Einar Ólafsson

Stjórnmál í einni vídd

Þjóðviljinn 7. desember 1991

Í grein í Þjóðviljanum snemma á þessu ári fór ég orðum um þá hugmynd að flokkakerfið á Íslandi sé úrelt. Ég leiddi að því rök að það sé í rauninni ekki úrelt þetta flokkakerfi, sem byggist á fjórskiptingunni: tveir verkalýðsflokkar, sósíalískur og sósíaldemókratískur, miðflokkur og hægri flokkur.

Þetta flokkakerfi er í samræmi við grundvallarmótsagnir auðvaldsamfélagsins, þá stéttaskiptingu sem svarar til þeirra og þann skala pólitískra hugmynda sem búast má við út frá þessum forsendum og nær frá hugmyndum um róttæka umsköpun samfélagsins í átt til sósíalisma yfir til íhaldsemi og vörn fyrir borgaraleg gildi og/eða kapítalískt hagkerfi.

Stéttaandstæðurnar hafa ekki breyst í grundvallaratriðum þrátt fyrir miklar breytingar á yfirborði samfélagsins og jafnvel í hagkerfinu sjálfu. Og þessi pólitíski skali er í sjálfu sér ekki úreltur, en hins vegar felur hann aðeins í sér eina vídd hins pólitíska veruleika og pólitískra andstæðna.

Mér virðist að talið um að flokkakerfið sé orðið úrelt stafi að nokkru leyti af þessu: pólitísk viðhorf hafa í auknum mæli orðið tví- eða þrívíð, og það skynja margir meira og minna óljóst og lenda í vandræðum með að koma þeim fyrir á þessum einvíddarskala sem þeir hafa vanist, og jafnframt lenda hefðbundnu flokkarnir meira og minna á skjön við þessi viðhorf af því að þeir komast ekki út úr sínum einvíða þankagangi.

Þessar víddir má skýra með mynd, sem er auðvitað svolítil einföldun og sjálfsagt umdeilanleg að einhverju leyti. En á þessari mynd má sjá línu frá vinstri, þar sem skráð er „sósíalismi, sameign / samvinna, maðurinn ræður“, yfir til hægri, þar sem stendur „kapítalismi, einkaeign/samkeppni, auðmagnið ræður“. Þessa línu getum við kallað hagkerfislínuna, og er þar raunar kominn sá skali sem um var rætt hér að framan. Hins vegar liggur önnur lína að neðan þar sem stendur „miðstýring, forræði ríkis / stofnana / flokks og/eða auðmagns, áhrifaleysi almennings“ og upp þangað sem stendur „frelsi, beint lýðræði, sjálfsforræði“. Þessa línu getum við til hægðarauka kallað frelsislínuna. Samkvæmt einvíddarþankaganginum fellur þessi lína saman við hagkerfislínuna, en hér er hún látin ganga þvert á hana og þar með skapar hún aðra vídd í hina pólitísku mynd.

Samkvæmt einvíddarþankaganginum lenda á sama bási kommúnismi eða sósíalismi og alræði ríkis og flokks og þar eru gömlu kommúnistaflokkarnir settir niður, en síðan koma ýmsir sósíalistaflokkar, þá sósíaldemókrataflokkar, miðflokkar af ýmsu tagi og loks hægri flokkar eða íhalds- og frjálshyggjuflokkar þar sem saman er spyrt einkaeign, samkeppni og frelsi einstaklingsins.

Þótt margt greini flokkana á þessari pólitísku línu að er annað sem sameinar þá: það er það sem kalla mætti tæknilega skynsemishyggju, og felur í sér meðal annars oftrú á tæknilegum og efnislegum framförum, tæknilegum lausnum og sérfræðingum og forsjá ópersónulegra fyrirbæra eins og ríkis, skrifræðislegra stofnana og lögmála auðmagns og markaðs. Þetta er ef til vill mismunandi ríkjandi í flokkunum en ríkjandi þó, enda ríkjandi hugsun í öllum þróuðum iðnríkjum, hvort sem þau hafa verið kennd við kapítalisma eða sósíalisma og kommúnisma. Við sjáum í henni huglæga hlið kapítalismans og tæknisamfélagsins og hún verður ekki skilin frá þeim framförum sem því fylgja. Sósíalistar og aðrir sem kenndir eru við vinstri hafa gjarnan gagnrýnt hana, en eðlilega hefur hún þó viljað loða við hugsjónina og baráttuna fyrir bættum kjörum alþýðunnar, og þannig hefur hún stuðlað að umbreytingu díalektískrar efnishyggju marxismans í þá vélrænu einvíddarefnishyggju, sem ríkt hefur í Sovétríkjunum og kreppt að hugmyndalegum þróunarmöguleikum kommúnistaflokkanna í Vestur Evrópu.

Þessi hugsun er skammsýn. Henni fylgir sú skammsýna hagkvæmnishyggja, sem segir að hverja vöru skuli framleiða þar sem ódýrast er og á þann hátt sem ódýrast er, sem á stærstan þátt í þeirri mengun og umhverfisspjöllum, sem við eigum nú við að glíma og ætlum að eftirláta börnum okkar, og liggur að baki hugmyndinni um að greiða fyrir flutningi fólks úr afskekktum byggðum sem og stefnu Evrópubandalagsins um sameiginlegan vinnumarkað. Þessi hugsun er stöðnuð. Samkvæmt henni er ekkert athugavert við ofurvald verkaskiptingarinnar og fjöldaframleiðslunnar og aðgreiningu framleiðslunnar og vinnunnar frá einkalífinu og nánasta umhverfi. Samkvæmt henni er sjálfsagt að frumkvæði einstaklingsins sé einskorðað við tómstundirnar og þó svo aðþrengt þar, að þegar talað er um frumkvæði einstaklingsins er frekar átt við brask þeirra sem aðgang hafa að fjármagni. Í þessari hugsun felst djúptæk vantrú á manninn: farsæld hans byggist á öðru tveggja, aga eða gróðafíkn. Þess vegna hlýtur samfélagið og framleiðslan annaðhvort að byggjast á ríkisrekstri og aga miðstýringarinnar eða markaðsbúskap og gróðasókn. Stjórnmálamaður sem hugsar öðruvísi er óábyrgur. Og þar sem alger ríkisrekstur er talinn óviðunandi liggur hneigð stjórnmálamannanna frá honum, og um leið frá kommúnisma/sósíalisma, og yfir til markaðsbúskapar og frjálshyggju.

Þennan hugsanagang sjáum við líka austur í Evrópu. Bæði þar og hér sjá stjórnmálamennirnir ekki annað í hruni ríkiskommúnismans eða stalínismans en gjaldþrot sósíalismans, en í rauninni kemur þarna fram gjaldþrot þeirrar tæknilegu skynsemishyggju, sem þeir sjálfir sitja fastir í, og er leiðarljós hinna nýju krata og markaðshyggjumanna austur þar.

En raunin er sú að æ fleiri eru farnir að draga þennan hugsunarhátt efa. Það er þetta sem ég á við með því að pólitísk viðhorf hafi í auknum mæli orðið tví- eða þrívíð. Þau snúast ekki jafnmikið og áður um sósíalisma og ríkisrekstur eða kapítalisma og frjálsa verslun. Að vísu hefur þetta enn ofurvægi í pólitískum umræðum af því að hefðbundnu flokkarnir sitja fastir í þessu og þeim er jú fyrst og fremst gefið orðið. En önnur sjónarmið, sem fara út fyrir þessa einvíddartækniskynsemislínu sem liggur milli hugmyndaparanna „sósíalismi / ríkisrekstur“ og „kapítalismi / frelsi einstaklingsins“, verða æ meir áberandi. Þessi sjónarmið voru áberandi í stúdentauppreisninni og hippahreyfingunni fyrir um tveimur áratugum og við sjáum þau áfram í ýmsum nýjum flokkum, hreyfingum og samtökum sem komið hafa fram að undanförnu eins og kvennahreyfingunni og Kvennalistanum, friðarhreyfingunni, umhverfishreyfingunni, byggðastefnusamtökum og flokkum, samtökum heimavinnandi fólks osfrv. Þetta kemur fram á afkáralegan hátt í nýaldarhreyfingunni og jafnvel að vissu leyti í sókn frjálshyggjunnar að undanförnu. Það má til dæmis sjá í nýfrjálshyggjuflokkunum í Noregi, Danmörku og víðar. Framfaraflokkurinn í Noregi er undarlegt sambland nýríkra uppa, sem vilja sem mest frelsi auðmagnsins, og alþýðumanna, bæði verkamanna, bænda og smáatvinnurekenda, sem eru fyrst og fremst að andæfa ofurvaldi ríkis og stofnana, ekki yfir auðmagninu heldur þeirra eigin lífi. Og detta svo í leiðinni ofan í andúð á innflytjendum frá fjarlægum löndum. Það er sem sagt að koma upp vaxandi en mjög ómarkvisst og stundum innbyrðis andstætt andóf gegn þeirri tæknilegu skynsemishyggju sem er samofin ofurveldi ríkis, stofnana og auðmagns og einkennir meira og minna alla hefðbundnu flokkana og öll hefðbundin stjórnmál og er í raun óhjákvæmilegur fylgifiskur kapítalismans.

Hér förum við að nálgast kreppu sósíaldemókratísku og sósíalísku flokkanna. Og út úr þeirri kreppu velja sósíaldemókratískir flokkar eins og Alþýðuflokkurinn leiðina til aukinnar markaðshyggju og frjálshyggju en sósíalistaflokkar eins og Alþýðubandalagið leiðina til kratismans, sem nuddar sér upp við markaðshyggjuna, og gera frjálshyggjuna en ekki kapítalismann að höfuðóvini – til að greina sig frá hægri krötunum. En sú leið – því þetta er í rauninni sama leiðin – er augljós blindgata. Þeir feta sitt gamla einstigi hver eftir öðrum í átt til upphaflegrar hugsjónar borgarastéttarinnar sem bar í sér eigin endalok og hljómar á tímum síðkapítalismans eins og bernskudraumarugl kalkaðs gamalmennis. Af því að gömlu frelsishugmyndirnar eru ósamrýmanlegar þróun kapítalismans, eins og gömlu sósíalistarnir og anarkistarnir sáu fyrir.

Það er þetta einstigi tæknilegu skynsemishyggjunar og einvíddarþankagangsins sem veldur því að greiningin í verkalýðsflokka, miðflokka og borgaralegra auðhyggjuflokka verður meira og minna marklaus. Þeir feta einstigið hver eftir öðrum með mismunandi áherslur eftir því hvar þeir eru staddir, en er um megn að takast virkilega á á hugmyndafræðilegum og stéttarlegum forsendum, hvað þá að þeir geti sótt eitthvað út fyrir einstigið.

Þegar ég skrifaði þessa grein hafði ég svo sem enga fyrirmynd að þessum pælingum þótt ég reikni ekki með að þær séu neitt yfirmáta frumlegar. Það má vel vera að ýmis rit séu til um sama efni, en hér tilgreini ég að gamni mínu efni sem ég hef síðar rekist á á netinu:

Í ritgerð undir nafninu The New Political Compass frá árinu 2002 veltir Dr. Paul H. Ray bandarískum stjórnmálum nútímans fyrir sér og byggir á könnunum á viðhorfum fólks. Niðurstöðuna setur hann fram í tvívíddarmynd þar sem hann merkir pólana svolítið öðruvísi en ég geri:

http://www.culturalcreatives.org/Library/docs/NewPoliticalCompassV73.pdf

Hér er áströlsk vefsíða á vegum Sidney Morning Herald þar sem menn ræða hinar ýmsu víddir í stjórnmálum:

http://www.smh.com.au/articles/2003/11/27/1069825899175.html