Einar Ólafsson:

Dagur

Tímarit Máls og menningar, 56. árg. 1. hefti 1995

Nokkru eftir að Dagur dó sýndi sjónvarpið kvikmyndina Dagsverk, heimildamynd um Dag. Mig minnir þessi mynd hafi fengið ágæta dóma eftir frumsýningu á Hótel Borg sumarið 1993, og flestir í salnum virtust frekar hressir með hana. Salurinn var góður, áhorfendur höfðu bjór og vín, og viðfangsefnið var sjálft viðstatt með útgeislun (og splæsti í leigubíl á eftir úr Hafnarstræti upp á Bíóbar. Aleigan fór í leigubílinn svo ég borgaði fyrsta bjórinn og svo einhverjir aðrir eftir það.)

Ég held það hafi ekki allir verið jafn ánægðir með myndina eftir á, einkum gamlir vinir eða þeir sem höfðu þekkt Dag annars staðar en á götunni og börum, og sérstaklega þeir sem sáu hana eftir að hann var dáinn. Venjulega er fólk í sparifötum á myndum sem hafðar eru uppi að því látnu.

Dagur var ánægður með myndina. Þegar ég kom heim frá Noregi sumarið 1991 var tökum að mestu lokið. Degi varð tíðrætt við mig um myndina af því að honum fannst þetta skemmtilegt og spennandi verkefni og hann var ánægður með útkomuna.

Myndin sýnir heimilislausan alkóhólista, listamann sem verður lítið úr verki, sérkennilegan og skrautlegan karakter með sterkar meiningar. Myndin sýnir Dag á síðustu árum hans. Hann var á götunni, hann gat lítið skrifað og enn minna málað, hann var blankur og eins og hann sagði: það er auðveldara að slá fyrir brennivíni en brauði. Hann átti oft ekki í önnur hús að venda en barina og hann hafði löngum átt erfitt með að hætta að drekka ef hann byrjaði, þótt hann gæti oft tekið glas af víni, bjór eða koníaki við góðar aðstæður án þess að rúlla. En án húsnæðis og matar í köldu landi var eiginlega ekki hægt að stoppa. Gamlir vinir gáfust upp, hann hafði í æ færri hús að venda drukkinn og illa hirtur. Og líka edrú. Dagur var ekki fyrirferðarminnsti gestur sem maður fékk, síst fullur eða í stuði. En hann gaf svo mikið til baka, sérstaklega þegar hann kom á góðum stundum í kjötsúpu eða bara kaffi. Maður hefur ólíkt minna mótvægi nú við smábjörnum og delluverki. En ég mun alltaf búa að Degi í þessari forarvilpu hégómleikans.

Einhversstaðar í myndinni Dagsverki er Dagur kallaður kóngurinn: Er kóngurinn sjálfur mættur, eða eitthvað svoleiðis sagði einhver þar sem Dagur sat með bjór upp á krít á barnum. Þetta orð sá ég fyrst haft um Dag sem fyrirsögn á viðtali við hann í Heimsmynd eða Mannlífi fyrir nokkrum árum. Inngangurinn að viðtalinu byrjaði einhvern veginn svona: Hann er kallaður kóngurinn. Ég hafði aldrei heyrt þetta fyrr.

Ég kynntist Degi 1968 eða 9 og var um tvítugt en hann tólf árum eldri. Síðan hafa margir kynnst honum um tvítugt og hvort Dagur hefur verið tólf árum eða þrjátíu árum eldri hefur ekki skipt máli. Og þó þekktu sumir hann kannski svolítið öðruvísi sem kynntust honum fyrr, til dæmis þegar hann bjó með Möggu og krökkunum á Miklubrautinni, þar sem ég varð heimagangur, eða enn öðru vísi þeir sem þekktu hann enn fyrr. Mennirnir breytast og þó fyrst og fremst aðstæðurnar. Og sumir ráða því svolítið sjálfir hvernig aðrir kynnast þeim.

Hjá fáum tvinnaðist líf og list jafn saman og hjá Degi. Af listamönnum sem ég hef þekkt dettur mér helst í hug Flóki, sem var Degi hjartfólgnari en flestir aðrir svo ólíkir sem þeir voru um margt. Og þeir tvinnuðu líka list sína og líf saman á ólíkan hátt af því að þeir voru ólíkir í lífi og list.

Í aðra röndina var Dagur alltaf að performera - eða öllu heldur: Líf Dags var öðrum þræði performans, og í þessum performans kom fram hans manífestó. En Dagur var sjaldnast að leika. Þetta var líf hans. Fáir skildu það líf sem hann lifði: af hverju fær maðurinn sér ekki vinnu, af hverju skrifar hann ekki bækur sem seljast, af hverju málar hann ekki sölulegri myndir? Ætlar maðurinn aldrei að þroskast? Hjá flestum stendur lífsperformansinn nefnilega ekki lengur en hálfvolg uppreisn æskuáranna, svo þroskast þeir ofan í samdaun samfélagsins.

Dagur endurspeglaði skáldskap sinn í framkomu sinni og lífsháttum. Og ljóðin hans slógu í gegn. Hann sló nýjan hljóm sem tekið var eftir. Strax. Að vísu stóð hann ekki einn. Það er auðvelt að setja hann í samhengi við önnur skáld af hans kynslóð og meðal þeirra átti hann góða félaga. En hljómur hans skar sig alltaf úr. Hann var eins og götustrákurinn sem felur sig í ljósinu.

Og skáldskapur hans fann hljómgrunn hjá yngri kynslóðum, svo sem minni kynslóð, og fyrir fáum árum hlustaði ég á hann lesa upp fyrir hlustendur sem voru flestir kringum tvítugt, og honum var fagnað eins og stjörnu. Og þó ortu ungu skáldin í áheyrendahópnum í allt öðrum dúr.

Ljóð Dags eru ögrun við borgaraleg og smáborgaraleg gildi og reyndar líka próletarísk að því leyti sem þau eru lituð borgaralegum áhrifum og púrítanisma auðvaldsamfélagsins. Auðvitað varð Dagur ekki ástsælt skáld þessa borgaralega samfélags, en skáldskap hans var tekið með þeirri ögrun sem í honum var eins og þjóðin tók skáldskap Bólu-Hjálmars. En sá þáttur í list Dags sem var líf hans sjálfs, þessi lífsperformans, var óþolandi. Það er miklu auðveldara að taka þeirri ögrun sem felst í listinni, af því að við erum vön að skilja milli lífs og listar, en þá ögrun sem felst í lífsháttum er erfiðara að láta sér lynda. Og það er líka frekar lítið mál að vera ögrandi í list ef listamaðurinn er að öðru leyti normal, í það minnsta sem listamaður. Það er í lagi að yrkja ósæmilega en maður verður að haga sér sæmilega. Og það voru færri sem þoldu Degi hegðun hans. En svo verður hún auðvitað bara partur af skrautlegri karaktermynd nú þegar hann er dauður. Í ljóðinu „Andlát“ í Milljónaævintýrinu, sem kom út fyrir tuttugu og fjórum árum, gerði hann sér í hugarlund hvernig um hann yrði fjallað : „Hjarta hans var án efa gott þótt hann hefði erfiða lund.“ Ljóðið er háðskt svo það er kannski nokkur vogun að fara að skrifa svona um hann.

Vissulega gat Dagur orðið illþolanlegur út yfir þá ögrun sem hann var við smáborgarann í manni. Stundum vorum við fegin þegar hann fór af því að það fór svo mikið fyrir honum. Og samt var oftast nær svo gott að hafa haft hann. En það gat líka farið mjög lítið fyrir Degi. Og í aðra röndina var hann feiminn. Hann fékk mig stundum með sér þegar hann var beðinn að lesa upp hér á árum áður, af því að honum fannst traust að hafa einhvern með sér. Ég var auðvitað enn feimnari en á annan hátt, svo að hvor bætti annan upp.

Að vissu leyti var Dagur alltaf götustrákur. Hann var af góðum ættum, eins og sagt er. Hann var af borgaralegum ættum á íslenskan mælikvarða, Thoroddsen í föðurættina, sem er meira þekkt, Túliníus í móðurættina, sem er minna þekkt. Það verður þó ekki sagt að hann hafi fengið dæmigert borgaralegt uppeldi. Foreldrar hans skildu þegar hann var barn, hann hafði meira samneyti við föðurættina, Thoroddsenana, sem var embættismanna- og þó fyrst og fremst menntamannaætt, faðir hans var verkfræðingur en afi hans, Skúli, og margir frænda hans voru lögfræðingar, og hann þóttist oft, í gamni eða alvöru, hafa nef fyrir lögfræði. En honum mislíkaði þegar einhverjir fjarskyldir frændur hans voru orðnir innheimtulögfræðingar: „Thoroddsenarnir hafa aldrei verið rukkarar.“

Föðurfólkið hans var róttækt, afi hans var einn mest áberandi stjórnmálamaður landsins, meðan stjórnmálin snerust fyrst og fremst um sjálfstæðismálin en stéttapólitíkin á frumstigi, og varð tákngervingur fyrir hina róttækari stefnu í pólitík þess tíma. Amma hans, skáldkonan Theódóra, sem hann kynntist vel, gaf Sósíalistaflokknum nafn þess blaðs sem eiginmaður hennar hafði gefið út, Þjóðviljann. Og faðir hans og föðursystir sátu um tíma á þingi fyrir Sósíalistaflokkinn. Þetta var óneitanlega mjög sérstök borgaraleg ætt, sem Dagur afneitaði aldrei þótt hann legði niður ættarnafnið, þvert á móti gat hann talað um þessa ætt með gagnrýninni virðingu, sem og móðurættina, Túliníusana. Hann var auðvitað í uppreisn gegn borgaralegum uppruna sínum, en uppreisn hans var fyrst og fremst gegn hinu borgaralega samfélagi, kapítalismanum og býrókratíska iðn- og neyslusamfélaginu. Hann tók stéttarlega afstöðu með verkalýðsstéttinni, en hann hataðist jafnmikið við hverskyns reglugerða- og stofnanaveldi þótt það væri kennt við verkalýðinn. Hann var jafn óþolandi í Moskvu og Reykjavík. Og honum fannst það ekkert virðingarvert að láta kapítalista arðræna sig. Í Milljónaævintýrinu er saga sem heitir „Útborgunardagur“ og segir frá strák, verkamanni, sem fær útborgað á föstudegi og lætur sig þá hverfa úr vinnunni og niður í bæ, er þó heldur þungur í sinni, þar til hann tekur launaumslagið upp úr vasanum og rífur það með innihaldinu í tætlur og fleygir í göturæsið við undrun vegfarenda. Honum léttir en er gripinn seinna um daginn og settur á geðveikrahæli. Þegar Dagur fékk pening kuðlaði hann honum saman og eyddi sem allra fyrst. Þetta þótti sumum ekki heilbrigt. „Jæja nú kemur ölí,“ sagði hann þegar auglýsingarnar byrjuðu í sjónvarpinu, og er það síðan að orðtaki á heimili mínu. Dagur var ekkert að nöldra yfir peningadýrkun og auglýsingum og dellu, hann var enginn nöldurseggur. En hann sýndi lítilsvirðingu sína í verki og gerði gys í orði, bjó til uppnefni í slangurstíl: monnípeningar, ölí, dellas. Var hann kommúnisti? Anarkisti? Honum leiddust skilgreiningar og merkimiðar. Og reglustrikur. Þegar við vorum að brjóta um bókina sem við gerðum saman, Drepa drepa, lét hann mig alltaf um að mæla og strika fyrir. „Þú ert miklu betri í það, Einar.“

Dagur kom út úr þessu borgaralega umhverfi sínu að vissu leyti sem götustrákur, og það má segja að síðustu árin hans á götunni hafi verið röklegt framhald þess. En hann var aldrei algerlega utangarðs, hann var ekki sá götustrákur sem verður utangarðs, ópólitískur og óvirkur gagnvart samfélaginu. Hér er kannski að finna skýringuna á því að hann varð kóngurinn meðal utangarðsmannanna. Fyrir mér var Dagur fyrst og fremst félagi. Hann sýndi samstöðu en aldrei þjónslund. Í aðra röndina var hann aristókrat, meinlæti og söfnun var honum fjarri og hann kunni því vel að láta þjóna sér. En hann var félagi. Utangarðs varð hann kóngurinn. Kannski af því að hann var litríkastur meðal utangarðsmannanna og af því að hann varð aldrei algerlega utangarðs, veröld hans var víðari og hann herjaði út fyrir – eða kannski inn fyrir – landamærin, hann var elstur og vitrastur. En, allar hirðir hafa sinn trúð, og í þessari hirð var kóngurinn líka trúður. „Ég varð hirðfífl götustráka,“ sagði Dagur í Milljónaævintýrinu („Bernska“). Í matarveislunni hans Þorra í Dagsverki nálgast Dagur að vera kóngurinn, það fer ekki milli mála að hann er aðalmaðurinn í veislunni, en eftir borðhaldið, þegar á að krýna kónginn, breytist hann í trúð. Eins og alltaf breytist kóngurinn í trúð og trúðurinn í kóng. Og ég held að Dagur hafi vitað það mætavel, öfugt við aðra kónga, af því að hann var auðvitað enginn kóngur og enginn var honum undirgefinn, þetta var bara svona leikur. Þess vegna er þetta atriði fullkomlega rökrétt í myndinni, bæði efnislega og í þessari fáránlegu sviðsetningu. Kjötsúpuborðhaldið hjá Óla Gunn og Elsu er af öðrum toga, þá er hann kominn til manna.

Það sem ég á við er að þótt fátt sé um skjól í mannheimum og maður hrekist utangarðs, þá er líka næðingsamt þar. Þegar allar dyr eru lokaðar innan landamæra normalítetsins opna kannski drykkjumenn og dópistar og geðsjúklingar dyr sínar og deila mat, víni og dópi, því síðastnefnda náttúrulega bara að einhverju marki misjöfnu eftir aðstæðum. Og þar getur sá verið krýndur kóngur sem í mannheimum er lokað á. En oft býðst frekar brennivín og dóp en matur, fleti mitt í partíi og í stað kórónu fær kóngurinn skrípahúfu hirðfíflsins. Því getur skjól í mannheimum verið kærkomið ef býðst.

Dagur var ekki sáttur við aðstæður sínar síðustu árin. Þessi ár á götunni, þessi húsnæðisleysisár voru honum kvöl. Hann var enginn kóngur í ríki sínu. Hann var ekki frjáls. Hann gat ekki gert það sem hugur hans stóð til. Hann hafði ekki í önnur hús að venda en þar sem var drukkið. Mappan með myndunum og kassinn með litunum og penslunum voru einhvers staðar í geymslu.

Þar á ofan vildi fólk ekki viðurkenna hann sem málara, það sagði hann væri bara skáld. Hann leit ekki síður á sig sem málara en skáld, stundum jafnvel frekar, en það var ekki tekið mark á honum sem málara. Hann var lengst af á skjön við tískustraumana, hann byrjaði að mála meðan abstrakt á veggi borgaranna var enn í tísku en hans málverk var af allt öðru tagi, fígúratífar grófar myndar. Það er svo sem allt í lagi að setja ögrandi ljóð í bók sem hægt er að opna og loka, en á málverk skellir maður ekki á sama hátt, málverk á að hanga uppi á vegg. Hann var málari, svo hann fylgdi ekki þeirri þróun sem kom gegn málverkinu á sjöunda áratugnum, og var kannski ekki alltaf svo hrifin af henni. Að vissu leyti féll sýningin sem hann hélt um 1970 í gallerí Súm ágætlega að andófi Súmmaranna af því að myndirnar sem hann hengdi upp í salnum þeirra áttu ekki frekar heima uppi á veggjum góðborgaranna en sláturskeppirnir og heysáturnar sem þeir stilltu þar upp á öðrum sýningum. En þrátt fyrir þennan snertiflöt var hann á allt öðru róli. Nýja málverkið svokallaða komst kannski eitthvað nær því sem Dagur var að gera og þó bar hann svo sem ekki meiri virðingu fyrir því en öðrum tískustraumum.

Handbragðið var ekki fínt, enda var maðurinn klaufskur, og það er hægt að gagnrýna það ef maður vill. Ég held hann hafi ekki lagt svo mikið upp úr fínlegu handbragði. „Sumir listamenn fá slíka ofurást á tólum sínum að þeir gleyma að beita þeim. Skáldið veltir fyrir sér orðinu sem orði útaffyrir sig, glímir við orðið. Málarinn sullar með bláa litinn án teingsla við bláma himins og hafs, vinnugalla og fjalls,“ sagði Dagur í Hundabænum („Meira vinnur vit en strit“). En hann gerði alls ekki lítið úr góðri teikningu, þvert á móti stúderaði hann anatómíu og handbragð gömlu meistaranna, rétt eins og hann stúderaði skáldskap hinna bestu skálda. En almennt var stíll Dags ekki fínlegur hvort sem hann orti, málaði eða arkaði um göturnar.

Dagur hafði fremur smáa fingur, og ég veit ekki hvort hann var eins klaufskur og hann lét, en kannski er ekkert samhengi þar á milli. Hins vegar var hann útlimalangur og arkandi göngulag hans var engin uppgerð heldur skýr erfðaþáttur, þótt hann hafi kannski fært það í stílinn sem fleira.

Ég held hann hafi alltaf dreymt um að mála stórt, fá heila veggi, og kannski hefði honum tekist það ef hann hefði verið annar og málað öðruvísi og smjaðrað fyrir borgurunum, kannski hefði hann einhvers staðar fengið vegg innan um auglýsingaskiltin. En Dagur var Dagur og ekki einhver annar og fékk aldrei vegg nema í stofunni hjá Óla Gunn.

Svo hann málaði ekki mikið þessi síðustu ár. Og líklega orti hann enn minna. Honum tókst nú samt á þessum hrakningsárum að ljúka verki í listgrein sem var honum alveg ný, grein sem mörgum hefði síst dottið í hug að hann ætti eftir að reyna við. Það var líberettó, óperutexti, sem hann skrifaði svona eftir því sem hann komst í skjól, en varð kannski vinnudrýgst í heimsóknum til tónskáldsins, Einars Melax, á Kirkjubæjarklaustri. Og síðasta árið, eftir að hann fékk húsaskjól á Laufásveginum hjá Guðmundi Bjartmarssyni, og var búinn að rífa í sig einhver ósköp af reyfurum og sæens fiksjón, fór hann að lesa leikrit og sækja leikhús, sem hann hafði nú ekki gert mikið af, alla vega á seinni árum, en hann var að stúdera, hann var að fitja eitthvað upp á prjónana. Hann var bjartsýnni en hann hafði lengi verið og var að fitja upp á fleiru.

Þótt afköst og viðurkenning samfélagsins væru Degi kannski ekki jafn mikið mál og mörgum öðrum listamönnum var honum auðvitað mikilvægt að geta unnið að list sinni og viðurkenning var honum alls ekki einskis virði. Honum var því ekki nóg að liggja drukkinn utangarðs. Dagsverk sýnir svo sem ekkert dagsverk heldur dag sem líður án þess að neinu verði komið í verk. Myndin sýnir hvorki líf hans eins og hann vildi að það væri né heildarmynd af lífi hans. Af myndinni gæti ókunnugur áhorfandi fengið þá hugmynd að gæinn hafi bara verið skrautlegur og listfengur róni. Sem hann kannski var meira og minna á þessu tímabili. Hún er heimild um þetta tímabil í ævi Dags. En ég held að Dagur hafi svo sem kært sig kollóttan um hvort myndin væri kölluð heimildarmynd eða ekki, hann var lítið gefinn fyrir flokkunarleik. Og ég er ekkert viss um að hann hafi kært sig um fyllri heimild um sig en þetta. Það sem skiptir máli – og það sem ég held að hafi gert Dag sjálfan ánægðan með myndina eða sjálfan sig í myndinni – er að í henni kom hann til dyranna eins og hann var klæddur, eins og hann gerði alltaf, eins og hann vildi gera. Ef Dagur vildi klæða sig upp á setti hann bara klút um hálsinn, helst gulan. Það var sólargaldur. Meira þurfti hann ekki, enda er það allnokk að galdra sól.

Þegar ég kynntist Degi var hann rétt rúmlega þrítugur. Þá var hann samt orðinn áberandi bæði sem skáld og persóna. Hann hafði gefið út fjórar ljóðabækur, tvær hjá Helgafelli og tvær hjá Heimskringlu. Skömmu síðar kom út á vegum Heimskringlu fimmta bók hans, Rógmálmur og grásilfur, og var það síðasta bókin sem hann gaf út hjá forlagi þar til Mál og menning gaf út heildarverk hans undir nafninu Glímuskjálfti 1989. Þessi ár sem kynni voru að takast með okkur Degi um og upp úr 1970 voru æði viðburðarík og ég held honum hafi fundist þau betri en þau sem á undan voru gengin. Hann bjó þá með Möggu og var að eignast með henni börn. Ég hef á tilfinningunni að þetta hafi verið mestu hamingjuár Dags. Stemning þessara ára, æskulýðsuppreisn gegn borgaralegu samfélagi og stofnunum þess, held ég hafi gefið honum nokkurn meðbyr. Það skildi auðvitað með honum og flestu þessu yngra bóhemíska uppreisnarfólki, að það var fæst komið með ómegð, en gerði þegar fram í sótti það samkomulag við samfélagið sem fjölskyldulíf, frami og þægindi kröfðust. Þessi meðbyr entist því skammt. Sjálfur þrjóskaðist hann við og þegar ómegð og heimilishald var komið til varð eitthvað undan að láta, og fjölskyldulífi Dags lauk um 1980. En betri konu en Möggu hefði hann ekki getað fengið.

Á þessum árum lauk útgáfuferli Dags hjá forlögum. Ég veit ekki hvort það var bara af því að forlögin voru orðin honum andsnúnari. En það varð heilmikil breyting í útgáfumálum á þessum árum. Þegar við gáfum saman út Drepa drepa árið 1974 fórum við fyrst til Ragnars í Smára, sem tók okkur vel, en hans merkilega útgáfuskeið var að renna á enda og það varð ekkert úr útgáfu á hans vegum. Hins vegar vorum við, sem vorum að byrja að gefa út ljóð, farin að leita framhjá forlögunum með ódýrri offsetfjölritun. Svo við Dagur löbbuðum okkur bara til Sigurjóns í Letri sem fjölritaði bókina fyrir okkur. Með fullri virðingu fyrir Sigurjóni hefði bókin þó sjálfsagt verið betur úr garði gerð í Víkingsprenti á kostnað Helgafells. Dagur var þá þegar á þessu ári farinn að gefa út offsetfjölrituð verk á eigin kostnað. Það voru Meðvituð breikkun á raskati, stutt saga, fimm síður í litlu broti, sem olli þó heilmiklu uppnámi, og Frumskógardrottningin fórnar Tarsan, en tveim árum síðar kom Fagurskinna, örstutt saga og er bókin svo lítil að ég hef týnt henni. 1977 kom svo út Venjuleg húsmóðir, bók í brotinu fimm sinnum sex og hálfur sentímetri og var ekkert annað en titillinn og kópírætið og upplýsingar um að 100 eintök væru tölusett og árituð, sem kemur náttúrulega ekki fram í endurprentuninni í Glímuskjálfta þar sem er bara auð opna. Mitt eintak, sem mér hefur einhvern veginn haldist á í þessi sautján ár, er númer 0,085. Svo kom Sólskinsfífl, sem er hefðbundin fjölrituð útgáfa, og loks 1985 Fyrir Laugavegsgos, sem er skrifuð á Þursaútgáfuna, og er offsetfjölritað handrit með mjög svo sérstakri rithendi Dags. Þannig notfærði Dagur sér það að stjórna útgáfunni sjálfur. Hann hefði áreiðanlega notið þess að hafa fé og frjálsar hendur með góðum prenturum því hann hafði áhuga á bókverki. En hann var enginn framkvæmdamaður og svona útgáfubísniss átti náttúrulega ekkert við hann, enda hafði hann þann hátt á „markaðssetningunni“ að hann gekk með bækurnar í plastpoka og dreifði þeim eins og aðstæður og stemning leyfðu á kaffihúsum. Við vorum nokkuð góðir við þetta saman með Drepa drepa, en það er verra að standa í þessu einn. Er það eitthvað sjálfsagðara að ljóðskáld geti staðið í útgáfu og sölumennsku en að útgefandi eða sölumaður geti staðið í ljóðagerð?

Árið 1990 var í Ríkisútvarpinu viðtal við Dag, eða öllu heldur eintal hans, og var endurflutt síðastliðið vor. Margt sem hann segir þar hafði ég heyrt áður svona í brotum, sumt oftar en einu sinni og stundum nánast með sömu orðum. Það var eins og hann hefði árum saman verið að undirbúa þetta sem hann þarna dró saman í eina heild inn á segulband. Sumum fannst kannski Dagur vera dálítið með sömu frasana, en þessir frasar voru óneitanlega sérstakir, hann orðaði hugmyndir sínar skýrt og á óvenjulegan hátt, en flestir eru alltaf að segja það sama á svo óskýran og venjulegan máta að maður tekur ekki eftir að það er alltaf það sama. Dagur var listamaður í töluðu orði ekki síður en rituðu. Þetta eintal mætti skrifa niður af segulbandinu og prenta, en það verður aldrei eins og í flutningi hans sjálfs. Þess vegna ber Ríkisútvarpinu skylda til að varðveita þetta, ekki bara sem heimild heldur líka sem listaverk, og þarf sjálfsagt ekki að hafa orð á því.

Dagur segir frá bernsku sinni og æsku í Reykjavík svona fram um 1960, umhverfi og skoðunum. Reykjavík var heimabær Dags. Hann dvaldist stundarsakir í öðrum borgum og löndum, Kaupmannahöfn, Vín, Palermo, Moskvu, Portúgal. Þótt hann hafi aldrei verið virkilega langdvölum erlendis taldi hann sig heimakominn í Evrópu. Hann gat bjargað sér á ýmsum Evrópumálum, allt frá því að kunna hrafl í þeim yfir í að tala þau allvel, og saga og menning Evrópu var honum sjálfsögð þekking. En hann lenti alltaf aftur í Reykjavík, þessum bæ sem hann talaði eiginlega aldrei vel um. Borgaralegi fagurkerinn fer um borgina milli traustra húsa og nýtur göngunnar eða ökuferðarinnar með því að skoða borgina og vinsa úr það fagra og skáldlega. En Dagur lifði þessa borg, kaffihús hennar, götur og skúmaskot, kjallara og bragga, hann kynntist fólki sem var í klessu í þessari borg, og um götur hennar gekk hann líka vígreifur með félögum eins og Flóka, Ara Jósefssyni, Pétri Pálssyni, Völundi, Jóni frá Pálmholti, Þorsteini frá Hamri og fleirum á dögum kaldastríðs og fordóma, stéttabaráttu og gagnsóknar viðreisnarinnar. Hann lýsir ekki borginni, yrkir sjaldnast um hana, en andblær þessa lífs, nöturlegur eða notalegur og allt þar á milli, kemur til okkar úr bókunum hans. En hann er ekkert að láta okkur lygna aftur augunum í fegurðarnautn.

Fyrir Degi náði Reykjavík varla inn fyrir Hlíðarnar, ég held hann hafi aldrei verið alveg öruggur með sig austan Norðurmýrar, Klambratúns og Öskjuhlíðar. En þótt hann hafi eiginlega alltaf verið í borg eða bæ að undanskildum bernskusumrum austur í Hoffelli hafði hann mikla tilfinningu fyrir náttúrunni. Hann orti samt ekki mikið um hana, ekki beinlínis alla vega, eða ekki á yfirborðinu, en þau eru auðvitað náttúruþrungin ljóðin hans og ekki síður myndirnar. Hann hafði magíska afstöðu til náttúrunnar. Hann sló ekki garðinn á Miklubrautinni til að trufla ekki blómálfana. Pabbi hans, verkfræðingurinn, sagði reyndar í endurminningum sínum að það hafi verið yfirskin, hann hafi bara ekki nennt að slá. Hvort sem rétt er, þá held ég að Dagur hafi talið það óþarfa. Ég held nú að Dagur hafi dáðst svolítið að pabba sínum fyrir hvernig hann sá út virkjunarmöguleika og svoleiðis. En hann kvaðst hafa sagt við hann þegar hann var orðinn gamall: „Pabbi, þetta er nú ekki eins gott hjá þér með rafmagnið eins og þú hefur alltaf haldið.“ Og pabbi hans sagði: „Ja, hugsaðu um allt myrkfælna fólkið.“ „Já, það er einmitt það, þið rasjónalistarnir eruð allir mykfælnir,“ sagði Dagur, „en nú ertu búinn að setja ljósið á milli mín og stjarnanna þannig að ég sé þær ekki. Nei, pabbi, það er hitaveitan, þú átt að vera stoltur af henni.“ Dagur vildi sjá bæði stjörnur og tungl. Hann hafði hann gaman af stjörnuspeki og kíkti stundum í tarotspil. En sólin var hans stjarna. „Veljið yður sólina að leiðarstjörnu,“ sagði hann í kvæðinu „Til úngra skálda“ í Milljónaævintýrinu.

Sumir töluðu um það á síðustu árum Dags að hann ætti að fá sig metinn á örorku til að fá örorkubætur og lífeyri. Þetta var sjálfsagt vel meint og hann hefði kannski getað fengið einhverja í kerfinu til að meta sig öryrkja. En ef Dagur hafði áhuga á að fá einhvern styrk frá opinberum aðilum, þá var það ekki örorkustyrkur heldur listamannalaun. En hann var nú aldrei ofalinn af styrkjum, og það var svo sem eftir öðru að vinir hans sáu helst það ráð að svindla honum inn á örorkubætur út á geðveiki. Þetta er náttúrulega skandall.

Dagur hafði auðvitað engan áhuga á slíkri lausn. Hann sniðgekk kerfið og stofnanir þess að mestu alla tíð. Það má segja að hann hafi staðið utan við kapítalíska hagkerfið frá því hann hætti að þjóna undir kapítalista, hætti að stunda launavinnu ungur að árum. Og yfirbyggingarkerfið, þetta alls konar félagslega kerfi og stofnanir sniðgekk hann að mestu líka. Vissulega ekki alveg. Hann lifði í þessu samfélagi og þessu kerfi og hafnaði því ekki holt og bolt. Hann sótti um listamannalaun gegnum styrkjakerfi þess, hann notfærði sér bókasöfn þess, börnin hans gengu í skóla o.s.frv. Hann var svo sem ekkert hrifinn af skólanum. Ég reifst einhvern tíma við hann um gildi skólaskyldu, ég hélt því fram að með henni væri verið að tryggja jafnrétti til náms, að einhverju marki alla vega, en að hans mati vóg hitt þyngra að skólakerfið er ein af valdastofnunum samfélagsins. Ég held nú hann hafi haft talsvert til síns máls, eins og í flestum efnum. Það voru þessir þættir samfélagsins sem Dagur sættist aldrei við, þessir þættir kerfisins sem meta fólk og ráðskast með það, hvort sem er beinlínis og formlega eða óbeinlínis gegnum sérhæfingu og faglegt vald. Á sama hátt vildi hann ekki selja sig í þjónustu einhvers atvinnurekanda. Það hefði verið algerlega gagnstætt grundvallarviðhorfum Dags að láta geðlækna, sálfræðinga, félagsráðgjafa og aðra slíka díagnósera sig og setja stimpil upp á að hann fengi lífeyri, og vera síðan háður þessum aðilum og þeim stofnunum sem þeir þjóna.

Það má segja að vonlítið sé að standa einn í andófi gegn þessu kerfi eins og Dagur gerði. Og sumir vilja kannski meina að hann hafi að lokum lotið lágt. En lúta þeir ekki lægra sem ungir og óháðir hafa uppi stór orð en þagna um leið og þeir hafa einhverju að tapa, og telja það þroskamerki? Og svo laut hann auðvitað ekki svo lágt. Þvert á móti bar hann höfuðið alla jafna hátt þótt allar aðstæður byðu einungis upp á niðurlægingu. Hann kom til okkar að morgni seint í ágúst fyrir tveimur árum og hafði eytt nóttinni á bekk niðri í bæ. Hjá okkur voru roskin hjón, prófessor frá Stuttgart og frú hans. Timbraður og vansvefta settist Dagur við morgunverðarborðið og brá fyrir sig þýsku þegar hann varð þess áskynja hverrar þjóðar gestir okkar voru, svo að þau spurðu hvort hann talaði þýsku. „Ja, ich spräche ziemlich gut Deutsch,“ sagði hann og konverseraði svo við þau undir morgunverðinum.

Hann leitaði ekki á náðir stofnana en þáði stundum hjálp gegnum starfsfólk sem hann þekkti og treysti án þess að fela sig á vald eins eða neins. Einu sinni var hann þó um nokkurra vikna skeið uppi í Víðinesi. Þá fór hann í bæinn og skilaði sér ekki aftur fyrr en eftir viku. Það var reyndar þá sem hann át morgunverð með gestum okkar frá Þýskalandi. Eftir morgunverðinn skutlaði ég honum upp eftir. Honum var sagt að búið væri að útskrifa hann en hann ætti séns á að komast aftur inn ef hann færi niður á Landspítala í læknisviðtal. Nei, það gerði hann ekki, og átti þó ekki í neitt hús að venda. Hann ætlaði ekki að knékrjúpa fyrir lækni til að verða upp á díagnósu hans kominn með húsnæði. Og það var hann líklega ekki nema í þetta eina skipti. Mér varð heldur raunabót, þegar ég frétti af láti Dags, að heyra að hann hefði dáið hjá syni sínum en ekki á spítala. Og jafnvel þegar aska hans var grafinn hér í Fossvogskirkjugarðinum fór það fram hjá útfararstjóranum.

Þegar Dagur kom til okkar um jólin sögðum við honum að við ætluðum til Norður-Ítalíu í sumar. Hann talaði um ljósið í Feneyjum og bað okkur að skála fyrir sér. Ég skrifaði þessar hugleiðingar í ítölskum alpadal í lok júlí og byrjun ágúst. Svo fórum við til Feneyja. Við skáluðum til hans á litlum bar. Við horfðum á ljósið. Svo húmaði og myrkrið datt yfir.