The International Security Assistance Force (ISAF) („friðargæslusveitir“ NATO)

http://www.afnorth.nato.int/ISAF/

 

The Stabilisation Force (SFOR)

http://www.nato.int/sfor/home.htm

 

The Kosovo Force (KFOR)

http://www.nato.int/kfor/

 

Frumvarp til laga um íslensku friðargæsluna og þátttöku hennar í alþjóðlegri friðargæslu. (Lagt fyrir Alþingi á 133. löggjafarþingi 2006–2007.)

Elías Davíðsson: Athugasemdir við frumvarp um friðargæslu

 

Utanríkisráðuneytið: Íslenska friðargæslan

 

Þingskjöl um friðargæslu 130 löggjafarþing 2003-2004

 

 

 

Alþingi 3.11.2004: Umræður utan dagskrár.

Árásir á íslenska starfsmenn utanríkisþjónustunnar í Kabúl í Afganistan.

http://www.althingi.is/altext/131/11/l03153111.sgml

 

 

Greinar á vef Ögmundar Jónassonar (5.11.2004)

http://www.ogmundur.is/news.asp?id=657&news_ID=1930&type=one

 

 

Elías Davíðsson: Nokkrar ábendingar um skilgreiningar í hernaði (8.11.2004)

http://www.ogmundur.is/news.asp?id=667&news_ID=1940&type=one

 

 

Elías Davíðsson: Falskir og raunverulegir friðargæslumenn (7.11.2004)

http://www.gagnauga.net/greinar/falskir-fridargmenn.htm

 

 

Guðmundur Magnússon: Dauðans alvara í Afganistan (24.10.2004)

http://www.visir.is/?PageID=38&NewsID=18068

 

 

Sverrir Jakobsson: Hvers vegnaheldur kreppan í Kosovo áfram? (10.5.2004)

http://www.murinn.is/eldra_b.asp?nr=1238&gerd=Frettir&arg=5

 

 

Einar Ólafsson: Íslenska hernámsliðið í Kabúl (5.6.2004)

http://notendur.centrum.is/~einarol/fridargaesla.htm

 

 

Hvað er friðargæsluverkefni?

http://www.un.dk/icelandic/FN/altjodafridur_og_oryggi/hvad_er_fridargaesluverkefni.htm

 

 

 

Þingskjöl um friðargæslu 130 löggjafarþing 2003-2004

 

 

Borgaraleg friðargæsla

79. mál fyrirspurn til skrifl. svars
til utanrrh. 130. löggjafarþingi.

Til- og millivísanir í málið í efnisskrá. Innsend erindi vegna málsins. Mælendaskrá.

Þingskjöl
Útbýtingard.	Þingskjal	Tegund skjals	Flutningsm.
03.10.2003	79	fsp. til skrifl. svars	Þórunn Sveinbjarnardóttir
14.10.2003	163	svar	utanríkisráðherra

Borgaraleg friðargæsla

193. mál fyrirspurn til skrifl. svars
til utanrrh. 130. löggjafarþingi.

Til- og millivísanir í málið í efnisskrá. Innsend erindi vegna málsins. Mælendaskrá.

Þingskjöl
Útbýtingard.	Þingskjal	Tegund skjals	Flutningsm.
16.10.2003	195	fsp. til skrifl. svars	Þórunn Sveinbjarnardóttir
10.11.2003	277	svar	utanríkisráðherra

 

 

 

 

Íslenska friðargæslan

195. mál fyrirspurn til skrifl. svars
til utanrrh. 130. löggjafarþingi.

Til- og millivísanir í málið í efnisskrá. Innsend erindi vegna málsins. Mælendaskrá.

Þingskjöl
Útbýtingard.	Þingskjal	Tegund skjals	Flutningsm.
16.10.2003	197	fsp. til skrifl. svars	Þórunn Sveinbjarnardóttir
04.11.2003	276	svar	utanríkisráðherra

Borgaralegir og hernaðarlegir þættir í starfi Íslensku friðargæslunnar

 

859. mál fyrirspurn
til utanrrh. 130. löggjafarþingi.

Til- og millivísanir í málið í efnisskrá. Innsend erindi vegna málsins. Mælendaskrá.

Þingskjöl
Útbýtingard.	Þingskjal	Tegund skjals	Flutningsm.
01.04.2004	1317	fsp. til munnl. svars	Steingrímur J. Sigfússon

 

 

 

 

 

http://www.althingi.is/altext/130/s/0079.html

 

130. löggjafarþing 2003–2004.
Þskj. 79  —  79. mál.

Fyrirspurn

til utanríkisráðherra um borgaralega friðargæslu.

Frá Þórunni Sveinbjarnardóttur.

    Hvernig rökstyður ráðherra þá ákvörðun að reikna þátttöku Íslands í borgaralegri friðargæslu sem framlag landsins til þróunarsamvinnu?


Skriflegt svar óskast.

 

http://www.althingi.is/altext/130/s/0163.html

 

130. löggjafarþing 2003–2004.
Þskj. 163  —  79. mál.

Svar

 

http://www.althingi.is/altext/130/s/0195.html

 

130. löggjafarþing 2003–2004.
Þskj. 195  —  193. mál.

Fyrirspurn

til utanríkisráðherra um borgaralega friðargæslu.

Frá Þórunni Sveinbjarnardóttur.

 

http://www.althingi.is/altext/130/s/0277.html

 

130. löggjafarþing 2003–2004.
Þskj. 277  —  193. mál.

Svar

utanríkisráðherra við fyrirspurn Þórunnar Sveinbjarnardóttur um borgaralega friðargæslu.

    1.      Hvernig skilgreinir Þróunaraðstoðarnefnd OECD (DAC) þróunarsamvinnu og hvers konar verkefni teljast þróunarsamvinna samkvæmt þeirri skilgreiningu?
    Þróunaraðstoðarnefnd OECD (DAC) skilgreinir opinbera þróunaraðstoð (Official Development Assistance) sem:
    1.      Aðstoð sem veitt er af hinu opinbera.
    2.      Aðstoð sem hefur það að markmiði að stuðla að framþróun og auka velferð í þróunarríkjum.
    3.      Fjárhagsaðstoð sem veitt er sem gjafafé eða lán með a.m.k. 25% gjafahlutfalli.
    DAC gefur út lista með nöfnum þeirra landa sem teljast þróunarlönd hverju sinni. Á þessum lista er þróunarlöndunum, sem samtals eru 152 lönd og landsvæði, skipt í sex flokka og er hann endurskoðaður þriðja hvert ár. Öll aðstoð við þessi lönd, sem uppfyllir fyrrgreinda skilgreiningu, telst opinber þróunaraðstoð.
    DAC flokkar þróunarverkefni í níu geira: 1) menntun, heilbrigði og fólk (education, health and population); 2) aðrir félagslegir innviðir (other social infrastructure); 3) efnahagslegir innviðir (economic infrastructure); 4) framleiðsla (production); 5) ýmsir geirar (multisector); 6) stuðningur í ríkissjóð (programme assistance); 7) lækkun skulda (debt relief); 8) neyðaraðstoð (emergency aid); 9) ótilgreint (unspecified).
    Þegar talið er fram til þróunaraðstoðar er mikilvægt að stuðningsríki beri sig saman og gæti þess að nota sömu skilgreiningar við mælingu á settum markmiðum í þróunaraðstoð. Skilgreiningar DAC eru sá alþjóðlegi mælikvarði sem stuðningsríki hafa komið sér saman um og styðjast við. Í september síðastliðnum sótti Ísland um aðild að DAC og stendur umsóknarferli enn yfir.
    Á síðasta ári lét ráðherra athuga hvort þróunaraðstoð Íslands sé talin fram með viðlíka hætti og þjóðir innan DAC gera. Ráðuneytið hafði samvinnu og samráð við DAC og önnur Norðurlönd í upplýsingaöflun sinni.
    Að athugun lokinni kom fram að nokkurs ósamræmis gætti á framtalningu Íslands og aðildarríkja DAC þar sem m.a. varð ljóst að DAC skilgreinir verkefni á sviði borgaralegrar friðargæslu sem þróunaraðstoð. DAC notar þó ekki hugtakið „borgaraleg friðargæsla“ heldur „friðaruppbygging í fyrrum stríðshrjáðum löndum“ (e. post-conflict peacebuilding operations). Verkefni í friðaruppbyggingu teljast þróunaraðstoð eigi þau sér stað í þróunarlöndum samkvæmt áðurnefndum lista.
    Ráðuneytið hefur nú freistað þess að leiðrétta ósamræmið og aðlagað framtalningu sína í samræmi við skilgreiningar DAC. Í samráði ráðuneytisins og DAC tiltók ráðuneytið þau verkefni sem íslenska friðargæslan hefur tekið að sér og skar DAC úr um að þar sé um þróunaraðstoð að ræða. Í opinberum tölum um þróunaraðstoð Íslands eru því framlög til íslensku friðargæslunnar.

    2.      Hversu stór hluti þróunarsamvinnu annarra aðildarríkja DAC er borgaraleg friðargæsla? Óskað er eftir upplýsingum um öll ríkin.
    DAC óskar ekki eftir nákvæmri sundurgreiningu á friðaruppbyggingu í fyrrum stríðshrjáðum löndum frá aðildarríkjum sínum og liggja slíkar upplýsingar því ekki fyrir hjá stofnuninni. Tafla 1 hér á eftir sýnir sundurliðun aðildarríkja DAC eftir geirum, sbr. áðurnefnda geiraflokkun. Í undirgeiranum „stjórnvöld og borgarasamfélag“ (e. government and civil society) eru framlög aðildarríkja til friðaruppbyggingar, en þar er einnig að finna önnur verkefni, utan ramma friðaruppbyggingar, og tölurnar því ekki samræmanlegar framlögum Íslands til íslensku friðargæslunnar.
    Framlög til íslensku friðargæslunnar vegna verkefna í þróunarlöndum árið 2002 námu rúmum 167 millj. kr. eða ríflega 13% af heildarþróunaraðstoð Íslands.

    3.      Hafa einhver af þeim 48 ríkjum sem skilgreind eru sem fátækustu lönd heims notið þróunaraðstoðar Íslands í formi borgaralegrar friðargæslu?
    Af sömu ástæðu og fyrr greinir býr DAC ekki yfir slíkum upplýsingum. Tafla 2 sýnir þó þróunarframlög DAC ríkja til 48 fátækustu ríkja heims sem hlutfall af þróunaraðstoð.
    Árið 2002 var hlutfall þróunaraðstoðar til fátækustu ríkja heims 65% af heildaraðstoð Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Borgaraleg verkefni íslensku friðargæslunnar hafa að mestu verið í ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu og Sri Lanka, sem teljast ekki til skilgreindra fátækustu ríkja heims. Afganistan telst til hins vegar til fátækustu ríkja heims og hefur þegið þróunaraðstoð frá Íslandi í gegnum verkefni á vegum íslensku friðargæslunnar.

Tafla 1. Flokkun þróunarverkefna 2001.

 

Tafla 2. Þróunarhjálp frá aðildaríkjum DAC til fátækustu ríkja heims (LDCs).

 

 

http://www.althingi.is/altext/130/s/0197.html

 

130. löggjafarþing 2003–2004.
Þskj. 197  —  195. mál.

Fyrirspurn

til utanríkisráðherra um íslensku friðargæsluna.

Frá Þórunni Sveinbjarnardóttur.

    1.      Hversu margir einstaklingar eru á viðbragðslista íslensku friðargæslunnar? Hversu margar konur og hversu margir karlar?
    2.      Hversu margir einstaklingar á viðbragðslistanum hafa verið sendir til starfa erlendis fyrir íslensku friðargæsluna?
    3.      Hafa einhverjir verið sendir til starfa fyrir friðargæsluna sem ekki hafa verið á viðbragðslistanum?
    4.      Hvaða skilyrði þarf fólk að uppfylla til þess að komast á viðbragðslistann?
    5.      Hvernig fer þjálfun væntanlegra friðargæsluliða fram og hver hefur umsjón með henni?
    6.      Hversu margir starfsmenn í utanríkisráðuneytinu starfa að málefnum friðargæslunnar?
    7.      Eru fyrirhugaðar einhverjar breytingar á skipulagi friðargæslunnar á næsta ári?
    8.      Hver er áætlaður kostnaður við íslensku friðargæsluna í ár og næstu þrjú ár, og hvernig skiptist hann?
    9.      Er ráðgert að efna til samstarfs með Norðurlandaþjóðunum um friðargæslu?
    10.      Hvernig er verksvið íslensku friðargæslunnar skilgreint innan þeirra alþjóðastofnana og samtaka sem í hlut eiga, svo sem Sameinuðu þjóðanna og Atlantshafsbandalagsins?


Skriflegt svar óskast.

 

 

http://www.althingi.is/altext/130/s/0276.html

 

130. löggjafarþing 2003–2004.
Þskj. 276  —  195. mál.

Svar

utanríkisráðherra við fyrirspurn Þórunnar Sveinbjarnardóttur um íslensku friðargæsluna.

    1.      Hversu margir einstaklingar eru á viðbragðslista íslensku friðargæslunnar? Hversu margar konur og hversu margir karlar?
    Á viðbragðslista íslensku friðargæslunnar eru 184 manns. Í viðbragðsstöðu er 151, óvirkir eru 12 og 21 er að störfum. Konur á viðbragðslistanum eru 62 af 184 eða 34%. Karlar á viðbragðslistanum eru 122 af 184 eða 66%.

    2.      Hversu margir einstaklingar á viðbragðslistanum hafa verið sendir til starfa erlendis fyrir íslensku friðargæsluna?
    Árið 2001 voru 17 einstaklingar á vettvangi, árið 2002 36 einstaklingar og það sem af er þessu ári hefur 41 verið sendur á vettvang.

    3.      Hafa einhverjir verið sendir til starfa fyrir friðargæsluna sem ekki hafa verið á viðbragðslistanum?
    Já, í þeim tilfellum þar sem þá sérfræðiþekkingu sem til þurfti var ekki að finna hjá einstaklingum á viðbragðslistanum.

    4.      Hvaða skilyrði þarf fólk að uppfylla til þess að komast á viðbragðslistann?
    Umsækjendur skulu vera að minnsta kosti 25 ára og hafa:
    *      háskólapróf, aðra sérmenntun eða með öðrum hætti hafa aflað sér sérhæfðrar þekkingar og reynslu,
    *      mjög góða enskukunnáttu,
    *      hæfni í mannlegum samskiptum, sérstaklega við fólk úr ólíkum menningarheimum og með margvísleg trúarbrögð,
    *      þolgæði undir álagi,
    *      öguð og sjálfstæð vinnubrögð,
    *      hæfileika til að aðlagast nýjum aðstæðum og frumstæðu vinnuumhverfi.
    Þekking og/eða reynsla af störfum að neyðar- og mannúðarmálum er æskileg, sem og kunnátta í öðrum tungumálum, svo sem Norðurlandamálum, frönsku og þýsku.

    5.      Hvernig fer þjálfun væntanlegra friðargæsluliða fram og hver hefur umsjón með henni?
    Öryggisnámskeið er haldið fyrir einstaklinga á viðbragðslista íslensku friðargæslunnar og er það tvískipt. Fyrri hlutinn snýr að rötun og notkun GPS-staðsetningarbúnaðar og skiptist í eftirfarandi þætti:
    *      Rötun.
    *      Áttavitinn.
    *      Kort og kortalestur.
    *      Hnitakerfin.
    *      Staðarákvarðanir.
    *      Að ná áttum.
    *      GPS-tæknin.
    *      GPS-staðsetningartæknin.
    *      Staðsetningartæki.
    *      Gervitungl.
    *      Kort og GPS-tæki.
    *      Verkleg æfing.
    Slysavarnafélagið Landsbjörg sér um þennan hluta námskeiðsins.
    Seinni hlutinn snýr að almennu öryggi og skiptist í eftirfarandi þætti:
    *      Fræðsla hjá Landhelgisgæslunni: jarðsprengjur o.fl.
    *      Sérsveit ríkislögreglustjóra: gíslataka, eftirlitspóstar, viðbrögð á hættustundu, mótstöðuafl hluta o.fl.

    6.      Hversu margir starfsmenn í utanríkisráðuneytinu starfa að málefnum friðargæslunnar?
    Tveir starfsmenn sinna málefnum friðargæslunnar á alþjóðaskrifstofu utanríkisráðuneytisins. Þeir geta jafnframt leitað til annara starfsmanna alþjóðaskrifstofu ef þörf krefur.

    7.      Eru fyrirhugaðar einhverjar breytingar á skipulagi friðargæslunnar á næsta ári?
    Helstu breytingar sem verða á skipulagi friðargæslunnar frá og með næsta ári lúta að fyrirhugaðri stækkun friðargæslunnar þannig að hún hafi á að skipa hópi 50 útsendra starfsmanna árið 2006 eins og að er stefnt. Þessi fjöldi mun m.a. gera kröfu til fjölgunar starfsmanna á viðbragðslista friðargæslunnar úr 180 eins og er í dag í 250 manns og mun sú aukning hefjast frá og með næsta ári. Á sama tíma verður unnið að því innan ráðuneytisins að efla stjórn friðargæslunnar og fræðslu og almennan undirbúning þeirra sem fara á erlendan vettvang.

    8.      Hver er áætlaður kostnaður við íslensku friðargæsluna í ár og næstu þrjú ár, og hvernig skiptist hann?

 

http://www.althingi.is/altext/130/s/1317.html

 

130. löggjafarþing 2003–2004.
Þskj. 1317  —  859. mál.

Fyrirspurn

til utanríkisráðherra um mörk borgaralegra og hernaðarlegra þátta í starfi Íslensku friðargæslunnar.

Frá Steingrími J. Sigfússyni.

    1.      Hvernig er aðskilnaði borgaralegra og hernaðarlegra þátta í starfi Íslensku friðargæslunnar háttað?
    2.      Hvaða munur er á þjálfun, starfskjörum og tryggingum starfsmanna sem bera, eða hafa heimildir til að bera, vopn við störf sín og starfsmanna sem ekki hafa slíkar heimildir?
    3.      Hvert eru fyrirmyndir að starfsheitum af hernaðarlegum toga, eða „tign“, starfsmanna friðargæslunnar sóttar?
    4.      Hvaða reglur gilda, eða munu gilda, um heimildir starfsmanna friðargæslunnar til að beita vopnum sínum, þ.e. í sjálfsvörn, til að verja aðra o.s.frv.?

 

 

 

http://www.utanrikisraduneytid.is/utanrikismal/fridargaesla/

 

Íslenska friðargæslan

20.1.2003

Undir merkjum Íslensku friðargæslunnar sendir utanríkisráðuneytið út 20-30 einstaklinga á ári til friðargæslustarfa. Markmiðið er að fjölga friðargæsluliðum í allt að 50 á árinu 2006.

Íslenska friðargæslan heldur utan um viðbragðslista Íslensku friðargæslunnar en á honum eru um eitt hundrað sérfræðingar með víðtæka menntun og reynslu.

 

 

http://www.utanrikisraduneytid.is/utanrikismal/fridargaesla/nr/809

 

Hvað er friðargæsla?

15.5.2001

Hvað er friðargæsla?

Friðargæsla er samheiti yfir fjölþættar aðgerðir alþjóðastofnana til að tryggja frið á átakasvæðum.Grunnhugmynd friðargæslu er að bregðast við ófriði eða ófriðarblikum með margþættum aðgerðum, bæði áður en átök brjótast út og eftir að stillt hefur verið til friðar.
Friðargæsluhugtakið tekur þannig til ýmiskonar fjölþjóðlegra aðgerða sem miða allar að því að koma í veg fyrir átök, koma á friði og skapa skilyrði til að varanlegur friður ríki. Skilgreina má eftirfarandi grunnflokka friðargæslu:

1. Hefðbundin friðargæsla og hættuástandsstjórnun
(Peace Keeping and Crisis Management)
Aðgerðir til að halda hættuástandi í skefjum með viðveru og starfi lögreglu og herliðs.
Dæmi: Löggæsla á átakasvæðum, viðvera eða íhlutun herliðs á átakasvæðum o.fl.

2. Eftirlits- og þjálfunarstörf
(Observer Missions)
Aðgerðir alþjóðastarfsliðs til að tryggja stöðugleika og starfa með heimamönnum á átakasvæðum í því skyni að koma í veg fyrir að átök brjótist út.
Dæmi: Kosningaeftirlit, þjálfun lögreglumanna, tækniliðs o.fl. hópa heimamanna

3. Uppbyggingarstarf
(Reconstruction)
Verkefni borgaralegra sérfræðinga sem stuðla að uppbyggingu stjórnmála- og efnahagslífs til að koma á varanlegum friði.
Dæmi: Stuðningur við frjáls félagasamtök og fjölmiðla, efling sveitarstjórna, lagaleg ráðgjöf, aðstoð við uppbyggingu atvinnulífs, menntakerfis, heilbrigðisstofnana o.fl.

4. Mannúðar- og neyðaraðstoð
(Humanitarian and Emergency Assistance)
Alþjóðastofnanir veita flóttafólki og fórnarlömbum átaka margvíslega mannúðar- og neyðaraðstoð.
Dæmi: Uppsetning flóttamannabúða, aðhlynning sjúkra og slasaðra, björgunarstörf o.fl.

 

http://www.utanrikisraduneytid.is/utanrikismal/fridargaesla/nr/812

Hæfniskröfur

15.5.2001

Kröfur til friðargæsluliða

Almennar kröfur:

• Háskólapróf, aðra sérmenntun eða með öðrum hætti aflað sér sérhæfðrar þekkinngar og reynslu
• Mjög góða enskukunnáttu
• Hæfni í mannlegum samskiptum, sérstaklega við fólk úr ólíkum menningarheimum og með margvísleg trúarbrögð
• Þolgæði undir álagi
• Öguð og sjálfstæð vinnubrögð
• Hæfileika til aðlagast nýjum aðstæðum og frumstæðu vinnuumhverfi

Þekking og/eða reynsla af störfum að neyðar- og mannúðarmálum er æskileg, sem og kunnátta í öðrum tungumálum, s.s. Norðurlandamálum, frönsku og þýsku.

Í anda jafnréttisstefnu ríkisstjórnar Íslands eru konur sérstaklega hvattar til að gefa kost á sér.

 

 

 

http://www.utanrikisraduneytid.is/utanrikismal/fridargaesla/nr/714

Spurningar og svör

12.7.2001

1. Er friðargæsla sjálfboðastarf?
2. Hvað fá friðargæsluliðar í laun?
3. Fá allir þeir sem valdir eru á viðbragðslistann tækifæri á að starfa í friðargæslu?
4. Koma eingöngu háskólamenntaðir einstaklingar til greina?
5. Þarf umsækjandi að vera orðinn 25 ára er hann sækir um?
6. Er starfsreynsla nauðsynleg?
7. Þarf umsækjandi að segja vinnuveitanda sínum frá umsókn sinni?
8. Fá friðargæsluliðar frí á starfstímanum?


1. Er friðargæsla sjálfboðastarf?

Nei, íslenskir friðargæsluliðar fá greitt skv. launakerfi Íslensku friðargæslunnar og gera ráðningarsamning við utanríkisráðuneytið. Þeir einstaklingar sem valdir eru á viðbragðslista ÍF fá hins vegar ekki greitt fyrir þann tíma sem þeir eru til taks.


2. Hvað fá friðargæsluliðar í laun?

Íslenskir friðargæsluliðar skrifa undir ráðningarsamning við utanríkisráðuneytið og njóta kjara sambærilegum kjörum sinnar starfsstéttar hjá ríkinu. Auk þess fá starfsmenn greidda þóknun vegna álags og fjarveru frá fjölskyldu og heimahögum. Öll laun eru skattskyld.


3. Fá allir þeir sem valdir eru á viðbragðslistann tækifæri á að starfa í friðargæslu?

Ekki endilega. Val á einstaklingum til að senda á vettvang í friðargæslu fer eftir þörfum alþjóðasamfélagsins á hverjum tíma. Vera á viðbragðslista er því ekki trygging fyrir því að menn verði sendir til starfa. Hins vegar stendur til að fjölga íslenskum friðargæsluliðum í allt að 25 að staðaldri árið 2003 og gert ráð fyrir að þeir einstaklingar verði valdir af viðbragðslistanum.


4. Koma eingöngu háskólamenntaðir einstaklingar til greina?

Borgaralegir sérfræðingar í friðargæslu koma fyrst og fremst úr hópi háskólamenntaðs fólks, s.s. lækna- og hjúkrunarfólks, verkfræðinga, tæknimenntaðs fólks, lögfræðinga, hugvísindafólks o.fl. Einstaklingar með víðtæka þekkingu og reynslu sem ljóst er að kemur að góðum notum í friðargæslu koma hins vegar einnig til greina, ekki síst ef viðkomandi hefur reynslu af alþjóðastarfi á borð við hjálpar- og mannúðarstarf.


5. Þarf umsækjandi að vera orðinn 25 ára er hann sækir um?

Já. Miðað er við afmælisdag, ekki fæðingarár.


6. Er starfsreynsla nauðsynleg?

Starfsreynsla er ekki nauðsynleg forsenda að því gefnu að umsækjandi hafi lokið góðu háskólaprófi, en hins vegar er mjög æskilegt að umsækjendur hafi starfsreynslu.


7. Þarf umsækjandi að segja vinnuveitanda sínum frá umsókn sinni?

Allir einstaklingar sem valdir verða til að vera á viðbragðslista Íslensku friðargæslunnar eru skyldugir til að skila inn skriflegri yfirlýsingu frá vinnuveitanda sínum þess efnis að honum sé kunnugt um þá tilhögun.


8. Fá friðargæsluliðar frí á starfstímanum?

Já, gert er ráð fyrir að allir friðargæsluliðar fái 10 daga frí á hverju 6 mánaða samningstímabili, auk eins frídags á launum eftir heimkomu fyrir hvern unninn mánuð á vettvangi. Friðargæsluliðar fá auk þess heimferðarstyrk á 6 mánaða fresti.

 

http://www.utanrikisraduneytid.is/utanrikismal/fridargaesla/nr/363

Þátttaka Íslands í alþjóðlegri friðargæslu

17.11.2000

Þátttaka Íslands í alþjóðlegri friðargæslu
Tillögur og greinargerð starfshóps
Rit utanríkisráðuneytisins 4/2000, nóvember 2000


Formáli
1. Inngangur
2. Friðargæsla - fjölbreytt verkefni í þágu friðar
3. Þátttaka Íslands í alþjóðlegri friðargæslu
4. Kostir, fyrirkomulag og kostnaður við þátttöku Íslands í friðargæslu
5. Mannúðar- og neyðaraðstoð
6. Tillögur starfshópsins


Formáli

Frá lokum Kalda stríðsins fyrir rúmum áratug hafa miklar breytingar átt sér stað í alþjóðlegu samfélagi og þar með einnig í samskiptum, samstarfi og stöðu ríkja innan þess. Ísland hefur ekki farið varhluta af þessum breytingum og hefur utanríkisstefnan jafnt og þétt verið aðlöguð nýjum aðstæðum með það fyrir augum að gæta hagsmuna landsins gagnvart umheiminum eins og kostur er.

Í september 1998 skipaði ég starfshóp til að leggja mat á íslensk öryggis- og varnarmál á tímum breytinga í alþjóðamálum. Starfshópurinn skilaði greinargerð "Öryggis og varnarmál Íslands við aldamót" í febrúar 1999. Meðal tillagna starfshópsins var að efla þátttöku Íslands í alþjóðlegri friðargæslu. Í því skyni að útfæra þann þátt frekar skipaði ríkisstjórnin sl. sumar starfshóp fjögurra ráðuneyta. Hann hefur lokið störfum og lagt fram greinargerð ásamt tillögum.

Greinargerð starfshópsins og tillögur verða lagðar til grundvallar ákvörðunum ríkisstjórnarinnar um þátttöku Íslands í alþjóðlegri friðargæslu á næstu árum. Hún er gefin út til upplýsingar og til að efla umræðu og skilning á aukinni þátttöku Íslands í þessum mikilvæga málaflokki.

Nóvember 2000


1. Inngangur

Greinagerð þessi byggir á niðurstöðum starfshóps sem ríkisstjórnin ákvað að setja á fót þann 28. júní sl. með fulltrúum frá utanríkisráðuneyti, forsætisráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti og dómsmálaráðuneyti. Starfshópnum var ætlað að gera tillögur um aukna þátttöku Íslands í friðargæslu á vegum alþjóðastofnana sem Ísland er aðili að, eða á í náinni samvinnu við, og að fjalla um mannúðar- og neyðaraðstoð. Tillögur starfshópsins skyldu byggja á þeim megintillögum sem lagðar voru fram í niðurstöðukafla greinargerðar starfshóps utanríkisráðuneytisins í febrúar 1999 um þátttöku í friðargæslu og á mati á árangri af störfum við friðargæslu á vegum Íslands undanfarin ár.

Starfshópinn skipuðu fulltrúar fjögurra ráðuneyta: Gunnar Gunnarsson, sendiherra, formaður hópsins, Albert Jónsson deildarstjóri í forsætisráðuneyti, Björn Friðfinnsson ráðuneytisstjóri í dómsmálaráðuneyti og Davíð Á. Gunnarsson ráðuneytisstjóri í heilbrigðisráðuneyti. Ritarar starfshópsins voru eftirtaldir starfsmenn utanríkisráðuneytis: Auður Edda Jökulsdóttir, sendiráðsritari, Bergdís Ellertsdóttir, sendiráðunautur og Hrund Hafsteinsdóttir, sendiráðsritari.

Undanfarinn áratug hafa íslensk stjórnvöld jafnt og þétt aukið fjárframlög til friðargæsluverkefna og uppbyggingarstarfs erlendis, sérstaklega í Evrópu. Á fjárlögum ársins 2000 er um 150 m.kr. varið til friðargæslu sem er um 20% aukning frá árinu 1999. Aukið framlag til friðargæslu er í samræmi við breyttar áherslur í öryggis- og varnarmálum Evrópuríkja í kjölfar Kalda stríðsins, þar sem sjónum hefur í auknu mæli verið beint að friðargæsluverkefnum, mannúðarverkefnum og uppbyggingarstarfi á átakasvæðum. Þá hefur íslensk neyðaraðstoð verið aukin og tekið hefur verið á móti flóttamönnum. Skemmst er að minnast þátttöku íslenskrar hjálparsveitar í aðgerðum í kjölfar jarðskjálftanna í Tyrklandi í þessu samhengi og móttöku hátt í hundrað flóttamanna frá Kósóvó og Bosníu á síðustu sex árum.

Hvers vegna ættu Íslendingar að efla þátttöku í friðargæslu á vegum alþjóðastofnana og veita meira fé til slíkra verkefna? Svarið við þessari spurningu er margþætt. Skiptir þar mestu þróun hins alþjóðlega samfélags og sú staðreynd að staða og skuldbindingar Íslands gagnvart umheiminum eru þess eðlis að þátttaka í viðleitni til að viðhalda friði og stöðugleika er mikið hagsmunamál og engu ríki óviðkomandi.

Óhætt er að fullyrða að í kjölfar Kalda stríðsins hafa miklar breytingar orðið á milliríkjasamskiptum og almennt á eðli og uppbyggingu hins alþjóðlega samfélags. Þannig byggja nú langflest ríki heims þjóðskipulag sitt á markaðshyggju og lýðræði. Landamæri hafa opnast með víðtækara hætti en nokkru sinni fyrr. Á sama tíma hefur þróun í samgöngu- og fjarskiptatækni gert mögulega mikla aukningu viðskipta, fjárfestinga og fjármagnsflæðis um heim allan, m.ö.o. gífurleg aukning samskipta hefur orðið ríkja og þjóða á milli.

Nú orðið er þessi þróun gjarnan kennd við hnattvæðingu og er það tímanna tákn að hugtakið var nánast óþekkt fyrir áratug síðan. En í því felst sá skilningur að heimsbyggðin taki í auknum mæli á sig mynd samfélags þrátt fyrir að hún byggi áfram á skipulagi fullvalda og sjálfstæðra þjóðríkja. Innbyrðis tengsl þeirra eru hinsvegar orðin það mikil og þau orðin það háð hverju öðru að samfélagshugmyndin er lýsandi fyrir þróunina eins og hún er í reynd.

Vitundin um nauðsyn þess að taka á sameiginlegum vandamálum eins og vopnuðum átökum, vanþróun og fátækt, hryðjuverkastarfsemi og eiturlyfjasölu hefur verið lengi við lýði í hinu alþjóðlega samfélagi og lá til grundvallar stofnun Sameinuðu þjóðanna á sínum tíma. Þessi vitund hefur hins vegar styrkst til muna í ljósi þeirrar þróunar sem hér er vísað til enda hefur það komið æ skýrar í ljós hversu miklu það skiptir fyrir hagsmuni hvers ríkis að viðhalda eins og kostur er stöðugleika og jafnvægi í hinu alþjóðlega samfélagi. Ríki hafa þess vegna verið reiðubúin til að sýna vilja í verki í ríkari mæli en áður tíðkaðist og taka höndum saman um að stemma stigu við þróun sem telst neikvæð eða hættuleg sameiginlegum hagsmunum.

Lok Kalda stríðsins gerðu það að verkum að mannkynið býr ekki við ógn gereyðingarstyrjaldar. En aðrar ógnir steðja vissulega að, þ.á m. tíð vopnuð átök ekki síst innan ríkja, með margvíslegum afleiðingum fyrir alþjóðlegt öryggi. Átökin í fyrrum Júgóslavíu eru dæmi um þetta sem og um viðleitni hins alþjóðlega samfélags til að skerast í leikinn þegar á þarf að halda. Atlantshafsbandalagið sem á tímum Kalda stríðsins beindi athyglinni að ógn frá Sovétríkjunum hefur aðlagað starf sitt og uppbyggingu að nýjum aðstæðum og er sú alþjóðastofnun sem mest áhrif hefur haft til að koma á og halda uppi friði í fyrrum Júgóslavíu.

Ísland fer ekki varhluta af þróuninni í hinu alþjóðlega samfélagi og þeirri ábyrgð sem því fylgir að vera hluti af því samfélagi. Það sama á við þegar Atlantshafsbandalagið sem Ísland er stofnaðili að tekur breytingum í ljósi nýrra aðstæðna. Ísland hlýtur eins og önnur aðildarríki bandalagsins að leggja fram sinn skerf til þess að takast á við þau öryggisvandamál sem steðja að á hverjum tíma og bandalagið er ásátt um að snerti hagsmuni aðildarríkja þess.

Þetta er í sem stystu máli svar við þeirri spurningu hvers vegna æskilegt er að Ísland efli þátttöku í friðargæslu á alþjóðavettvangi. Vilji ríki sinna skyldum sínum á alþjóðavettvangi þurfa þau að leggja sitt af mörkum, ekki einungis í orði heldur einnig á borði.

Ísland hefur ekki á að skipa herliði til að senda á vettvang til að sinna friðargæslustörfum. Það kemur hins vegar ekki að sök þar sem borgaralegt starfslið hefur á undanförnum tekið í síauknum mæli þátt í friðargæslu. Ísland hefur þess vegna á að skipa fjölmörgu hæfu fólki til friðargæslustarfa.

Ástæða er til að leggja áherslu á að störfum við friðargæslu getur fylgt töluverð áhætta. Venjulega er um að ræða viðveru og störf á stöðum og svæðum þar sem óstöðugleiki ríkir, vopnaburður er algengur og róstur og margvísleg atburðarrás getur leitt af sér atvik sem geta verið hættuleg lífi og limum friðargæsluliða. Þetta þurfa bæði stjórnvöld og friðargæsluliðar að vera meðvituð um þegar tekin er ákvörðun um þátttöku í friðargæslu.

Í greinargerðinni er í fyrstu leitast við að lýsa þeim áherslubreytingum sem orðið hafa á friðargæslu frá lokum Kalda stríðsins og starfi helstu alþjóðastofnana sem friðargæslu og skyldum verkefnum sinna. Þá er í öðrum meginkafla hennar greint frá þátttöku Íslands í alþjóðlegri friðargæslu fram til þessa, sem hófst fyrir alvöru þegar átök hófust á Balkanskaga á síðasta áratug. Í þriðja lagi eru reifaðir helstu kostir sem um ræðir vegna þátttöku Íslands í framtíðinni og hugleitt með hvaða hætti henni skuli fyrir komið og hvað hún kunni að kosta. Stiklað er á stóru í sérstökum kafla um mannúðar- og neyðaraðstoð, en að lokum eru settar fram tillögur starfshópsins.

Starfshópurinn átti fundi með sérfræðingum sem starfað hafa að friðargæslu undanfarin ár, aðallega í Bosníu og Kósóvó, þ.á m. hjúkrunarfólk og lækna, lögreglumenn og verkfræðinga. Starfshópurinn kann þeim bestu þakkir fyrir þeirra framlag.

2. Friðargæsla - fjölbreytt verkefni í þágu friðar

Friðargæsla hefur einkum þróast á grundvelli þeirrar viðleitni Sameinuðu þjóðanna (Sþ) að hafa hemil á átökum og jafnvel stöðva þau. Aðrar alþjóðastofnanir eins og Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu (ÖSE) og Atlantshafsbandalagið (NATÓ) hafa í auknum mæli komið að friðargæslu með einum eða öðrum hætti annaðhvort í samvinnu við Sþ eða á eigin vegum.

Í hefðbundnum skilningi felst friðargæsla í því að aðhafast ekki hernaðarlega en gæta landamæra og hafa eftirlit með vopnahléi milli stríðandi fylkinga. Á undanförnum áratug hefur friðargæsla hins vegar tekið miklum breytingum. Hin hefðbundna skilgreining á friðargæslu sem tíðkaðist á tímum Kalda stríðsins tók til herliðs og hafði það markmið að stuðla að því að viðhalda friði með samþykki og samvinnu við deiluaðila. Friðargæslan tók þannig við eftir að vopnahléi hafði verið komið á. Hefðbundin friðargæslulið hafa jafnan ekki rétt til beitingu vopnavalds nema í sjálfsvörn.

Í kjölfar Kalda stríðsins hefur hlutverk friðargæslu verið víkkað verulega og henni beitt í meira mæli en áður. Nú er oft til meira ætlast af friðargæslusveitum en þess eins að viðhaldið sé óbreyttu ástandi. Þetta hefur ekki síst komið til vegna þess að innanlandsátök, sem eiga upptök sín í kynþátta- eða trúarbragðadeilum eða þjóðernishyggju svo dæmi séu nefnd, fremur en milliríkjaátök hafa verið tíðari en áður. Í slíkum átökum er það hinn almenni borgari sem verður oft helsta fórnarlambið og neyðaraðstoðar er þörf. Algengt er að aðstæður skapist þar sem stofnanir ríkisins eru sem næst óstarfhæfar en það hefur aftur í för með sér að alþjóðleg aðstoð gengur lengra en það sem venjulega hefur fallið undir hefðbundna friðargæslu. Þannig hefur friðargæslusveitum í auknum mæli verið falin víðtæk störf eins og skipulag og eftirlit með kosningum (Níkaragúa, Erítrea, Kambódía) aðstoð við flóttafólk, dreifing matvæla (Sómalía), afvopnun stríðandi aðila, sprengjuleit og hreinsun svæða af jarðsprengjum (Bosnía, Kósóvó), og eftirlit með mannréttindum og mannúðaraðstoð. Fjölþætt verkefni af þessu tagi verða ekki eingöngu leyst af hermönnum og verður samsetning friðargæslusveita að endurspegla þau verkefni sem þeim er falið að annast. Eru þau oftast sambland herliðs og mannafla úr hinum ýmsu starfsgreinum. Flóknari verkefni hafa einnig kallað á aukið samráð og samstarf alþjóðastofnana, sem vart þekktist áður, eins og samstarf Sþ og Atlantshafsbandalagsins þegar þurfti á skömmum tíma að sinna mörg hundruð þúsund flóttamönnum sem flúið höfðu heimili sín í Kósóvó til Albaníu og Makedóníu.

Þau átök sem hið alþjóðlega samfélag stendur mun oftar frammi fyrir nú og lýst var hér að ofan hefur gert mönnum ljóst að endurskoða og endurbæta þyrfti þær aðferðir sem kalla má hefðbundna friðargæslu og alls ekki hafa mætt þessum nýja veruleika. Endurskoðun friðargæslu eða tengdra verkefna hefur þannig á undanförnum árum farið fram í flestum þeim stofnunum sem með málið fara, eins og ÖSE, Atlantshafsbandalaginu og Sþ. Þá hafa margar ríkisstjórnir gert úttektir á því hvernig nýta megi sem best þá reynslu sem safnast hefur og það starfslið sem fyrir hendi er, eða hvernig beri með öðrum hætti að efla friðargæslustörf og axla þannig aukna ábyrgð í samfélagi þjóðanna. Reynsla síðastliðins áratugar hefur einnig skapað grundvöll fyrir aukið samstarf herliðs og borgaralegs liðsafla. Þetta samstarf hers og almennra sérfræðinga er lykill að því að vel takist til. Þrátt fyrir að hermenn hafi oft á tíðum neyðst til að sinna verkefnum sem þeir hafa eigi hlotið þjálfun í, eins og gerðist í Kósóvó, og menn telji fjölbreytileg friðargæslustörf sýna þörfina á betur menntuðum og þjálfuðum hermönnum, er áðurnefnt samstarf það sem farsælast er talið.

Innan Vestur-Evrópusambandsins markaði Petersberg-yfirlýsingin árið 1992 upphafið að endurskoðun Evrópuríkja á þeim verkefnum sem líklegra væri að þjóðir Evrópu stæðu frammi fyrir fremur en hefðbundnar varnir. Þessi verkefni eru friðargæsla, viðlagastjórn utan landsvæðis aðildarríkjanna, neyðaraðstoð í kjölfar náttúruhamfara og mannúðaraðstoð við flóttafólk og íbúa á átakasvæðum. Mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan og er nú Evrópusambandið í þann mund að þróa sameiginlega öryggis- og varnarmálastefnu svo að það geti í framtíðinni látið mun meira að sér kveða á þessum vettvangi m.a. með samráði og samstarfi við Atlantshafsbandalagið. Fyrr á árinu var ákveðið að auka getu sambandsins til að bregðast við hættuástandi, ekki einvörðungu með því að miða að því að geta beitt allt að 60 þúsund vel þjálfuðum hermönnum til ýmis konar aðgerða, heldur einnig með því að auka hlut og bæta borgaralega getu til aðgerða til styrktar friði.

Innan ÖSE hefur einnig átt sér stað töluverð umræða um það hvernig bregðast skuli við þeim auknu og fjölbreyttu verkefnum sem þjóðir heims standa nú frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum. Verkefni stofnunarinnar hafa tekið hröðum breytingum á undanförnum árum og er ÖSE ekki lengur aðeins vettvangur fyrir skoðanaskipti, heldur einnig leiðandi í starfi sem miðar að því að koma á og viðhalda friði. Eru nú um 3000 manns á vegum ÖSE í um 20 sendinefndum sem starfa á hinum ýmsu aðildarríkjum, og vinna einkum að því að tryggja mannréttindi og stuðla að lýðræðisþróun.

Á leiðtogafundi ÖSE í nóvember 1999 var ákveðið að setja á fót sérvaldar viðbragðssveitir ÖSE. Markmið sveitanna er að geta með stuttum fyrirvara sent á vettvang sérfræðinga á hinum ýmsu verkefnasviðum stofnunarinnar, t.a.m. á sviði mannréttinda, stjórnsýslu og kosningaeftirlits. Verður leitað til aðildarríkja ÖSE um að koma upp gagnabanka með lista yfir sérfræðinga sem reiðubúnir eru að hlýða kalli ÖSE. Framtíðarmarkmið ÖSE er að leggja meiri áherslu á fyrirbyggjandi starf og leitast við að koma í veg fyrir að til átaka komi fremur en að leitast við að lægja öldur eftir að átök hefjast.

Atlantshafsbandalagið hefur brugðist við breyttu öryggisumhverfi álfunnar annars vegar með breytingum á innra starfi og skipulagi bandalagsins og hins vegar með víðtæku samstarfi við þjóðir utan bandalags. Nægir þar að nefna Evró-Atlantshafsráðið og Samstarf í þágu friðar. Í öryggismálastefnu bandalagsins, sem samþykkt var á leiðtogafundi NATO-ríkja í Washington á síðasta ári, segir að meiri líkur séu á því að bandalagið muni í framtíðinni grípa til sameiginlegra aðgerða utan þess svæðis sem bandalagsríkin ná yfir heldur en til hefðbundinna varna sbr. 5. grein Norður-Atlantshafssáttmálans. Þegar árið 1992 var ákveðið að NATO styddi friðargæslu ÖSE og Öryggisráðs Sþ yrði eftir því leitað, m.a. til að sjá til þess að borgaralegt endurreisnarstarf gæti farið fram við friðsamlegar aðstæður eins og raunin varð í Bosníu. Með aðgerðum bandalagsins í Kósóvó var enn á ný brotið blað í sögu þess. Reynslan af þessum aðgerðum og það sem í kjölfarið fylgdi er enn í skoðun innan bandalagsins. Stofnanir, eins og Sþ, hafa fylgt fordæmi Atlantshafsbandalagsins að ýmsu leyti, en innan bandalagsins hefur um nokkurt skeið ekki lengur verið rætt um friðargæslu, heldur friðaraðgerðir til að fanga þau víðtæku verkefni sem þar heyra undir.

Gagngerastar munu eflaust verða breytingar og betrumbætur á hefðbundinni friðargæslu Sþ, náist samstaða meðal aðildarríkjanna að hrinda í framkvæmd meðmælum svonefnds Brahimi-starfshóps sem settur var á fót að undirlagi aðalframkvæmdastjórans, Kofi Annan, til að kanna með hvaða hætti unnt væri að bæta friðargæslustarf Sþ. Óhætt er að segja að hefðbundin friðargæsla Sþ hafi beðið skipbrot þegar ekki tókst að hindra þjóðarmorð í Rúanda 1994 eða vernda íbúa Srebrenica í Bosníu-Hersegóvínu 1995. Aðalframkvæmdastjóri Sþ sagði endurskoðun á starfi stofnunarinnar nauðsynlega svo að slíkir atburðir endurtækju sig ekki og til að framfylgja sáttmála Sþ "að bjarga komandi kynslóðum undan hörmungum ófriðar". Friðargæsluliðum Sþ hefur stundum verið beitt án þess að ljóst hafi verið að allar stríðandi fylkingar hafi sýnt vilja til að binda enda á átökin. Þannig lentu friðargæsluliðar í því að reyna að skapa aðstæður til að koma á friði, sem oft var þeim um megn. Þá er í skýrslunni einnig lögð áhersla á að betur verði gætt að mögulegum fyrirbyggjandi aðgerðum og stuðningi við þær sem miði að því að koma megi í veg fyrir að hættuástand skapist.

Í skýrslunni er rætt um nauðsyn þess að stofnunin haldi áfram hinni hefðbundnu friðargæslu og að í grundvallaratriðum séu markmið og rammi hennar óbreyttur, sbr. hér að ofan. Breytingin felst í því að menn geri sér ljóst að oft á tíðum verði að koma til flóknari aðgerðir en hin hefðbundna friðargæsla. Geti slíkar aðgerðir kallað á, ólíkt því sem áður tíðkaðist, að friðargæsluliðar geti varið sig og skjólstæðinga sína gerist þess þörf. Segir í skýrslunni, að beita þurfi hefðbundnu friðargæsluliði innan 30 daga frá því að ákvörðun er tekin, en þegar um flóknari friðaraðgerðir sé að ræða þurfi 90 daga undirbúning frá því að Öryggisráðið tekur ákvörðun. Sérfræðingar starfshópsins lögðu mikla áherslu á eflingu alls skipulags Sþ vegna friðargæslu og nauðsyn þess að auka framlög til aðalstöðvanna vegna verkefna af því tagi, sem jafnframt skulu og vera meginverkefni Sþ.

Skýrslunni var vel tekið í hinni almennu umræðu á 55. allsherjarþingi Sþ í haust. Meðan á þinginu stóð ályktaði leiðtogafundur Öryggisráðs Sþ að styrkja bæri friðargæslu samtakanna. Hins vegar er ljóst að ef farið verður að tillögum Brahimi-starfshópsins um víðtæka endurskipulagningu friðargæslu Sþ mun þurfa að koma til kasta aðildarríkjanna um útvegun aukins fjármagns og mannafla til starfans. Kom m.a. fram í skýrslunni að vandi Sþ hefði ekki síst falist í því að ekki lægi ávallt fyrir skilyrðislaus stuðningur aðildarríkjanna eða nægilega vel skilgreind markmið aðgerða. Þá var og nefnt að erfitt væri að fá til liðs við stofnunina nægilega vel þjálfað og undirbúið starfsfólk og yrði að hyggja sérlega vel að þeim þætti ef vel ætti að takast í aðgerðum í framtíðinni.

Allt ber þetta að sama brunni. Innan stofnana, alþjóðlegra og svæðisbundinna, sem og einstakra ríkja, á sér stað um þessar mundir víðtækt endurmat og endurskilgreining á friðargæslu og tengdum verkefnum. Hefur það í för með sér endurskipulagningu starfsemi, aukið samstarf stofnana og kröfur um fleira og betur þjálfað starfsfólk. Mikilvægt er að borgaralegt starfslið og hermenn séu í nánu samstarfi í þeim fjölþættu verkefnum sem tengjast friðargæslu. Má þá og nefna vaxandi mikilvægi lögreglumanna í friðaraðgerðum. ESB stefnir að því að geta sent allt að 5000 lögreglumenn til alþjóðlegra friðarstarfa og í áðurnefndri skýrslu Sþ er einnig lagt til að aðildarríkin hafi tiltækt lið lögreglumanna sem senda mætti til starfa með stuttum fyrirvara. Flestar starfsstéttir geta með einhverjum hætti komið að því flókna ferli sem felast í friðaraðgerðum, ekki aðeins læknar og hjúkrunarfólk sem ætíð þurfa að vera til taks, heldur einnig menn með reynslu af opinberri stjórnsýslu, fjáráætlanagerð, starfsmannastjórn, lögmenn, dómarar, verkfræðingar, fjölmiðlamenn, tölvufræðingar svo nefnd séu dæmi. Mestu um vert er að til taks sé með skömmum fyrirvara slíkur mannafli hermanna og sérfræðinga. Flókin fjölþjóðleg verkefni kalla á fjölbreytileg viðbrögð. Gildir þá einu hvort leitast skal við að koma í veg fyrir átök, grípa inn í hættuástand, aðskilja deiluaðila eða vinna að enduruppbyggingu í kjölfar átaka. Framtíðarverkefni í þágu friðar krefjast þannig fjölþættara starfsfólks, aukins samráðs ólíkra stofnana og skýrrar verkaskiptingar þeirra stofnana, eins og Atlantshafsbandalagsins, Sþ eða ÖSE sem að málinu koma í hvert skipti.

3. Þátttaka Íslands í alþjóðlegri friðargæslu

Þátttaka Íslands í friðargæslu og uppbyggingarstarfi hefur verið aukin markvisst á undanförnum árum. Frá árinu 1994 hefur fjárframlag til friðargæslu verið fastur liður á fjárlögum íslenska ríkisins og frá þeim tíma hafa Íslendingar tekið þátt í friðargæslu, þá fyrst og fremst á Balkanskaga, þar sem íslenskir sérfræðingar hafa starfað m.a. á sviði heilbrigðismála og löggæslu. Íslensk stjórnvöld hafa einnig lagt fram allnokkuð fjármagn til ýmissa friðargæslu- og uppbyggingarverkefna á átakasvæðum á síðustu árum, sem veitt hefur verið gegnum hjálparstarf á vegum alþjóða- og svæðisbundinna stofnana, svo og frjálsra félagasamtaka.

Opinber þátttaka Íslands í friðargæslustörfum hófst fyrir fimmtíu árum þegar tveir íslenskir lögreglumenn fóru til starfa á vegum Sþ í Palestínu (frá 1950-1951). Frá þeim tíma hafa íslenskir sérfræðingar starfað að friðargæslu og uppbyggingarstarfi á átakasvæðum á vegum íslenskra stjórnvalda víða um heim, einkum á vegum Sþ en undanfarin ár einnig á vegum Atlantshafsbandalagsins, ÖSE og annarra alþjóðastofnana. Íslensk stjórnvöld hafa líkt og önnur ríki lagt fram fjármagn til friðargæslu á vegum Sþ og á síðari árum hefur framlag til friðargæslu verið á föstum fjárlögum. Einnig hafa íslensk stjórnvöld lagt fram fjármagn til neyðaraðstoðar, ýmist beint til viðkomandi landa eða með því að veita því gegnum alþjóðastofnanir sem starfandi eru á svæðinu.

Á undanförnum árum hefur opinbert framlag til alþjóðlegrar friðargæslu og uppbyggingarstarfs á átakasvæðum verið markvisst aukið. Frá árinu 1994 hafa yfir fimmtíu íslenskir sérfræðingar starfað á vegum Íslands í Bosníu og Kósóvó. Nokkur fjöldi Íslendinga hefur einnig starfað við friðargæslu og mannúðaraðstoð á vegum alþjóðastofnana eða frjálsra félagasamtaka án þess að íslensk stjórnvöld eigi þar hlut að máli.

Íslenskir friðargæsluliðar hafa einkum komið úr röðum lögreglumanna, lækna og hjúkrunarfræðinga. Einnig hafa farið til starfa verkfræðingar, fjölmiðlamenn, lögfræðingur, sagnfræðingur og bílstjórar svo dæmi séu tekin. Á þessu ári hafa um tíu Íslendingar starfað í senn í Bosníu og Kósóvó. Um er að ræða fimm lögregluþjóna sem starfa á vegum alþjóðalögregluliðs Sþ (IPTF), tvo hjúkrunarfræðinga sem starfa með breska hernum í sveitum Atlantshafsbandalagsins í Kósóvó (KFOR), en tveir hjúkrunarfræðingar voru fyrr á árinu í Bosníu (SFOR), og einn verkfræðing sem starfar í höfuðstöðvum alþjóðasveita Atlantshafsbandalagsins í Kósóvó (KFOR HQ). Í Kósóvó starfaði einnig upplýsingafulltrúi og enn starfar lögfræðingur á vegum ÖSE og fyrrum þingkona að málefnum kvenna á vegum UNIFEM. Venja er að hver friðargæsluliði fari til starfa í sex mánuði, með möguleika á framlengingu.

Síðastliðin sex ár hafa rúmlega 30 læknar og hjúkrunarfræðingar starfað á vegum Íslands í Bosníu og Kósóvó, fyrst með norska hernum frá 1994 en síðan með breska hernum frá 1996. Það ár gerðu íslensk og bresk stjórnvöld með sér sérstakt samkomulag um samstarf á sviði friðargæslu í Bosníu sem fólst í því að íslenskt heilbrigðisstarfsfólk fengi þjálfun í Bretlandi og starfaði í kjölfarið tiltekinn tíma með breska hernum í Bosníu. Samkomulagið var endurnýjað á fyrrihluta árs 2000 og nær nú til einnig til samstarfs í Kósóvó.

Alls hafa á annan tug lögreglumanna starfað á vegum alþjóðlegu lögreglusveita Sþ (IPTF- International Police Task Force) í Bosníu frá árinu 1997 og í Kósóvó frá árinu 2000. Íslensku lögreglumennirnir starfa að jafnaði í 6-8 mánuði innan danskrar lögreglusveitar. Lögregluskrifstofa friðargæsludeildar Sþ hefur lofað mjög starf íslenskra lögreglumanna á Balkanskaga og óskað sérstaklega eftir því að íslensk stjórnvöld fjölgi þeim í allt að 8-10 manns á hverjum tíma.

4. Kostir, fyrirkomulag og kostnaður við þátttöku Íslands í friðargæslu

Með hliðsjón af hinni rúmu skilgreiningu á friðargæslu sem hér hefur verið lögð til grundvallar geta Íslendingar lagt sitt af mörkum á mörgum sviðum. Framlag Íslands getur falist í því að leggja til hjúkrunarfólk, lækna, lögreglumenn og verkfræðinga sem og starfslið sem aðstoðar við að halda uppi allsherjarreglu, byggja upp dómsvald, löggjafarvald og framkvæmdavald. Jafnframt geta verkefnin verið á sviði uppbyggingar eða endurskipulagningar innan stjórnsýslu, reksturs heilbrigðiskerfis og gerð samgöngumannvirkja. Verkefni geta einnig tengst mannúðaraðstoð eftir atvikum. Ljóst er að Ísland hefur hæft starfsfólks á þessum sviðum.

Almennt hefur reynst erfiðara að bregðast skjótt við óskum um borgaralegt starfslið en herlið enda eru einstaklingar sem myndu falla undir skilgreiningu um borgaralegt starfslið yfirleitt í starfi annars staðar. Alþjóðastofnanir, svo sem ESB, ÖSE og Sþ, hafa því beint athyglinni sérstaklega að því að koma á fyrirkomulagi sem gerir kleift að bregðast skjótt við, einnig þegar kallað er eftir borgaralegum starfskröftum.

Í Noregi hefur verið komið upp gagnabanka eða lista yfir sérfræðinga á mismunandi sviðum, alls úr um 25 starfsstéttum. Umsækjendur á lista sem kalla má til með skömmum fyrirvara undirrita yfirlýsingu þess efnis að þeir skuldbindi sig til þátttöku í friðargæsluverkefnum í eitt ár. Hliðstæðar yfirlýsingar eru gefnar vinnuveitenda sem veitir samþykki sitt fyrir því að viðkomandi geti með skömmum fyrirvara fengið tímabundið leyfi frá starfi. Svíþjóð, Danmörk og Þýskaland hafa komið upp áþekku fyrirkomulagi á ráðningu starfsfólks til borgaralegra verkefna í friðargæslu. Eðlilegt er að reyna svipað fyrirkomulag á Íslandi.

Nauðsynlegt er að íslensk stjórnvöld geti brugðist við með skjótum hætti er beiðnir berast um starfsfólk til friðargæsluverkefna. Til að tryggja að unnt verði að bregðast við með skömmum fyrirvara er nauðsynlegt að koma föstu fyrirkomulagi á friðargæslu sem hefði formlegri grundvöll innan stjórnsýslunnar en nú er. Æskilegt er að forsvarið verði áfram hjá utanríkisráðuneytinu en tveir starfsmenn sinntu verkefnum vegna friðargæslunnar að jafnaði og heyrði hún undir alþjóðaskrifstofu ráðuneytisins.

Eftirfarandi verkefni heyra undir umsjón með friðargæslu:

· Umsjón með skráningu starfsliðs til friðargæslu.
· Samræming og samhæfing á framlagi til friðargæslu innan stjórnsýslunnar.
· Kynning á friðargæslu og markmiðum með þátttöku.
· Ráðning, undirbúningur og þjálfun friðargæsluliða.
· Aðstoð og stuðningur við friðargæsluliða og fjölskyldur þeirra.
· Samskipti við þær alþjóðastofnanir sem starfað er með.
· Samskipti við aðra erlenda samstarfsaðila m.a. vegna þjálfunar.

Gagnlegt er að líta til fyrirkomulags við skráningu friðargæsluliða í nágrannalöndum og Rauða kross Íslands sem hefur komið upp skráningu í tengslum við svonefnda Veraldarvakt.

Þá væri og á verksviði starfsmanna að leitast við að samhæfa það starf sem fram fer á vegum ríkisstjórnarinnar í tengslum við friðargæslu, annarra stofnana ríkisins og félagasamtaka sem koma vilja að uppbyggingarstarfi í kjölfar átaka. Með því að samræma framlag hinna ólíku ráðuneyta og eininga innan stjórnsýslunnar, t.d. frá heildbrigðisráðuneyti og sjúkrahúsum, dómsmálaráðuneyti eða einstökum björgunarsveitum verður nýting vinnuframlags og fjármagns best tryggð. Þá gæti og komið að notum mikilvæg þekking á sviði neyðaraðstoðar hjá björgunarsveitum, Almannavörnum ríkisins, Landhelgisgæslunni og Rauða krossinum og er því nauðsynleg að hafa samráð og samstarf við þessa aðila.

Öflug og jákvæð kynning á verkefnum tengdum friðargæslu er ein af nauðsynlegum forsendum þess að hæfir menn fáist til starfa við friðargæslu í sinni víðtækustu merkingu. Auglýsa þarf eftir mönnum sem vilja skrá sig á viðbragðslista. Slík skráning jafngildir viljayfirlýsingu um að tiltekinn starfsmaður sé reiðubúinn að bregðast við með skömmum fyrirvara þegar þörf er fyrir starfsfólk til friðargæslu hvar sem er í heiminum. Nauðsynlegt er að gera grundvallarkröfur um hæfni þess starfsfólks sem hyggst skrá sig. Mikilvægt er að til starfans veljist fólk sem uppfyllir ákveðin skilyrði hvað varðar menntun og reynslu. Þá þarf og að gæta þess að starfslið hafi andlega og/eða líkamlega burði til að takast á við þau vandasömu verkefni sem friðargæsluliðar þurfa að sinna.

Þess má geta að embætti ríkislögreglustjóra hefur annast val þeirra lögreglumanna sem ráðast til friðargæslu á vegum utanríkisráðuneytisins. Valnefnd sem skipuð er fulltrúa frá ríkislögreglustjóra, lögregluskólanum og sálfræðingi, fer yfir allar umsóknir og leggur mat á umsækjendur hverju sinni.

Til friðargæslu ráðast starfsmenn tímabundið úr ólíkum starfsgreinum og þeim greidd laun þann tíma sem þeir sinna störfum á erlendum vettvangi. Starfsmönnum hins opinbera þarf að veita launalaust leyfi meðan þeir starfa við friðargæslu og tryggja að lífeyrisréttindi þeirra og önnur réttindi skerðist ekki á meðan þeir sinna starfinu. Koma þarf á fyrirkomulagi þar sem starfsmenn hjá einkafyrirtækjum gera samkomulag við vinnuveitendur sína um launalaust leyfi.

Undirbúningur friðargæsluliða verður að hafa það að markmiði að undirbúa þá líkamlega og andlega fyrir þau verkefni sem framundan eru. Má nefna kynningu á friðargæsluverkefnum sem Íslendingar hafa tekið þátt í, tungumálanámskeið, grundvallaratriði í hernaðarlegu skipulagi samstarfsþjóða, uppbygging stofnana sem starfað er fyrir og eftir atvikum, meðferð vopna. Fyrrverandi friðargæsluliðar munu hafa hér afar mikilvægu hlutverki að gegna við að miðla af reynslu sinni. Ljóst er að töluvert starf verður að símennta fólk sem skráir sig til friðargæslu, svo sem með námskeiðum af ýmsu tagi og fundum. Í Noregi er grunnkostnaður við hvern skráðan mann á lista um kr. 100.000 á ári þótt viðkomandi fari ekki á vettvang.

Hluti friðargæsluliða starfar innan herdeilda. Því hafa t.d. læknar og aðrir starfsmenn sem gegna störfum sem falla undir borgaraleg verkefni í hefðbundnum skilningi, hernaðarlegar tignargráður. Íslenskir friðargæsluliðar hafa starfað samkvæmt slíku fyrirkomulagi og æskilegt er að svo verði áfram. Getur það haft töluverð áhrif í starfsumhverfi þeirra.

Friðargæsluliðar frá Íslandi sem starfandi eru innan breskra herdeilda í Bosníu og Kósóvó hafa verið einkenndir með búningum samstarfsaðila hverju sinni. Álitamál er hvort æskilegt sé að íslenskir starfsmenn beri íslenskan einkennisbúning. Að vissu leyti gæti slíkt auðveldað aðkomu íslensks starfsliðs í erlenda hersveit og jafnframt gert framlag Íslands sýnilegra.

Ástæða er til að byggja markvisst upp gagnabanka um allt það er lýtur að þátttöku Íslands í friðargæslu. Mikilvægt er að skrá allar upplýsingar um friðargæsluliða og störf þeirra til að auðvelda úrvinnslu og framþróun starfsins. Fylgjast verður með því starfsfólki sem fer utan til friðargæslu. Þá er mikilvægt að veita stuðning friðargæsluliðum og fjölskyldum þeirra á meðan á dvöl erlendis stendur.

Að lokum er lögð áhersla á að starfsemin verði í stöðugri endurskoðun og þróun í takt við kröfur alþjóðasamfélagsins.

Kostnaður

Kostnaður við hvern starfsmann sem starfað hefur á vegum Íslands við friðargæslu hefur numið frá 5-8 milljónum króna á ári. Við ákvörðun um laun starfsmanna hefur verið höfð hliðsjón af launum þeirra hér á landi. Eingöngu er hér um að ræða kostnað við greiðslu launa og ferðir friðargæsluliða. Annar kostnaður svo sem vegna reksturs skrifstofu í tengslum við friðargæslu, starfsmannahald, þjálfun friðargæsluliða, búningar eða tækjabúnaður er ekki meðtalinn. Að öllu þessu meðtöldu er kostnaður á hvern mann áætlaður á bilinu 8-10 milljónir.

5. Mannúðar- og neyðaraðstoð

Mannúðar- og neyðaraðstoð er oft nátengd friðargæslu og viðlagastjórnun. Oft þarf að veita slíka aðstoð í kjölfar átaka ef hungursneyð er afleiðing langvarandi ófriðar eða aðstoða flóttafólk sem flúið hefur heimili sín á ólgusvæðum. Skemmst er að minnast móttöku fjölda flóttamanna frá Bosníu, Króatíu og Kósóvó til landsins. Á undanförnum áratugum hefur mikil þekking og reynsla byggst upp á sviði neyðaraðstoðar og björgunaraðgerða á Íslandi vegna styrjalda og náttúruhamfara, hjá Rauða kross Íslands, Hjálparstofnun kirkjunnar, Almannavörnum ríkisins, Landhelgisgæslunni, Flugmálastjórn og síðast en ekki síst innan fjölmargra björgunarsveita sem unnið hafa giftusamlega að björgunarstörfum í áratugi.

Í ágúst árið 1999 tók íslensk björgunarsveit þátt í neyðaraðgerðum í Tyrklandi vegna hörmulegra jarðskjálfta þar. Í ljósi þeirrar reynslu var afráðið að utanríkisráðuneyti, dómsmálaráðuneyti og Slysavarnarfélagið Landsbjörg stofnuðu alþjóðlega björgunarsveit og var samkomulag um stofnun sveitarinnar gert snemma á þessu ári. Sveitin er byggð upp samkvæmt stöðlum Sameinuðu þjóðanna um uppbyggingu og störf alþjóðlegra björgunarsveita, sem gera ráð fyrir að slíkar sveitir hafi vald á fimm verkþáttum vegna hamfara: stjórnun, leit, sjúkrahjálp, björgun og tækniaðstoð. Niðurstaða starfshópsins sem undirbjó stofnun hinnar íslensku sveitar var að minnst þurfi 16 þrautþjálfaðir sveitarmenn, með sérþekkingu á þeim sviðum sem staðlar Sþ gera ráð fyrir, að vera tilbúnir í útkall dag og nótt allan ársins hring. Ráðgert er að sveitin verði til reiðu um næstu áramót.

Bosníunefnd hefur frá 1997 unnið að því í samvinnu við Össur h/f, stjórnvöld í Bosníu og Alþjóðabankann að taka þátt í að hjálpa þeim fórnarlömbum styrjaldarinnar í landinu sem misstu fætur. Nefndin hefur einbeitt sér að svæðum í kringum Sarajevó, Túsla og Mostar. Á þessum stöðum hafa bosnísk stjórnvöld komið upp svonefndum verkstæðum og innfæddir hlotið þjálfun á vegum nefndarinnar hjá starfsmönnum Össurar h/f. Gert er ráð fyrir að verkefninu ljúki um næstu áramót og að þá hafi um eitt þúsund manns fengið gervifætur sem mun vera um fjórðungur af þörfinni í landinu. Hafinn er undirbúningur að því að fylgja verkinu eftir sem felur í sér að endurnýja á hverju ári gervifætur hjá 15-20% þeirra sem þegar hafa fengið aðstoð. Það eru einkum börn sem þurfa á slíkri eftirfylgni að halda

Fjöldi frjálsra samtaka sinnir mannúðar- og neyðaraðstoð. Má þar nefna öflugt starf Rauða kross Íslands, sem um árabil hefur sinnt neyðaraðstoð víðs vegar um heim og aðstoðað flóttamenn sem hingað koma. Árlegt framlag Rauða kross Íslands til neyðar- og þróunaraðstoðar nemur um 150 milljónum króna. Þá fara milli 20 og 30 sendifulltrúar á vegum Rauða kross Íslands utan á ári til neyðarhjálpar eða uppbyggingarstarfs. Af öðrum samtökum má geta um Hjálparstofnun kirkjunnar, sem sinnir einnig neyðaraðstoð og sendir fjármuni og föt til fólks í neyð.

Íslensk stjórnvöld styrkja á ári hverju nokkurn fjölda mannúðar- og neyðaraðstoðarverkefna með beinum fjárframlögum og hefur framlagið aukist á undanförnum árum. Eðli neyðaraðstoðar er þannig að leitast er við að bregðast við ástandi sem skapast vegna ófyrirsjáanlegra hörmunga. Ríkisstjórnin fjallar um beiðnir sem berast og tekur ákvörðun um aðstoð á hverjum tíma. Samstarf opinberra aðila og frjálsra félagasamtaka, sem yfirleitt sjá um framkvæmd aðstoðar, hefur og tekist ágætlega fram að þessu.

Mikilvægt er að umsjónaraðili friðargæslunnar hafi samstarf við frjáls félagasamtök, sér í lagi Rauða kross Íslands, og samhæfi verkefni og starf friðargæslunnar og frjálsra félagasamtaka á sviði neyðaraðstoðar þegar við á.

6. Tillögur starfshópsins

Tillögur starfshópsins eru :

1. - að efla þátttöku Íslands í alþjóðlegri friðargæslu með það fyrir augum að Ísland geti þegar þörf krefur lagt af mörkum og kostað ákveðinn fjölda starfsfólks til friðargæsluverkefna á hverjum tíma. Stefnt verði að því að á næstu 2-3 árum geti allt að 25 manns starfað við friðargæslu á vegum Íslands á hverjum tíma. Með aukinni þátttöku og reynslu af friðargæslu verði miðað við að fjölga friðargæsluliðum í allt að 50 manns. Til greina koma menn úr hinum ýmsu starfsstéttum þ.á m. lögreglumenn, læknar og hjúkrunarfræðingar, lögfræðingar, stjórnendur og tæknimenntað starfslið;

2. - að undangengnu auglýsinga- og kynningarstarfi verði komið upp skrá eða lista yfir allt að 100 manns, undir heitinu Íslenska friðargæslan, sem eru tilbúnir til að fara til friðargæslustarfa með stuttum fyrirvara og gefa skriflega yfirlýsingu þess efnis;

3. - að friðargæslu verði komið varanlega fyrir í stjórnsýslunni í því skyni að hægt sé að standa sem best að ráðningu, þjálfun og tengslum við friðargæsluliða sem og stofnanir, innlendar- og alþjóðlegar sem tengjast málefninu;

4. - að forsvarið fyrir Íslensku friðargæslunni verði hjá utanríkisráðuneyti í nánu samráði við önnur ráðuneyti eftir því sem þörf krefur;

5. - að leitað verði leiða til að stuðla að því að friðargæsluliðar geti fengið leyfi frá störfum með tiltölulega skömmum fyrirvara. Þetta má gera með ákvörðun stjórnvalda hvað varðar opinbera starfsmenn en jafnframt er nauðsynlegt að taka málið upp við samtök atvinnurekenda;

6. - að tryggt verði að vandað sé til ráðningar, undirbúnings og þjálfunar þeirra sem veljast til friðargæslustarfa;

7. - að hugað verði að nauðsyn á lagasetningu í tengslum við Íslensku friðargæsluna;

8. - að friðargæsla verði áfram fastur liður í fjárlögum íslenska ríkisins og framlög taki mið af verkefnum á hverjum tíma.


Starfshópurinn telur nauðsynlegt að huga að eftirfarandi atriðum er varða tillögurnar og frekari útfærslu þeirra:

· Tillögurnar gera ráð fyrir víðtækri skilgreiningu friðargæslu. Framlag Íslands getur því falist í því að leggja til hjúkrunarfólk, lækna, lögreglumenn og verkfræðinga sem og starfslið sem aðstoðar við að halda uppi allsherjarreglu, byggja upp dómsvald, löggjafarvald og framkvæmdavald. Jafnframt geta verkefnin verið á sviði uppbyggingar eða endurskipulagningar innan stjórnsýslu, reksturs heilbrigðiskerfis eða gerð samgöngumannvirkja. Verkefni geta einnig tengst mannúðaraðstoð eftir atvikum. Ljóst er að Ísland hefur hæft starfsfólks á þessum sviðum.

· Gert er ráð fyrir að þátttaka í friðargæslu geti verið í samvinnu við hinar ýmsu alþjóðastofnanir, NATO, Sþ, ESB, ÖSE, líkt og raunin hefur verið fram til þessa. Fyrirkomulag þátttökunnar í einstökum atriðum og hvaða alþjóðastofnanir samvinna er höfð við hverju sinni er háð ákvörðun íslenskra stjórnvalda. Í þessu sambandi er hinsvegar rétt að benda á að í gildi er samkomulag við Breta sem kveður á um að Íslendingar geti starfað í friðargæslusveitum undir þeirra stjórn og leiðsögn. Jafnframt er ástæða til að beina sjónum að möguleikum Íslands til þátttöku í norrænu samstarfi á sviði friðargæslu.

· Eftir því sem línur skýrast af fenginni reynslu af friðargæslu og ráðningu starfsmanna til hennar, er mikilvægt að huga að þeirri spurningu hvort æskilegra sé að beina framlagi Íslands að ákveðnum verkefnum og starfssviðum fremur en að dreifa kröftunum. Þá er æskilegt að kanna ýmsa kosti er varða tilhögun á þátttöku Íslendinga í friðargæslu. Sem dæmi mætti nefna þann möguleika að íslenskt hjúkrunarfólk og læknar tækju þátt í fjölþjóðlegu samstarfi á átakasvæðum í stað þess að starfa undir fána einnar þjóðar.

· Ljóst er að standa þarf vel að undirbúnings- og kynningarstarfi ef takast á að vekja nægilega mikinn áhuga á friðargæslustörfum. Erfitt getur reynst að fá hæft fólk til starfa með tiltölulega stuttum fyrirvara. Þetta sýnir reynslan hérlendis undanfarin áratug og er einnig raunin þegar litið er til annarra landa. Það getur reynst ærið verkefni að koma upp öflugu starfsliði fólks sem tilbúið er til friðargæslu og uppfyllir þær hæfniskröfur sem gera verður til þeirra enda þarf sá viðbragðslisti sem gert er ráð fyrir stöðugrar endurnýjunar við. Það ætti hinsvegar að auðvelda verkið að í reynd geta fjölmargar starfsstéttir komið til greina í friðargæslu.

· Það fer eftir ákvörðun stjórnvalda hverju sinni með hvaða hætti brugðist er við óskum stofnana eins og Sþ, NATO og ÖSE um aðstoð við friðargæsluverkefni. Þannig gæti á stundum verið þörf fyrir stóran hluta friðargæsluliða en á öðrum tímum aðeins lítinn hluta. Í ár hafa verið 11 manns í senn við friðargæslustörf erlendis á vegum Íslands. Æskilegt er að auka þessa þátttöku á næstu árum. Ef alvarlegir atburðir koma upp á alþjóðavettvangi getur svo farið að nauðsynlegt sé að kalla út allt það starfslið sem tiltækt er á viðbragðslista, eða allt að 50 manns.

· Umsjón með ráðningu og þjálfun sem og að halda uppi eðlilegum tengslum við starfslið í friðargæslu og alþjóðastofnanir er tímafrekt starf. Þetta hefur komið skýrt fram á undanförnum árum. Fram til þessa hefur það starf verið innt af hendi í utanríkisráðuneytinu af starfsfólki sem sinnir ýmsum öðrum verkefnum. Aðrar stofnanir t.d. embætti ríkislögreglustjóra hafa veitt mikilvægan stuðning. Með aukinni þátttöku Íslands er nauðsynlegt að friðargæslu verði varanlega komið fyrir í stjórnsýslunni. Eðlilegt er að utanríkisráðuneytið sé í forsvari fyrir Íslensku friðargæslunni í nánu samráði við önnur ráðuneyti.


· Íslenska friðargæslan rúmast vel innan alþjóðaskrifstofu utanríkisráðuneytisins en til þess er nauðsynlegt að styrkja hana með u.þ.b. 2 starfsmönnum. Ástæða er til að umsjón með daglegum rekstri sé í höndum starfsmanns sem ekki er flutningsskyldur eins og aðrir starfsmenn utanríkisþjónustunnar. Eftir því sem þátttaka í friðargæslu eykst, getur reynst nauðsynlegt að opnuð verði sérstök skrifstofa fyrir hana innan ráðuneytisins. Síðar gæti verið æskilegt að starfsemin yrði sett undir sérstaka Friðargæslustofnun.

· Æskilegt er að fastanefndum Íslands hjá alþjóðastofnunum, einkum NATO, ÖSE og Sþ séu falin störf sem tengjast þátttöku Íslands í friðargæslu m.a. í því skyni að efla þátttöku íslenskra starfsmanna í verkefnum sem kostuð eru sameiginlega með öðrum aðildarríkjum þessara stofnana. Einkum á þetta við um Sþ en Ísland greiðir ár hvert skylduframlag til friðargæsluverkefna sem öryggisráðið hefur tekið ákvörðun um. Í ár eru þessi verkefni 17 talsins víða um heim og er framlag Íslands til þeirra samtals í kringum 40 miljónir á þessu ári.

· Nauðsynlegt er að friðargæsluliðar geti fengið leyfi frá störfum með skömmum fyrirvara þegar aðstæður skapast sem bregðast þarf við með skjótum hætti. Starfsmenn hins opinbera þurfa að eiga kost á launalausu leyfi meðan þeir starfa við friðargæslu og að þeim séu tryggð orlofs- og lífeyrisréttindi og tryggt að önnur réttindi tengd starfsaldri skerðist ekki á meðan. Einnig þarf að taka málið upp við samtök atvinnurekenda bæði í því skyni að liðka fyrir því að starfsfólk geti fengið leyfi frá störfum frá atvinnurekenda og til að þátttakan í friðargæslu hafi jákvæð fremur en neikvæð áhrif á starfsframa þeirra. Víðtæk reynsla og þekking verður til við friðargæslustörf sem á að geta nýst vel í starfi heima fyrir sem erlendis. Af þessu leiðir m.a. að þátttaka í friðargæslu getur skipt töluverðu fyrir þá viðleitni að fjölga íslenskum starfsmönnum hjá alþjóðastofnunum en það er sem kunnugt er yfirlýst markmið stjórnvalda.

· Samræma þarf kjör og tryggingarmál starfsliðs sem velst til friðargæsluverkefna. Einnig ber að athuga hvort ekki sé heppilegt að staðaruppbætur íslensks starfsfólks í friðargæslu njóti samskonar skattfrelsis og staðaruppbætur útsends starfsfólks sendiskrifstofa utanríkisþjónustunnar.

 

 

http://www.utanrikisraduneytid.is/utanrikismal/fridargaesla/nr/1748

 

Friðargæsla - Alþjóðaskýrsla 2002

17.4.2002

Skýrsla utanríkisráðherra um alþjóðamál
Rit utanríkisráðuneytisins, mars 2002:


5. FRIÐARGÆSLA, MANNÚÐARMÁL OG NEYÐARAÐSTOÐ

5.1. Aukin þátttaka Íslands í fjölþjóðlegri friðargæslu
5.1.1. Skýrsla starfshóps um eflingu á þátttöku Íslands í friðargæslu
5.1.2. Íslenska friðargæslan, námskeið og undirbúningur
5.1.3. Efling þátttöku í friðargæslu og næstu skref
5.2. Mannúðarmál og neyðaraðstoð
5.2.1. Móttaka flóttamanna og neyðaraðstoð frá Íslandi
5.2.2. Aðstoð við Afganistan
5.2.3. Íslenska alþjóðabjörgunarsveitin


5. FRIÐARGÆSLA, MANNÚÐARMÁL OG NEYÐARAÐSTOÐ

5.1. Aukin þátttaka Íslands í fjölþjóðlegri friðargæslu
Ákveðin eðlisbreyting hefur orðið á friðargæsluaðgerðum á vegum alþjóðastofnana á síðustu árum. Hún felst m.a. í því að aukin áhersla er lögð á fyrirbyggjandi aðgerðir, öflugt uppbyggingarstarf á átakasvæðum og ýmis konar mannúðarstarf og neyðaraðstoð, til jafns við hefðbundið landamæraeftirlit og friðargæslu. Þessi þróun hefur gert Íslendingum mögulegt að taka þátt í friðargæslu til jafns við aðrar þjóðir með útsendingu borgaralegra sérfræðinga. Í nóvember árið 2000 ákvað ríkisstjórnin að tillögu utanríkisráðherra að efla verulega þátttöku Íslands í fjölþjóðlegum friðargæsluaðgerðum, bæði hefðbundinni friðargæslu og ekki síður uppbyggingar- og mannúðarstarfi og neyðaraðstoð. Síðan þá hefur verið unnið ötullega að því að hrinda þeim áformum í framkvæmd.

5.1.1. Skýrsla starfshóps um eflingu á þátttöku Íslands í friðargæslu
Í júní árið 2000 skipaði utanríkisráðherra starfshóp til að vinna að stefnumótun um þátttöku Íslands í alþjóðlegri friðargæslu á næstu árum, á grundvelli greinargerðarinnar "Öryggis- og varnarmál Íslands við aldamót" sem lögð var fram í febrúar 1999. Í starfshópnum áttu sæti fulltrúar fjögurra ráðuneyta og veitti Gunnar Gunnarsson, sendiherra, honum formennsku. Starfshópurinn skilaði skýrslu sinni í október 2000. Helstu tillögur hans voru í stuttu máli að efla bæri þátttöku í alþjóðlegri friðargæslu með því

* að byggja upp getu til að senda allt að 25 íslenska starfsmenn til friðargæsluverkefna á hverjum tíma, s.s. lögreglumenn, lögfræðinga, hjúkrunarfólk, stjórnendur, tæknimenntað starfslið o.fl. Með aukinni þátttöku og reynslu verði miðað við að byggja upp getur til að fjölga íslenskum friðargæsluliðum í allt að 50 manns á ári;
* að koma upp viðbragðslista yfir allt að 100 manns undir heitinu Íslenska friðargæslan;
* að friðargæslu verði komið varanlega fyrir í stjórnsýslunni þannig að staðið sé sem best að tengslum við friðargæsluliða, sem og alþjóðlegar stofnanir sem tengjast málefninu (Sameinuðu þjóðirnar, NATO, ÖSE, ESB o.fl.);
* að tryggt verði að vandað sé til ráðningar, undirbúnings og þjálfunar;
* að framlög til friðargæslu verði fastur liður á fjárlögum.

Skýrsla starfshópsins var samþykkt í ríkisstjórn og kynnt á Alþingi í nóvember árið 2000. Í framhaldi af því samþykkti ríkisstjórnin að hækka fjárveitingu til þátttöku Íslands í friðargæsluaðgerðum þannig að 15 íslenskir friðargæsluliðar gætu að staðaldri verið að störfum erlendis árið 2001, 20 árið 2002 og allt að 25 íslenskir friðargæsluliðar árið 2003.

Við undirbúning þess að framfylgja ákvörðun ríkisstjórnar var haft víðtækt samráð við innlenda og erlenda aðila. Það var gert í því skyni að læra af reynslu annarra og tryggja að friðargæsluþátttaka verði ekki einangrað verkefni, heldur þvert á móti mikilvægur hluti af þátttöku Íslands í alþjóðlegri friðargæslu, uppbyggingarverkefnum, mannúðarmálum og neyðaraðstoð. Innanlands var m.a. haft samráð við Rauða kross Íslands, embætti Ríkislögreglustjóra, Slysavarnarfélagið Landsbjörg og Almannavarnir ríkisins. Utanlands var m.a. fundað með fulltrúum utanríkisráðuneyta Danmerkur, Noregs og Þýskalands, og samráð haft við helstu alþjóðastofnanir sem starfa í friðargæslu. Þá heimsótti utanríkisráðherra Kosóvó-hérað í ágúst 2001 og átti fundi með æðstu yfirmönnum Atlantshafsbandalagsins, Sameinuðu þjóðanna, Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu og Evrópusambandsins, og hitti að máli íslenska friðargæsluliða sem starfa í héraðinu.

5.1.2. Íslenska friðargæslan, námskeið og undirbúningur
Íslenska friðargæslan var stofnuð 10. september 2001. Daginn eftir, þann 11. september, var auglýst eftir umsóknum frá borgaralegum sérfræðingum í því skyni að koma upp allt að 100 manna viðbragðslista Íslensku friðargæslunnar. Þrátt fyrir að auglýsingar ráðuneytisins hefðu eðli málsins samkvæmt svo gott sem týnst í umfjöllun um hryðjuverkaárásirnar á Bandaríkin, voru viðbrögðin við þeim einkar góð. Um 2500 manns heimsóttu heimasíðu utanríkisráðuneytisins, hundruð fyrirspurna bárust símleiðis og rúmlega 250 umsóknir bárust fyrir lok umsóknarfrests. Að loknu mati á umsóknum og viðtölum lá viðbragðslisti Íslensku friðargæslunnar fyrir í desember 2001. Á honum eru stjórnmálafræðingar, lögfræðingar, fjölmiðlamenn, viðskipta- og hagfræðingar, verkfræðingar, tæknimenn og tölvufræðingar, læknar og hjúkrunarfólk og aðrir borgaralegir sérfræðingar með sérmenntun og víðtæka reynslu. Samsetning viðbragðslistans sýnir að það markmið náðist að koma á fót breiðum hópi allt að 100 borgaralegra sérfræðinga. Úr þessum hópi verða valdir einstaklingar á næstu árum til að efla þátttöku Íslands í friðargæsluaðgerðum. Þeir lögreglumenn sem Ríkislögreglustjóri hefur metið hæfa til friðargæslustarfa eru auk þess hluti af viðbragðslista Íslensku friðargæslunnar en val á lögreglumönnum verður áfram í höndum Ríkislögreglustjóra. Sömuleiðis er Íslenska alþjóðabjörgunarsveitin, sem stýrt er af Slysavarnarfélaginu-Landsbjörgu, formlega hluti af viðbragðsgetu Íslensku friðargæslunnar (sjá nánar kafla 5.2.2.).

Námskeið og undirbúningur
Til að vanda betur til undirbúnings væntanlegra friðargæsluliða var ákveðið að þjálfun yrði tvíþætt. Annars vegar fá allir einstaklingar á viðbragðslistanum ákveðna grunnþjálfun hérlendis og hins vegar fá einstaklingar á leið til starfa sérhæfða þjálfun hjá alþjóðastofnunum eða samstarfsþjóðum, á sama hátt og verið hefur. Grunnþjálfunin hérlendis er þrískipt. Í fyrsta lagi verður fjallað á fræðilegan hátt um friðargæslu á vegum alþjóðastofnana, þátt frjálsra félagasamtaka, mannréttindamál, mannúðarmál og neyðaraðstoð og fleiri málefni tengd friðargæslu. Markmið þessarar fræðilegu umfjöllunar er að veita breiða heildarmynd af friðargæslu alþjóðasamfélagsins og þeim ólíku störfum sem þar eru unnin af ólíkum stofnunum. Fyrsta undirbúningsnámskeiðið af þessu tagi fór fram dagana 23.-24. febrúar sl. með þátttöku erlendra fyrirlesara frá helstu alþjóðastofnunum, auk innlendra fyrirlesara. Rúmlega 100 manns tóku þátt í námskeiðinu. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að verðandi friðargæsluliðar fái ákveðna öryggisþjálfun um hegðun á átakasvæðum, í samræmi við viðeigandi staðla. Í þriðja lagi er stefnt að því að veita viðeigandi sálrænan undirbúning og mun utanríkisráðuneytið leita til fagaðila í því skyni. Stefnt er að því að halda fyrsta öryggisnámskeiðið fyrir viðbragðslista Íslensku friðargæslunnar síðsumars.

5.1.3. Efling þátttöku í friðargæslu og næstu skref
Þrátt fyrir að fyrirhuguð hækkun á fjárveitingu til friðargæslu hafi aðeins að hluta til komið til framkvæmda á árinu 2001, reyndist unnt að ná því marki að íslenskir friðargæsluliðar að störfum erlendis yrðu 15 talsins. Útlit er fyrir að markmiðið um allt að 20 íslenska friðargæsluliða að störfum erlendis árið 2002 náist fyrir árslok. Sem fyrr einskorðast þátttakan við friðargæsluaðgerðir á Balkanskaga, í Bosníu, Kosóvó og Makedóníu, og er á vegum Sameinuðu þjóðanna, Atlantshafsbandalagsins og Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu. Meðal friðargæsluliða að störfum á árunum 2001 og 2002 má nefna lögreglumenn á vegum Sameinuðu þjóðanna í Bosníu og Kosóvó, hjúkrunarfólk og tæknimenn á vegum NATO í Bosníu og Kosóvó, auk fjölmiðlamanns á vegum NATO í Makedóníu. Auk þess starfa fjölmiðlamenn og lögfræðingur hjá ÖSE í Bosníu og Kosóvó, og jafnréttissérfræðingur á vegum utanríkisráðuneytisins hjá UNIFEM í Kosóvó en íslensk stjórnvöld hafa frá árinu 1998 styrkt starf samtakanna að málefnum kvenna í héraðinu. Reynsla af samstarfinu við UNIFEM hefur verið góð og gert er ráð fyrir því verði haldið áfram á næstunni. Stefnt er að því að fjölga íslenskum friðargæsluliðum að störfum erlendis í allt að 25 á næsta ári. Ekki er útilokað að íslenskir friðargæsluliðar verði sendir til starfa víðar en á Balkanskaga en hafa ber í huga að þátttaka í friðargæslu er ekki áhættulaus og því þarf að gaumgæfa öll atriði sem varða öryggi starfsmanna.

Markvissara samstarf við alþjóðastofnanir
Gerð hefur verið grein fyrir stofnun Íslensku friðargæslunnar hjá helstu alþjóðastofnunum. Utanríkisráðherra greindi frá henni í ávarpi sínu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í nóvember 2001, á vettvangi NATO og ESB hafa áform íslenskra stjórnvalda verið kynnt í ávörpum ráðherra og hjá ÖSE hefur ráðuneytisstjóri utanríkisráðuneytisins gert sérstaka grein þeim, auk þess sem fastanefnd hefur kynnt þau. Sömuleiðis hafa fastanefndir Íslands hjá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna í Genf og hjá Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna í Róm gert grein fyrir þessari auknu getu, með tilliti til þess að gerðir verði samstarfssamningar við þessar stofnanir um útsendingu borgaralegra sérfræðinga til mannúðar- og neyðarverkefna. Með gerð slíkra samstarfssamninga við alþjóðastofnanir sem starfa að mannúðarmálum, má enn styrkja þann þátt friðargæslustarfsins sem lýtur að neyðar- og mannúðaraðstoð. Unnið er áfram að frekari formfestingu þátttökunnar og útfærslu framlags Íslands til einstakra alþjóðastofnanna í nánu samráði við þær og fastanefndir Íslands.

Önnur verkefni tengd friðargæslu
Íslenska friðargæslan stóð að fjármögnun vikulangs þjálfunarnámskeið á Íslandi fyrir fjölmiðlamenn frá Kosóvó haustið 2001. Verkefnið var skipulagt af Davíð Loga Sigurðssyni, sem þá starfaði á vegum utanríkisráðuneytisins sem fjölmiðlafulltrúi ÖSE í Gjilane. Var námskeiðið undirbúið í samstarfi við RÚV, Morgunblaðið o.fl. Á árinu 2001 var einnig greitt fyrir þátttöku fulltrúa embættis Ríkislögreglustjóra í friðargæsluæfingunni Nordic Peace sem fram fór í Noregi. Þá hefur utanríkisráðuneytið í tvígang sent fulltrúa í kosningaeftirlit á vegum ÖSE í Kosóvó. Í fyrra skiptið var um ræða umsjón með sveitarstjórnarkosningum í héraðinu vorið 2000 og í síðara skiptið eftirlit með héraðsþingskosningunum sem fram fóru í nóvember 2001. Þessi verkefni sýna að þátttaka í friðargæsluverkefnum snýst ekki einvörðungu um útsendingu starfsmanna til starfa, heldur getur hún einnig falist í fjármögnun og skipulagi þjálfunarverkefna, þátttöku í kosningaeftirliti, eflingu fræðastarfs o.fl

Næstu skref
Fyrsta starfsár Íslensku friðargæslunnar árið 2001 var farsælt. Kynningarstarf gekk vel, samskipti við friðargæsluliða voru efld, viðbrögð í samfélaginu voru vonum framar og markmið um viðbragðslista og fjölgun starfsmanna náði fram að ganga, svo nokkur dæmi séu nefnd. Stefnumótunarvinna í ýmsum málaflokkum, s.s. kjara- og þjálfunarmálum, komst á góðan rekspöl á árinu. Þessu umfangsmikla verkefni er hins vegar síður en svo lokið því framundan eru fjölmörg verkefni við að hrinda niðurstöðum skýrslu starfshópsins í framkvæmd.

Friðargæslustarf á vegum alþjóðastofnana er sömuleiðis í stöðugri mótun og þurfa íslensk stjórnvöld að taka mið af því. Útfæra þarf nánar með hvaða hætti Íslenska friðargæslan mun tengjast áformum um friðargæsluhraðlið ESB, sbr. yfirlýst framlag Íslands til hins svokallaða meginmarkmiðs sambandsins (sjá kafla 3.4.3.) Tilkynnt hefur verið að Íslenska alþjóðabjörgunarsveitin, lögreglumenn, læknar og hjúkrunarfólk séu á meðal þeirra stétta sem komi til greina í aðgerðir á vegum ESB. Grundvallaratriði í þeirri stefnumótun er að skuldbinding á vettvangi ESB taki ávallt mið af skuldbindingu Íslands hjá NATO og að NATO njóti forgangs, komi til aðgerða.


5.2. Mannúðarmál og neyðaraðstoð

Alþjóðleg mannúðarmál, bæði þau sem rekja má til náttúruhamfara og þeirra sem eru af mannavöldum, vekja sífellt meiri athygli alþjóðasamfélagsins. Ljóst er að vandamál flóttamanna verða ekki leyst án samvinnu alþjóðasamfélagsins. Aðstæður flóttamanna sem neyðst hafa til að flýja heimili sín eru þess eðlis að tryggja verður þeim nauðsynlega vernd og tímabundið hæli þar til aðstæður þær sem þeir hafa flúið hafa breyst á þann veg að þeir geti snúið sjálfviljugir til baka. Flóttamenn í heiminum skipta tugum milljóna og þorri þeirra býr við afar kröpp kjör.

5.2.1. Móttaka flóttamanna og neyðaraðstoð frá Íslandi
Vandi flóttamanna í Evrópu, ásamt skorti á umburðarlyndi gagnvart þeim, er vaxandi áhyggjuefni. Það er grundvallaratriði að stuðla að uppbyggingu á svæðum sem fólk hefur flúið vegna ófriðar og gera flóttamönnum með því mögulegt að snúa heim sjálfviljugir eftir að friður og stöðugleiki hefur komist á. Við slíka uppbyggingu gegna lykilhlutverki stofnanir eins og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, Rauði krossinn og frjáls félagasamtök.

Ísland hefur átt góða samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna um móttöku flóttamanna og leitast við að leggja sitt af mörkum til neyðaraðstoðar og að leysa vanda flóttamanna. Íslensk stjórnvöld hafa í raun stóraukið þátttöku sína í alþjóðlegri viðleitni til hjálpar flóttafólki. Ástæða er til að vekja athygli á því að Ísland var í hópi fyrstu ríkja í heiminum til að taka á móti flóttamönnum frá Kosóvó. Á Íslandi var þeim boðin ótímabundin vist svo lengi sem þeir töldu sig þurfa á að halda. Tæplega helmingur þeirra hefur nú snúið heim aftur. Opinberir aðilar, einstaklingar og félagasamtök hafa lagst á eitt um að auðvelda þeim sem eftir eru dvölina hér og aðlögun að íslensku samfélagi. Jafnframt var Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna kynnt það fyrirkomulag stuðningsfjölskyldna sem sett var á laggirnar fyrir nýkomna flóttamenn. Árið 2000 tók Ísland á móti 24 flóttamönnum frá fyrrum lýðveldum Júgóslavíu og 23 árið 2001.

Skipuleg alþjóðleg aðstoð við einstaklinga sem lenda í neyð vegna náttúruhamfara og/eða stríðsátaka hefur farið vaxandi þótt enn vanti oft mikið á að nægjanlega hratt og skipulega sé brugðist við. Oft eru það þó einstök ríki og alþjóðleg mannúðarsamtök sem leggja mest af mörkum þegar neyð knýr skyndilega dyra. Íslensk stjórnvöld hafa reynt að bregðast við þeirri sameiginlegu ábyrgð sem vel stæð samfélög verða að axla í þessum efnum og í nokkrum tilvikum hafa þau veitt fé til neyðaraðstoðar. Innan Sameinuðu þjóðanna hefur verið sett á laggirnar sérstök Mannúðarskrifstofa (OCHA) sem hefur nú þegar sannað gildi sitt, ekki hvað síst nú á síðustu mánuðum. Mannúðarskrifstofan samræmir starf allra þeirra stofnana Sameinuðu þjóðanna er vinna að mannúðarmálum. Ísland fylgist náið með starfi skrifstofunnar og er unnið að því að efla stuðning við hið alþjóðlega mannúðarstarf.

Stefnt er að því að auka frekar þátttöku og framlag Íslands til starfsemi Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Mannúðarskrifstofunnar í framtíðinni. Eins og fjallað er um í kafla 5.1.3. er í skoðun að gera samstarfssamning við Flóttamannastofnunina og Matvælaáætlunina og Íslenska alþjóðabjörgunarsveitin er til taks í verkefni á vegum Mannúðarskrifstofunnar.

5.2.2. Aðstoð við Afganistan
Þegar Bandaríkin og bandalagsríki þess hófu aðgerðir gegn stjórn talibana og hryðjuverkasamtökunum al-Qaeda í Afganistan var kallað eftir aukinni aðstoð við flóttafólk í landinu. Ríkisstjórnin ákvað þá þegar að veita 10 m.kr. til aðstoðar flóttamönnum í Afganistan í samvinnu við Rauða kross Íslands og Hjálparstofnun kirkjunnar.

Ríkisstjórnin veitti enn fremur aðgerðinni í Afganistan lið með því að kosta flug Flugfélagsins Atlanta með tæki, varning og lyf til hjálparstarfs í landinu. Flogið var með ökutæki, matvæli og annan varning, samtals um 70 tonn, frá Danmörku til Tashkent í Uzbekistan fyrir Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna o.fl. Einnig var flogið frá Hollandi til Islamabad í Pakistan með 100 tonn af lyfjum fyrir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina. Í skoðun er að kosta fleiri flug í tengslum við aðgerðirnar.

Utanríkisráðuneytið ákvað loks í lok síðasta árs að veita um 3,0 m.kr. til verkefna Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna í Afganistan, um 3,0 m.kr. til verkefna Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna í Afganistan, og sömuleiðis 3,0 m.kr. til verkefna á vegum OCHA til aðstoðar flóttafólki í landinu.

5.2.3. Íslenska alþjóðabjörgunarsveitin
Íslenska alþjóðabjörgunarsveitin var stofnuð með samstarfssamningi utanríkisráðuneytisins, dómsmálaráðuneytisins og Slysavarnarfélagsins-Landsbjargar í maí árið 2000. Hlutverk sveitarinnar er að vinna að leitar- og björgunarstörfum á erlendum hamfarasvæðum og er hún sérhæfð í tæknilegri rústabjörgun. Sveitin starfar innan Slysavarnarfélagsins Landsbjargar en jafnframt í umboði íslenska ríkisins þegar hún fer til starfa erlendis. Slysavarnarfélagið-Landsbjörg velur félaga í sveitina, annast daglegan rekstur hennar og þjálfun og tryggir að sveitin sé ávallt reiðubúin í útköll. Meðlimir Alþjóðabjörgunarsveitarinnar eru 16 á hverjum tíma og uppfyllir hún kröfur Samtaka alþjóðabjörgunarsveita (INSARAG) um sjálfbærni björgunarsveita á hamfarasvæðum, fjölhæfni og fullkominn tækjabúnað.

Íslenska alþjóðabjörgunarsveitin er hluti af viðbragðsgetu Íslensku friðargæslunnar og hefur hún verið tilkynnt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna (OCHA), Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins og er til taks í aðgerðir á vegum þessara stofnana verði þess óskað. Sveitin var boðin fram á vettvangi NATO og ESB, sem og tvíhliða til stjórnvalda í Bandaríkjunum, til björgunarstarfs í Bandaríkjunum eftir hryðjuverkaárásirnar 11. september 2001. Ekki varð af útsendingu sveitarinnar þar eð bandarísk stjórnvöld kusu að nota einvörðungu eigin björgunarsveitir í aðgerðir. Á vegum utanríkisráðuneytisins mun Íslenska alþjóðabjörgunarsveitin taka þátt í fjölþjóðlegri almannavarnaræfingu sem skipulögð er af NATO og rússneskum stjórnvöldum og fram fer í Rússlandi í september. Þátttaka í slíkum æfingum er mikilvægur liður í því að styrkja sveitina og þar með getu íslenskra stjórnvalda til að veita neyðaraðstöð á hamfarasvæðum, auk þess sem Ísland leggur með þessu af mörkum til alþjóðlegs samstarfs á þessu sviði. Í því samhengi má nefna að næsta æfing UNDAC skrifstofu Sameinuðu þjóðanna (United Nations Disaster Assesment and Coordinaton Team) verður haldinn á Íslandi næsta haust með stuðningi utanríkisráðuneytisins, en skrifstofan sér um samhæfingu aðgerða og útsendingu sérfræðinga í neyðaraðstoð.