Einar Ólafsson forsíða greinar

Einar Ólafsson

Staða bókasafna gagnvart alþjóðlegum viðskiptasamningum

Stefna í málefnum almenningsbókasafna. 1

Viðbrögð samtaka bókasafna og bókavarða við samningum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar 2

Ísland og þjónustuflokkurinn „Bóka- og skjalasöfn, safnastofnanir og önnur menningarþjónusta“. 2

Almennt um hættur sem bókasöfnum stafar af GATS. 3

Þjónustuflokkar sem snerta bókasöfn. 3

Áhrif GATS á hlutverk bókasafna varðandi upplýsingar á rafrænu formi 4

Áhrif einkavæðingar í menntamálum á bókasöfn. 4

Áhrif TRIPS-samningsins á bókasöfn. 5

Álitsgjöf EBLIDA til framkvæmdanefndar ESB vegna markaðsaðgangs að þjónustu. 5

Yfirlýsing IFLA um Alþjóðaviðskiptastofnunina. 5

Heimildir 7

Þegar hugað er að hugsanlegum áhrifum GATS-samningsins (General Agreement on Trade in Services) á bókasöfn og þjónustu þeirra verður að líta á þjónustu þeirra og starfsemi í víðu samhengi. Við verðum að hafa í huga að þjónusta og starfsemi bókasafna varðar ekki aðeins þann af hinum skilgreindu þjónustuflokkum í GATS-samningnum[1] þar sem þjónusta bókasafna er sérstaklega nefnd, heldur getur ýmis starfsemi bókasafna heyrt að einhverju leyti undir aðra þjónustuflokka. Ennfremur þarf að hafa í huga að tæknilegar og samfélagslegar breytingar hafa haft í för með sér talsverðar breytingar á starfsemi og þjónustu bókasafna og þær breytingar halda áfram.

Varðandi mikilvægi hugsanlegra áhrifa GATS-samningsins og afstöðu okkar til þeirra verðum við að hafa í huga til hvers við ætlumst af bókasöfnum og hvaða stefna hefur verið mörkuð um þessa þjónustu. Ef vilji er til að breyta þeirri stefnu verður auðvitað að ræða það sérstaklega.

Stefna í málefnum almenningsbókasafna

Almenningsbókasöfn á Íslandi starfa eftir lögum um almenningsbókasöfn og taka einnig mið af yfirlýsingu UNESCO um almenningsbókasöfn. Hér skulu aðeins nefnd nokkur lykilatriði sem skipta máli í þessi samhengi:

Í yfirlýsingu UNESCO segir m.a.:

Þjónusta almenningsbókasafns er veitt á grundvelli jafnræðis og jafnrar aðstöðu allra manna án tillits til aldurs, kynþáttar, kynferðis, trúarbragða, þjóðernis, tungumáls eða félagslegrar stöðu. Sérstaka þjónustu og efni skal hafa á boðstólum fyrir þá sem ekki geta nýtt sér reglubundna þjónustu bókasafnsins af einhverjum orsökum, til dæmis minnihlutahópa, fatlaða og fólk á sjúkrastofnunum eða í fangelsum. [….]

Safnkostur og þjónusta eiga hvorki að lúta hugmyndafræðilegri, stjórnmálalegri eða trúarlegri ritskoðun né þrýstingi frá viðskiptalegum hagsmunaaðilum. [….]

Í grundvallaratriðum á aðgangur að almenningsbókasöfnum að vera ókeypis.

Almenningsbókasafnið er rekið á ábyrgð sveitarfélags eða ríkis. Það skal styrkja með sérstakri lagasetningu og fjármagna með framlögum frá ríki eða sveitarfélögum.

Í fyrstu grein laga um almenningsbókasöfn segir svo:

Almenningsbókasöfn eru upplýsinga- og menningarstofnanir. Hlutverk þeirra er að veita fólki, bæði börnum og fullorðnum, greiðan aðgang að fjölbreyttum bókakosti og öðrum miðlunargögnum, þar á meðal tölvubúnaði og upplýsingum á tölvutæku formi. […] Er öllum sveitarfélögum skylt að standa að slíkri þjónustu í samræmi við þessi lög.

Í 2. grein eru almenningsbókasöfn skilgreind svo að þau séu annars vegar bókasöfn fyrir almenning sem sveitarfélög reki en hins vegar bókasöfn á sjúkrahúsum, dvalarheimilum aldraðra og fangelsum sem rekin eru af hlutaðeigandi stofnunum. Í 9. grein er kveðið á um að „Framlög til almenningsbókasafna skulu ákveðin í árlegri fjárhagsáætlun sérhvers sveitarfélags.“

Í yfirlýsingunni og lögunum er skýr sú stefna að almenningsbókasöfn skulu „efla frjálsan og óheftan aðgang almennings að upplýsingum og þekkingarmiðlum“ svo vitnað sé beint í lögin, og ennfremur að sveitarfélög eða aðrir opinberir aðilar beri ábyrgð á þessari þjónustu og í lögunum er beinlínis sagt að almenningsbókasöfn skuli rekin af sveitarfélögum.

Viðbrögð samtaka bókasafna og bókavarða við samningum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar

Kanadíska bókavarðafélagið (Canadian Library Association) fór strax 1997-1998 að láta þessi mál til sín taka og síðan hefur málið verið á dagskrá hjá IFLA (Alþjóðlegt samband bókasafna og stofnana) sem setti strax 1998 á fót starfshóp um málið.

IFLA sendi fulltrúa á 2. ráðherrafund Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) í Seattle haustið 1999 og lagði fram afstöðu sína, „The IFLA Position on WTO Treaty Negotiations“. Málið var síðan tekið fyrir á IFLA-þinginu í Jerúsalem árið 2000 og árið 2001 gaf IFLA út yfirlýsingu um afstöðu sína til Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, „The IFLA Position on The World Trade Organization“. Þá gaf IFLA út í ágúst 2000 leiðbeiningar fyrir bókasöfn og bókaverði varðandi TRIPS-samninginn, „Tips on TRIPS“.

EBLIDA (Samtök evrópskra bókavarðafélaga) hefur sett á fót starfshóp um WTO sem hefur fylgst með samningaferlinu um þjónustu og komið sjónarmiðum sínum á framfæri við framkvæmdanefnd ESB. Í nóvember 2002 gaf EBLIDA út yfirlýsingu um GATS samninginn með tilliti til bókasafna.

Ýmis landsfélög bókavarða hafa látið málið til sín taka. Norska bókavarðasambandið (Norsk Bibliotekforening) setti á fót starfshóp árið 2000 sem hefur fylgst með þessum málum. Bandaríska bókavarðasambandið (American Library Association) hefur fjallað um málið og samþykkt ályktun varðandi það auk kanadíska sambandsins og eflaust mætti vitna til fleiri félaga.

Ísland og þjónustuflokkurinn „Bóka- og skjalasöfn, safnastofnanir og önnur menningarþjónusta“

Ísland gekkst strax við inngönguna í Alþjóðaviðskiptastofnunina undir skuldbindingar varðandi liðinn „Recreational, Cultural and Sporting Services“, en bókasöfn heyra undir þann lið í undirflokki sem kallast „Libraries, archives, museums and other cultural services (bóka- og skjalasöfn, safnastofnanir og önnur menningarþjónusta)“.

Ísland var í hópi 13 ríkja sem gengust undir skuldbindingar varðandi þennan undirflokk. Önnur ríki voru: Bólivía, Mið-Afríkulýðveldið, Ekvador, Gambía, Gínea-Bissá, Hong Kong, Japan, Nýja Kaledónía, Síerra Leóne, Singapúr, Bandaríkin og Venesúela. Vera Íslands í hópi þessara ríkja hefur valdið mörgum undrun, einkum á Norðurlöndunum og víðar í Evrópu, enda er Ísland eitt Evrópuríkja í þessum hópi.

Upplýsing, félag bókasafns- og upplýsingafræða, hefur fengið fyrirspurnir erlendis frá vegna þessa. Félagið sendi fyrirspurn varðandi þetta til utanríkisráðuneytisins og fékk svar dagsett 4. apríl 2003. Þar sem stjórn félagsins fannst svar ráðuneytisins ekki fullnægjandi var beðið um nánari skýringar. Í bréfi frá ráðuneytinu dagsett 30. júlí 2003 er lýst yfir vilja til að fara yfir helstu atriði samningsins með félaginu. Í þessu bréfi er vísað til fyrra bréfins og m.a. sagt varðandi skuldbindinguna á þessu sviði:

„Íslensk stjórnvöld sáu ekki ástæðu til að hindra erlenda aðila að veita þjónustu á þessu sviði hér á landi að uppfylltum innlendum lögum og reglum. Er það í samræmi við sjónarmið íslenskra stjórnvalda að styðja sem víðtækasta umfjöllun um og opnun markaða á sviði þjónustuviðskipta. Framangreind skuldbinding tók gildi árið 1994 og eftir því sem ráðuneytinu er best kunnugt um hefur enginn erlendur aðili enn sem komið er haslað sér völl á þessu sviði hér á landi.“

Síðar segir:

„Að mati ráðuneytisins er ekki ástæða til að hafa áhyggjur af því […] að GATS-samningurinn hafi þau áhrif að bókasöfn verði að takmarka þjónustu sína vegna samkeppnissjónarmiða, og telur ráðuneytið að ekki sé hætta á því að samningurinn setji þjónustuframboði bókasafna skorður sem takmarki samfélagslegt hlutverk þeirra.“

Almennt um hættur sem bókasöfnum stafar af GATS

Skv. GATS-samningnum er opinber þjónusta undanþegin honum (grein 1.3(b))[2], en þegar litið er til nánari skilgreininga á hugtakinu „opinber þjónusta“ (c-liður sömu greinar),[3] telja margir að sá fyrirvari sé lítils virði, því að hún er skilgreind sem þjónusta sem er hvorki á viðskiptalegum grundvelli né í samkeppni við aðra veitendur sambærilegrar þjónustu. Hvenær er þjónusta komin á „viðskiptalegan grunn“ – hvað þarf til? Er það þegar farið er að taka gjald fyrir þjónustuna? Og hvenær er komin samkeppni? Er það þegar annar aðili er kominn með sambærilega þjónustu? Getur aðili, sem er farinn að veita einhverja þjónustu sem bókasöfn veita líka, þá farið að gera kröfur? Það er því mjög mikilvægt að ekki sé hvikað frá þeim skilyrðum sem enn sem komið er fylgja skuldbindingum Íslands í flokknum Bóka- og skjalasöfn, safnastofnanir og önnur menningarþjónusta.

En um leið er mikilvægt að vera á varðbergi varðandi þá þætti í starfsemi bókasafna sem geta fallið undir aðra flokka.

Í umræðum um þessi mál hefur eftirfarandi dæmi verið sett upp:

Hugsum okkur eftirfarandi atburðarrás: Erlent fyrirtæki á sviði upplýsingaþjónustu kemur með starfsemi sína til (í þessu tilfelli) Kanada. Fyrirtækið skilgreinir starfsemi sína sambærilega við þá sem bókasöfn veita í Kanada. Síðan krefst það sambærilegrar meðhöndlunar og bókasöfnin fá í samræmi við GATS-reglurnar. Sambærileg meðhöndlun mundi fela í sér opinbera styrki og stjórnvöld stæðu þá frammi fyrir eftirfarandi kostum gagnvart þessum kröfum:

styrkja fyrirtæki á sviði upplýsingaþjónustu í sama mæli og bókasöfnin
draga úr styrkjum til bókasafna og fjármagna með því sambærilega styrki við erlend fyrirtæki
hætta algerlega að fjármagna bókasöfn og komast þannig hjá því að styrkja fyrirtæki á sviði upplýsingaþjónustu sem hefja starfsemi í Kanada[4]

Í ítarlegri skýrslu sem var unnin fyrir Kanadíska bókavarðafélagið (Shrybman 2001) er sagt að sterk rök séu fyrir því að líta svo á að almenningsbókasöfn sinni ekki þjónustu á viðskiptalegum grunni meðan þjónustan er ókeypis eða á mjög lágu verði. Þegar hins vegar er farið að taka gjald fyrir suma þjónustu verður það ekki eins klárt. Eins má búast við að almenningsbókasöfn verði skilgreind svo að þau séu í samkeppni, einkum þegar litið er til þjónustu þeirra á sviði rafrænna upplýsinga.

Þróunin er óneitanlega sú að viðskiptaleg sjónarmið eru alls staðar í sókn og það á líka við um heim bókasafnanna. Ýmisleg viðskiptaleg viðmið eru tekin upp við rekstur bókasafna og einkaaðilar sækja inn á það svið eins og önnur. Sums staðar er hafin einkafjármögnun við byggingu bókasafna og gera má ráð fyrir að þrýstingur fari vaxandi á að ákveðin verksvið verði boðin út. Það verður því sífellt hæpnara að ofangreind undanþága opinberrar þjónustu eigi við bókasöfn.

Það er auðvitað umræðuefni út af fyrir sig að hve miklu leyti bókasöfn eigi að tengjast viðskiptalegum sjónarmiðum og hagsmunum, það getur kannski verið eðlilegt í sumum atriðum og öðrum ekki. En að því leyti sem það kann að vera eðlilegt er líka mjög mikilvægt að bókasöfnin verði ekki háð GATS-samningnum ef við viljum ganga áfram út frá hefðbundu hlutverki og skyldum þeirra.

Í 15. kafla GATS-samningsins er fjallað um opinber fjárframlög (subsidies). Þar segir að „undir vissum kringumstæðum geti opinber fjárframlög haft truflandi áhrif á viðskipti með þjónustu.“ Gert er ráð fyrir að aðildaríkin gangi til samninga um hvernig megi komast hjá slíkum truflandi áhrifum.[5] Hugsanlegar undantekningar frá þessu varða einkum hagsmuni þróunarlandanna.

Þjónustuflokkar sem snerta bókasöfn

En þótt bókasöfnin heyri undir „Recreational, Cultural and Sporting Services“, þá heyrir starfsemi þeirra í raun undir fleiri liði – einkum menntun.

Þjónustuflokkar sem varða bókasöfn á einhvern hátt:

On-line Information and Data Base Retrieval (flokkur 2CJ (CPC 7523**), undir Telecommunication Services sem er undirflokkur undir flokki nr. 2, Communication Services).
Educational Services (flokkur 5 með undirflokkum).
Libraries, archives, museums and other cultural services (bóka- og skjalasöfn, safnastofnanir og önnur menningarþjónusta) (flokkur 10C (CPC 963), undirflokkur undir flokki 10, Recreational, Cultural and Sporting Services).
Research and Development Services (skiptist í þrjá flokka: R&D Services on Natural Sciences (CPC 851); R&D Services on Social Sciences and Humanities (CPC 852); Interdisciplinary R&D Services) (CPC 853), undirflokkur undir flokki nr. 1, Business Services.

Ekki er alveg ljóst hvað Ísland hefur fellt undir GATS:

Skv. upplýsingavef framkvæmdanefndar ESB[6] hefur On-line Information and Data Base Retrieval ekki verið fellt undir GATS, en hins vegar er svo að sjá skv. Skuldbindingaskrá Íslands á skjalavef WTO[7] að Telecommunication Services hafi í heild fellt undir GATS.
Educational Services hefur ekki verið fellt undir GATS.
Libraries, archives, museums and other cultural services hefur verið fellt undir GATS.
Research and Development Services hefur verið fellt undir GATS með öllum undirflokkum.

Hugsanlega snertir Research and Development Services bókasöfn á einhvern hátt.

Internet-tengd upplýsingaþjónusta kemur t.d. undir undirflokkinn „On-line Information and Data Base Retrieval“ í flokki nr. 2 „Communication Services“.[8]

Áhrif GATS á hlutverk bókasafna varðandi upplýsingar á rafrænu formi

Í yfirlýsingu EBLIDA frá nóvember 2002 er lögð mikil áhersla á hlutverk bókasafna varðandi upplýsingar á rafrænu formi og m.a. vísað til áætlunar ESB um upplýsingasamfélagið, „eEurope – An Information Society for all“[9]. Á sama hátt mætti vísa til stefnu íslenskra stjórnvalda varðandi upplýsingasamfélagið, svo sem tillögur menntamálaráðuneytisins um menntun, menningu og upplýsingatækni 1996-1999, sem birtar voru undir nafninu „Í krafti upplýsinga“, en þar er sérstakur kafli sem fjallar um almenningsbókasöfn. Þar er sérstaklega sett sem markmið að „almenningsbókasöfn tryggi almenningi aðgang að tölvubúnaði og upplýsingum á tölvutæku formi, að Menningarnetinu og öðrum upplýsingum á Internetinu, auk margmiðlunarefnis.“

Bent hefur verið á að það sé einmitt á sviði rafrænna upplýsinga (auk útlána á myndböndum og DVD-diskum) sem augljósast sé að bókasöfn starfi í samkeppnisumhverfi og falli þar með undir GATS-samningana. En jafnframt er oft bent á að bókasöfn hafi sömu skyldum að gegna varðandi þjónustu sem snýr að slíkum upplýsingum eins og hvers kyns öðrum upplýsingum, eða eins og það er orðað í upphafi UNESCO-yfirlýsingarinnar: „Almenningsbókasafnið er upplýsingamiðstöð á hverjum stað og veitir notendum sínum aðgang að alls kyns þekkingu og upplýsingum.“

Þessar skyldur verða í raun því meiri sem meira er um að upplýsingar eru aðeins aðgengilegar á netinu. Bæði er um að ræða frían eða ódýran aðgang að þeim tækjum sem nauðsynleg eru, því að þótt æ fleiri eigi þessi tæki heima hjá sér er alltaf einhver hópur sem ekki hefur aðgang að þeim. Hér eru bókasöfn auðvitað í samkeppni við einkarekin internet-kaffi.

En einnig er um að ræða þjónustu bókasafnanna við að finna upplýsingarnar og hugsanlega einnig veita aðgang að upplýsingum sem annars er ekki aðgangur að nema gegn gjaldi. Meðal upplýsinga á netinu er efni sem net-bókasöfn (e-libraries) miðla gegn greiðslu. Því meira sem þjónustu með rafrænar upplýsingar er sinnt bæði af opinberum bókasöfnum og einkaaðlilum, því frekar má búast við að upp komi spurningin um beina samkeppni þarna á milli sem mun leiða til kröfu um að einkafyrirtækin og bókasöfnin sitji við sama borð. Hver verður framvinda þeirrar hugmyndar að allir eigi að hafa jafnan aðgang að upplýsingum ef æ meira af upplýsingum verða aðeins aðgengilegar á rafrænan hátt gegn greiðslu?

Áhrif einkavæðingar í menntamálum á bókasöfn

Í yfirlýsingu EBLIDA frá nóvember 2002 er bent á að bókasöfn séu hluti menntakerfisins og einkavæðing í menntamálum hafi því bein áhrif á þjónustu bókasafna í menntageiranum. Einkenni bókasafns sem fjármagnað er af opinberum aðilum er hlutleysi, mikil breidd safnefnis, auðveldur aðgangur að upplýsingum og fagleg hæfni starfsfólks. Það er mikið umhugsunarefni, segir í yfirlýsingunni, hvernig núverandi þjónusta bókasafna muni virka í umhverfi þar sem fyrst og fremst er gengið úr frá fjármálalegum mælikvörðum. Í eðli sínu gæti meðhöndlun upplýsinga innan þessara stofnana breyst til frambúðar.

Búast má við að GATS geti haft áhrif á bókasöfn í skólakerfinu, einkum háskólageiranum (Bakken 2002). Ekki hafa þó mörg lönd skuldbundið sig á sviði menntunar, 21 af 140 aðildaríkjum árið 2002 og er Ísland ekki meðal þeirra. En það er ljóst að sum ríki, t.d. Bandaríkin og Ástralía, vinna kerfisbundið að því að æðri menntun verði tekin inn í GATS-viðræðurnar (Bakken 2002).

Líka er hægt að hugsa sér að GATS-samningurinn gæti haft áhrif á skólabókasöfn og þjónustu almenningsbókasafna við skóla. Hvað þarf til að fyrirtæki, hugsanlega erlent, sem sinnir og selur bókasafnaþjónustu krefjist sömu réttinda og kjara og almenningsbókasöfn til að selja grunnskólum þjónustu sína?

Áhrif TRIPS-samningsins á bókasöfn

Annar samningur á vegum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar er TRIPS-samningurinn (Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights) sem öll aðildarfélögin eiga að hafa tekið í framkvæmd árið 2006. TRIPS-samingurinn varðar mörg svið samfélagsins og er t.d. mjög umræddur í sambandi við landbúnað m.a. vegna einkaleyfa á frætegundum. Það sem snýr hins vegar fyrst og fremst að bókasöfnum er hugverkaréttur (copyright).

Grundvöllur TRIPS-samningsins varðandi hugverkarétt er að ákvæði Bernar-sáttmálans (the Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works), sem 149 ríki hafa undirritað, eru að mestu tekin upp í hann. Samningurinn tryggir eignarrétt höfunda á verkum sínum og þar með að ekki má flytja þau eða fjölfalda án samþykkis hans. Á þessum rétti eru síðan undantekningar, sem aðildarlöndunum er heimilt að gera, svo sem varðandi fjölföldun í litlum mæli til ákveðinna nota, t.d. vegna náms eða rannsókna. Þessar undantekningar geta skipt máli fyrir bókasöfn.

IFLA hefur gefið út leiðbeiningar varðandi TRIPS-samninginn, en samkvæmt þeim er ekki að sjá að hann valdi verulegum áhyggjum sem stendur. Undir lok leiðbeininganna segir: „Það er mikilvægt að muna að lög um hugverkarétt (copyright law) eru til hagsbóta fyrir samfélagið í heild en ekki bara til þess að höfundar og úgefendur geti hagnast. Stundum er hagsmunum samfélagsins betur þjónað þegar réttindi eigendanna eiga ekki við.“ Það sem helst veldur áhyggjum er að margir telja samninga Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar frekar miðast við hagsmuni eigendanna en samfélagsins í heild og því er mikilvægt að fylgjast með þróun mála.

Álitsgjöf EBLIDA til framkvæmdanefndar ESB vegna markaðsaðgangs að þjónustu

Í janúar 2003 sendi EBLIDA frá sér álit að beiðni framkvæmdanefndar ESB varðandi markaðsaðgang að þjónustu. Í henni kemur fram að:

EBLIDA hvetur framkvæmdanefndina mjög til þess að samþykkja ekki nein tilmæli um að afnema takmarkanir í liðnum „bóka- og skjalasöfn, safnastofnanir og önnur menningarþjónusta“, jafnframt að hún gangist ekki undir neinar skuldbindingar sem stefni fjármögnun og reglum varðandi bókasafnaþjónustu, sem fjármögnuð er af opinberum aðilum, í hættu. Framkvæmdanefndin má alls ekki gangast undir skuldbindingar sem gætu leitt til þess að erlendum aðilum verði kleyft að krefjast opinberrar fjármögnunar. Það er grundvallaratriði að opinberir styrkir og önnur form beins eða óbeins stuðnings verði áfram undanskilið í hætti 3. Það er álit okkar að hvers kyns skuldbindingar undir GATS geti ógnað starfsemi og framtíðarþróun bókasafna sem rekin eru fyrir almannafé. Bókasöfn þurfa á vernd að halda til að tryggt sé að þau geti gegnt hlutverki sínu.

Yfirlýsing IFLA um Alþjóðaviðskiptastofnunina

Árið 2001 gaf IFLA út yfirlýsingu um afstöðu sína til Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, „The IFLA Position on The World Trade Organization“. Hér fylgir stuttur útdráttur úr þessari yfirlýsingu:

Þeir samningar WTO sem helst geta skipt máli fyrir bókasöfn eru GATS og TRIPS. Bókasöfn eru í almannaþágu (public good). Þau eru félagslegar stofnanir sem er ætlað að tryggja aðgengi almennings að sem fjölbreyttustum upplýsingum og hugmyndum án tillits til aldurs, trúarbragða, líkamlegrar eða andlegrar heilsu, félagslegrar stöðu, kynþáttar, kyns eða tungumáls.

Bókasöfn af ýmsu tagi mynda net sem þjónar öllu samfélaginu, allt frá landsbóka- og rannsóknarbókasöfnum til almenningsbókasafna og skólabókasafna. Til að tryggja mannlega tjáningu og möguleika einstaklinganna á að afla sér og nýta sér upplýsingar og hugmyndir er grundvallaratriði að vel sé búið að bókasöfnum.

Það eru vaxandi líkur á að ákvarðanir WTO muni í framtíðinni beint eða óbeint hafa áhrif á þróun þjónustu bókasafnanna, sérstaklega í stofnunum sem reknar eru án arðsemissjónarmiða.

Þótt WTO sé sýnilegust meðan á ráðherrafundum stofnunarinnar stendur með tilheyrandi mótmælaaðgerðum er starfsemi hennar stöðug og ákvarðanir teknar án þess að almenningur verði var við hana. Það sem gerir WTO einstaka er hversu ákvarðanir hennar eru bindandi. IFLA hvetur félaga sína til að afla sér upplýsinga um þróun samninga WTO og halda fram hagsmunum bókasafnanna og skyldra málefna eins og mögulegt er.

GATS-samningarnir hafa í sér fólgna möguleika á að opna allt efnahagslíf einstakra landa, þar með talið opinbera þjónustu, fyrir samkeppni erlendis frá. Hægt er að setja upp fyrirtæki í öllum aðildarríkjum til að keppa við opinbera þjónustu. Í slíkum tilvikum geta erlend fyrirtæki vísað til opinberra styrkja sem slík þjónusta nýtur og krafist jafnréttiskjara (national treatment).

Rétt er að þýða 7. lið yfirlýsingarinnar orðrétt:

„GATS-samningurinn á ekki við um „þjónustu sem stjórnvöld veita (services supplied in the exercise of government authority)“. Gagnrýnendur hafa haldið því fram að WTO muni túlka þessa klausu mjög þröngt. Í GATS-samningnum sjálfum segir að „með þjónustu sem stjórnvöld veita er átt við sérhverja þjónustu sem hvorki er veitt á viðskiptalegum grundvelli né í samkeppni við einn eða fleiri veitendur þjónustu“. Með tilkomu aðila sem veita einstökum notendum fræðslustofnana (educational services) og almenningsbókasafna rafræna þjónustu í hagnaðarskyni (for profit on-line content providers) eykst hættan á að GATS komi inn á vettvang hefðbundinnar bókasafnaþjónustu. Meðan hugtakið „samkeppni“ virðist vera saklaust gæti þetta haft þær afleiðingar að grafið verði undan þeim styrk sem opinber bókasöfn, hvort sem þau þjóna landinu öllu eða einstökum sveitarfélögum, hafa af opinberum fjárframlögum. Án opinberra framlaga er stofnað í hættu hlutverki bókasafnanna sem lýðræðislegra stofnana sem veita aðgang að sem fjölbreyttustu efni sem endurspeglar fjölbreytileika samfélagsins.“

Þá er vakin athygli á að á árinu 2001 höfðu 13 ríki (þ.á.m. Ísland) skuldbundið sig til að hefja viðræður um „bóka- og skjalasöfn, safnastofnanir og aðra menningarþjónustu“. Jafnframt er bent á að þar sem ýmis sérstök þjónusta bókasafnana geti fallið undir aðra flokka, svo sem samskipti (communications) („on-line information and data retrieval; electronic data interchange“), sé hugsanlegt að fleiri ríki muni taka upp viðræður á grundvelli GATS-samningsins sem muni hafa bein áhrif á bókasöfnin. Þess vegna skorar IFLA á félaga sína að standa vörð um gildi bókasafnanna. Alla viðleitni til að auka viðskiptafrelsi varðandi þjónustu sem bókasöfn, sem ekki eru rekin á arðsemisgrundvelli, veita, verður að ræða opinskátt og mikilvægt er að hvetja til að opinberum stuðningi við hefðbundin bókasöfn verði ekki ógnað.

Þá er vikið að TRIPS-samningnum í ályktuninni. Bent er á að TRIPS-samningurinn varði Bern-samninginn og aðra samninga sem heyra undir World Intellectual Property Organization (WIPO). TRIPS getur beint og óbeint hróflað við stefnu og löggjöf einstakra ríkja varðandi höfundarrétt (copyright). Það er hætt við að WTO muni láta almannahag víkja sé um viðskiptahagsmuni að ræða varðandi höfundarrétt. IFLA hvetur félaga sína til að gæta hagsmuna bókasafnanna og notenda þeirra varðandi þessi mál.

IFLA mun vinna að því með þjóðlegum og alþjóðlegum hópum á menningarsviðinu að mynda bandalög til að stuðla að því að þróun menningarstarfsemi á þjóðlegum og svæðisbundum grundvelli verði viðurkennd og vernduð. Markmið slíkra bandalaga er sköpun menningarlegrar fjölbreytni og að hvetja til þess að margvíslegar raddir hljómi í stað einsleitrar og hnattvæddrar menningarframleiðslu sem er stjórnað af fjármálaöflum og fyrirtækjum.

Um leið og IFLA styður rétt aðildaríkja WTO til að stuðla að þjóðlegri menningu andæfir það hvers kyns hindrunum á því að löglega framleiddar upplýsingar og menningarleg framleiðsla, sem eðlilegt er að bókasöfn safni og dreifi, berist á frjálsan hátt yfir landamæri. IFLA er andvígt tollum og öðrum sköttum á innflutningi á prentuðu og rafrænu efni. Slíkt getur hindrað andlegt frelsi.

Í því skyni að tryggja sterkan opinberan geira (public sector) mun IFLA halda áfram að byggja upp tengsl og vinna með bókasöfnum og stofnunum, sem sinna upplýsingum, skjalavörslu, safnastarfsemi, menntamálum og þess háttar, að því að fylgjast með áhrifum alþjóðlegra viðskiptasamninga á opinbera geirann.

Heimildir:

Frode Bakken, „WTO, GATS og bibliotekene“, Synopsis nr. 4 – 2002, aðgengilegt á slóðinni http://www.abm-utvikling.no/publisert/Synopsis/2002/Nr-4/Synopsis4.pdf

The European Commission “Info-Point” on World Trade in Services, http://gats-info.eu.int/gats-info/swtosvc.pl?&SECCODE=10.C (sótt 26.3.03)

Hunt, Fiona, „MAI Fact Sheet from British Columbia Library“, 1998, http://www.libr.org/SRRT/docs/MAI_fact_sheet.html (sótt 8.2.04)

„ICELAND – Schedule of Specific Commitments“ (skjalið GATS/SC/41 sótt á http://docsonline.wto.org/gen_home.asp?language=1&_=1 8.2.04)

„Í krafti upplýsinga. Tillögur menntamálaráðuneytisins um menntun, menningu og upplýsingatækni 1996-1999“, http://brunnur.stjr.is/interpro/mrn/mrn.nsf/pages/upplysingar-utgefid-i_krafti_upplysinga-allt (sótt 8.2.04)

„Resolution on Protecting the Interests of America´s Libraries under the WTO General Agreement on Trade in Services“, http://www.ala.org/ala/washoff/WOissues/copyrightb/intlcopyright/GATSresol.pdf (sótt 8.2.04)

Steven Shrybman, An Assessment of the Impact of the General Agreement on Trade in Services on Policiy, Programs and Law Concerning Public Sector Libraries, maí 2001, aðgengilegt á slóðinni http://www.cla.ca/resources/gats.pdf

„EBLIDA – GATS “, upplýsingasíður EBLIDA um WTO og GATS, http://www.eblida.org/lobby/lobbying/gats/

„The GATS and the Libraries“, upplýsingasíður um GATS og bókasöfn á vefnum libr.org, http://www.libr.org/GATS/

„Efni um Alþjóðaviðskiptastofnunina (WTO) og GATS-samninginn“, http://notendur.centrum.is/~einarol/wto-gats.htm

IFLA-skjöl:

„The IFLA Position on The World Trade Organization“ 2001, http://www.ifla.org/III/clm/p1/wto-ifla.htm (sótt 8.2.04)

„The IFLA Position on WTO Treaty Negotiations, Committee on Copyright and Other Legal Matters (CLM)“, http://www.ifla.org/III/clm/p1/pos-wto.htm (sótt 8.2.04)

„Tips for TRIPS. A Guide for Libraries and Librarians to the Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights (TRIPS)“, http://www.ifla.org/III/clm/p1/tt-e.htm (sótt 8.2.04)

EBLIDA-skjöl:

„EBLIDA response to the EC consultation on WTO members’ requests to the EC and its member states for improved market access to services. January 2003“, http://www.eblida.org/position/GATS_Response_Jan03.htm (sótt 8.2.04)

„EBLIDA statement on the WTO GATS negotiations. Libraries and trade in services,“ nóvember 2002, http://www.eblida.org/position/GATS_Statement_Nov02.htm (sótt 8.2.04)