizaciones en Lucha del Pueplo Maya Para su Liberacion) frá San Cristóbal í Chiapas, einum af þeim bæjum þar sem sókn EZLN hófst. Að COLPUMALI standa ellefu samtök Maya-indíána frá þeim þremur héruðum Chiapas þar sem átök urðu hörðust í kjölfar zapatista-uppreisnarinnar.

Þegar gagnsókn stjórnarhersins hófst sendi FIPI beiðni til CONIC um að senda fulltrúa til að fylgjast með og varð CONIC þegar við þeirri beiðni. Þegar sendinefnd CONIC kom til Chiapas var tekið á móti henni á skrifstofum Consejo Estatal de Organizaciones Indigenas y Campesinas sem er bandalag 280 samtaka indíána og bænda um allt fylkið. Hin alþjóðlega athygli neyddi Salinas forseta til að hitta 42 fulltrúa Consejo 25. janúar 1994, en sá fundur var utan allra opinberra pólitískra brauta og veitti hinum sjálfstæðu samtökum indíána mikilvæga viðurkenningu.

Harry Cleaver ber þessa auknu sjálfsvitund, virkni og skipulagningu indíánaþjóðanna í Ameríku saman við þjóðernishreyfingarnar í Mið- og Austur-Evrópu og telur að mikilvægur munur sé á. Í Evrópu hefur þessi þróun orðið innan hinnar kapítalísku þjóðfélagsgerðar og samfara þróun hennar án þess að draga hana í efa. „Póst-kommúnísku stjórnmálamennirnir sem hafa keyrt hinn þjóðernislega mismun yfir í fjandskap, hatur og ofbeldi sýna engin merki um félagslegt átak umfram það að hrifsa til sín stærri hlut af hinu félagslega valdi.“ Hjá þjóðum og þjóðflokkum indíána í Ameríku á staðfesting þjóðernislegrar sjálfsmyndar, menningarlegar sérstöðu og eigin tungumáls og pólitískrar sjálfstjórnar ekki aðeins rætur í gagnrýni á ýmis form vestrænnar menningar og kapítalísks skipulags, sem þröngvað hefur verið upp á þær með landvinningum, nýlendustefnu og þjóðarmorðum, heldur einnig í viðurkenningu á ýmisskonar endurnýjuðum lífsháttum sem felast í bæði félagslegum samskiptum og samskiptum milli samfélaga og við náttúruna. Barátta indíánanna í Chiapas beinist ekki bara gegn arðráni, kúgun og þjófnaði á löndum þeirra heldur er líka um að ræða baráttu fyrir auknu rými, tíma og betri aðstæðum til að þróa eigin veruhátt, menningu, trúarbrögð o.s.frv. Þeir eru ekki að berjast fyrir auknum hlut af kökunni heldur auknu sjálfræði frá félagslegu kerfi sem þeir skilja mætavel að hefur alltaf lagt á þá þrældóm og grafið undan lífsháttum þeirra. Þetta er svona í megindráttum en vissulega gerist þetta ekki án innbyrðis átaka.

Margir sem hafa fylgst með þessu utan frá hafa séð þetta sem afturhaldstefnu, afturhvarf til forkapítalískra tíma. Bókstafsmarxistar hafa bara séð afkárahátt sveitalífsins og pælt mest í hvernig sé hægt að breyta indíánunum og smábændunum í góðan verkalýð og félagsfræðingar og hagfræðingar eftirstríðsáranna ræddu hvernig mætti nútímavæða sveitahéruðin og auka skilvirkni landbúnaðarins. En í raun er barátta og staða þessa fólks miklu flóknari en þetta og menntamenn úr borgunum hafa upp til hópa ekkert botnað í þessu sama hverjar pólitískar skoðanir þeirra hafa verið.

Á undanförnu tveimur áratugum hefur hins vegar orðið nokkur breyting á. Samtímis vaxandi virkni og skipulagningu indíánanna sjálfra hefur stéttasamsetning breyst og nýjar áherslur komið í gagnrýni á auðvaldsþjóðfélagið sem hefur orðið til þess að fólk hefur í vaxandi mæli farið að líta til hreyfingar indíánanna og á það við um margvíslega hópa frá nýaldarrómatíkerum til baráttuhreyfinga umhverfissinna.

Tengsl baráttu indíánanna við baráttuna gegn NAFTA og andkapítalískt andóf eru eðlileg. NAFTA ýtir undir upptöku lands í þágu stórjarðeigenda og „nútímavæðingu“ landbúnaðarins sem hrekur indíánana úr sveitunum til yfirfullra borga og grefur undan hefðbundnum lífsháttum þeirra og menningu. Styrking auðmagnsins gerir það alltaf erfiðara að halda uppi öðrum lífsháttum en þeim sem eru skilyrtir af lögmálum kapítalismans, hvort sem um er að ræða gamla lífshætti eða nýja.

Það er gömul og útbreidd venja að tala um „tvær þjóðir“ í landi þar sem ástandið er eitthvað í líkingu við Mexíkó. Í Mexíkó eru þessar tvær þjóðir annars vegar sú sem NAFTA mun drífa áfram, og svo hin, „el otro Mexico“, sem er á bak við og skilin eftir. Lausnin felst í töfrahugtakinu „þróun“. Innan mánaðar frá því að zapatista-uppreisnin hófst var stjórnin búin að skipa „National Commission for Intergral Development and Social Justice for Indigeneous People“ og lofaði meiri þróunaraðstoð til svæðisins og 27. jan. 1994 tilkynnti hún að Alþjóðabankinn hefði lánað um 400 milljónir dala til verkefnisins, sem bætist við þær erlendu skuldir sem hafa verið í brennidepli stéttabaráttunnar í Mexíkó síðan upp úr 1980.

EZLN hefur litið á þessar aðgerðir sem enn eitt skrefið til að laga indíánana að hinni opinberu menningu og hagkerfi. Þessi „þróun“ felur ekki í sér að þeir fái aftur land sitt og sjálfræði. Það þýðir áframhaldandi brottrekstur og breytingu yfir í snauða launþega eða það sem indíánar í Bandaríkjunum þekkja mætavel: sýningagripi í ferðamannabransanum, vinsælt þróunaprósjekt á svæðum þar sem mikið er um „frumstætt“ fólk.

Heimildir:

Sergio Rodrigez Lascano: „The new Zapatistas“ (grein dagsett 13. jan 1994 í Mexico City), IV 253, feb. 1994[1]

Alfonso Moro: „The Salinista celebrations dashed“ (grein dagsett 11. jan. 1994), IV 253, feb. 1994

Harry Cleaver, University of Texas at Austin, hmcleave@utxvm.cc.utexas.edu: „The Chiapas uprising and the future af class stuggle in the new order,“ 14. feb. 1994, www.spunk.org/library/places/mexico/sp000651.txt

Alfonso Moro: „PRI's sophisticated fraud,“ IV 259, sept. 1994

Eric Toussaint: „Zapatistas take political initiative,“ IV 259, sept. 1994

Hector de la Cueva (félagi í PRT): „‘Triumph’ rooted in fraud,“ IV 260, okt. 1994

Olga Odgers: „The imaginary Zapatist Recollections and commemoration,“ IV 263, feb. 1995 (þýtt úr Tlalticpac, jan.-feb. 1995)

Ulises Martínez: „Mexico: Stop the war! Zedillo Resign!,“ IV 264, mars 1995

Michel Löwy: „Liberation Theology and the Zapatista uprising,“ IV 266, maí 1995

Marcela Lagarde: „Indian Women in the Zapatista rebellion,“ IV 266, maí 1995

Ulyses Martínez: „Zapatistas negotiate with Mexican state,“ IV 266, maí 1995

Ernesto Herrera: „Who trusts the generals?“ IV 266, maí 1995

Ulises Martinez Flores: „Zapatista struggle continues,“ IV 267, júní 1995

„The Latin American left and the Zapatistas,“ interviews with represetatives of the Uruguayan Tupamaros, Brazilian PT and Cuban CP, IV 268, júlí 1995

„1.2 m. Mexicans respond to EZLN,“ IV 269, sept. 1995

Sergio Rodrigez Lascano: „New Zapatista party,“ IV 274, feb. 1996

Manuel Garcia Urrutia M.: „Labor Union Strategies,“ IV 276, apríl 1998

Dan La Botz: „Labor Realignment Opens Space for Radicals,“ IV 276, apríl 1998

Ulises Martinez Flores: „Zapatista international meeting,“ IV 277, maí 1996

„May Day in Mexico City,“ IV 278, júní 1996

Regis Debray: „A Guerrilla with a Difference,“ New Left Review, 218, júlí/ágúst 1996

Braulio Moro: „Euro-Zapatistas in the concrete jungle,“ IV 279, júlí 1996

Eric Toussaint, „The Mexican crisis,“ IV 281, okt 1996

Eric Toussaint: „The neo-liberal disaster,“ IV 281, okt. 1996

Eric Toussaint: „This is not happening,“ IV 281, okt. 1996

Eric Toussaint: „Negotiatoins in bad faith,“ IV 281, okt. 1996

José Martínez Cruz: „Latin American left dialogue. Sao Paulo Forum,“ IV 281, okt. 1996

„New PRD leadership. Boost for left,“ IV 281, okt. 1996

„The anti-party party?,“ IV 281, okt 1996

Eric Toussaint: „Marcos tells EPR guerillas: We don't want your support,“ IV 281, okt 1996

Gerry Foley: Grein um „New Mexican Guerrillas“ úr Socialist Action, september 1996, send í tölvupósti 8. sept. 1996 frá socialistact@igc.apc.org

(Gerry Foley)

Janette Habel: „Networking in the Latin American Left. Janette Habel discusses the 6th Sao Paulo Forum, the major annual meeting of the Latin American Left,“ IV 282, nóv. 1996

„Christian Base Communities,“ IV 283, des. 1996

Pablo Perez Severiano og Efrain Cruz: „Fightback in Guerrero,“ IV 284, jan. 1997

Gerry Foley: grein um stofnun LUS úr Socialist Action, San

Francisco, feb. 1997, fengin með tölvupósti undir nafninu „Founding Congress of LUS“

Grein úr Socialist Action, feb. 1997 um aðvörun EZLN vegna yfirvofandi árása stjórnarhersins, send á tölvupósti

Dan La Botz 103144.2651@compuserve.co: Greinaflokkur um kosningarnar í Mexíkó 1997, IV 292, sept, 1997 (endurbirtur úr raftímaritinu Mexico Labor News and Analysis, www.igc.apc.org/unitedelect )

José Martinez Cruz: „Zapata lives on in opposition to new golf course. Tepoztlan: rebel town,“ IV 286, mars 1997

Dan La Botz: „‘End of an era’ for state unionism,“ IV 291, júlí 1997

José Martínez Cruz (forystumaður í PRT): „Mexico: A new country?,“ IV 292, sept. 1997 (E-mail 3. ágúst 1997)

International Rebublican Institute: „Chiapas. Political Situation Update,“ sept. 1997, www.iri.org/LA_Carib/Publications/Mexico/Mexico_Update97.htm

Dan La Botz: „Mexico's new labour federation,“ IV 296, jan. 1998 (endurprentað úr Mexico Labor News an Analysis)

Braulio Moro: „A dirty little war in Southern Mexico,“ IV 297, feb. 1998

„Chiapas: Foreigners out!“ IV 299, apríl 1998

http://ebbs.english.vt.edu/hthl/etuds/lenart/lenart.zapatista.htlm

Oscar Hernández oscar@physics.mcgill.ca: „Two Years After Someone in Mexico Finally Said ‘That's Enough’,“ http://www.physics.mcgill.ca/~oscarh/RSM/96twoyearhistory.html

Ondina Peraire: „Panorama of the actuality of the war in Chiapas,“ skýrsla sem send var út 25. mars 1998 á tölvupóstneti frá Chiapas

Skýrslur og fréttatikynningar á tölvupósti frá:

ENLACE CIVIL A.C.

Calle Ignacio Allende 4

29200 San Crist?bal de Las Casas

CHIAPAS-MEXICO

Tel y fax: (52) 967-82104

e-mail: enlacecivil@laneta.apc.org

PAGINA ELECTRONICA:

http://www.laneta.apc.org/enlacecivil

og frá stuðningshreyfingum í Evrópu.

Þessi póstur berst gegnum:

Marches europeennes contre le chomage, la precarite et les exclusions

104, rue des Couronnes Tel : +33 1 44 62 63 44

F-75020 Paris France Fax : +33 1 44 62 63 45

e-mail : marches97@ras.eu.org

http://www.mygale.org/02/ras/marches

marches97-info.fr@ras.eu.org (information en franais, lecture seule)

marches97-info.eng@ras.eu.org (information in english, read only)

marches97-forum@ras.eu.or (discussion, read/write, lecture/ecriture)

Gestionnaire de la liste: F. Sauterey fs@ras.eu.org

Yfirlýsingar EZLN og CND og viðtöl við og greinar og önnur skjöl eftir zapatista og fleiri:

„Communiqué from the Underground General Committee of the EZLN Mexico, 20 January 1994,“ IV 253, feb. 1994

„Democracy, liberty and justice,“ kaflar úr ræðu sub-comandante Marcosar á Lýðræðislega þjóðarþinginu (CND) í ágúst 1994, IV 259, sept. 1994

„Our arms are not nogociable,“ interview with Subcommandant Marcos, IV 263, feb. 1995 (þýtt úr La Jornada, Mexíkó, 7. des. 1994)

Sub-comandante Marcos: „Mexico: penthouse, ground and basement,“ IV 263, feb 1995

„Subcommandante Marcos' three Interpretaions of the Election Results,“ IV 263, feb. 1995

„Indians unite for autonomy, land and justice,“ yfirlýsing þings CND (Lýðræðilega þjóðþingsins) í nóv. 1994, IV 263, feb 1995.

Rosario Ibarra de Piedra: „Chiapas amnesty? Who slould judge whom?,“ ræða á mótmælafundi í Zocalo 15. feb. 1995, IV 264, mars 1995

„Peace, Justice and Dignity,“ interview with Rosario Ibarra of the National Democratic Convention (22. mars 1995), IV 265, apr. 1995

„Fourth Declaration of the Lacandona Jungle,“ IV 274, feb. 1996

Edgar Sánchez (félagi í framkvæmdanefnd PRT): „Zapatista Army Calls for New Civil Party,“ IV 276, apríl 1996

„Renaissance and Revolution,“ Letter from Radical Democracy to the Bureau of the United Secretariat of the Fourth International, IV 276, apríl 1996

Sub-comandante Marcos: „To: the soldiers and commanders of the Popular Revolutionary Army (EPR),“ IV 281. okt. 1996 (birtist í La Jornada 4. sept. 1996)

„The indigenous revolt. A central part of the Latin American revolution.“ Kaflar úr ályktun 8. þings Byltingarsinnaða verkamannaflokksins (PRT), stuðningssamtaka Fjórða alþjóðasambandsins í Mexíkó, júlí 1996. IV 283, des. 1996

Javier Elorriaga, fulltrúi FZLN: Ákall um alþjóðlega samstöðu, gefið út í Mexíkó 4. febrúar 1997

„To the people of Mexico; to the people and governments of the world,“ Zapatista communiqué, 12. des. 1997

Sub-comandante Marcos: „The fourth world war has started,“ IV 299, apríl 1998

Daniel Bensaid: „Neoliberalism's broken mirror - comments on ‘The fourth world war has begun’,“ IV 299, apríl 1998

Annað aðgengilegt efni í júlí 2004:

Weinberg, Bill. Homage to Chiapas : the new indigenous struggles in Mexico / London : Verso, 2002. (Til á Borgarbókasafni, aðalsafni.)

Marcos. Our word is our weapon : selected writings / New York : Steven stories, 2001. (Til á Borgarbókasafni, aðalsafni.)

A place called Chiapas New York, N.Y : New Yorker Video, 2000. (Myndband. Summary: Documentary on the Zapatista uprising in Chiapas, Mexico filmed over an eight month period. Til í Þjóðarbókhlöðu.)

Upplýsingar á veraldarvefnum:

Zapatista index, skipulagt safn upplýsinga um zapatista-uppreisnina, virðist hafa verið haldið við til ársins 2001

http://flag.blackened.net/revolt/zapatista.html

ZNet Chiapas Watch (með tenglum á aðrar síður)

http://www.zmag.org/chiapas1/index.htm