|
Einar Ólafsson |
Veljum öðruvísi veröld |
Erindi um skáldverk Geirlaugs Magnússonar |
|
|
eftir Einar Ólafsson |
|
|
|
flutt á dagskrá í minningu Geirlaugs í boði Lista- og
menningarráðs Kópavogs í samvinnu við Ritlistarhóp Kópavogs og aðstandendur
Geirlaugs í kaffistofu Gerðarsafns, Listasafni Kópavogs, laugardaginn 17.
desember 2005. Þegar Petrína Rós hafði samband við mig og spurði hvort
ég væri til í að flytja lítið erindi um ljóðlist Geirlaugs á þessari samkomu
var mér eiginlega fyrirmunað að svara nema
játandi. Og þó vissi ég að ég væri að reisa mér hurðarás um öxl, það
er langt síðan ég lagðist síðast í skipulegar stúderíngar á ljóðum Geirlaugs
og síðan hafa mörg ljóðasöfn komið út og þetta er engin yfirborðsljóðlist,
það er ekkert áhlaupaverk að gera henni skil. Ég verð kannski að biðja ykkur
að taka viljann fyrir verkið, þetta verður engin fræðileg úttekt heldur
frekar hugleiðingar gamals vinar og aðdáanda skáldsins og kannski frekar
sögulegt en bókmenntafræðileg greining. Ég skrifaði reyndar svolitla grein um þrjár bækur
Geirlaugs fyrir tæpum 19 árum, hún birtist í Tímariti Máls og menningar, 2. hefti ársins 1987. Þetta voru
bækurnar Fátt af einum, Þrítíð og Áleiðis áveðurs, sem komu út árunum 1982 til 1986. Ég hafði
fylgst með ljóðlist Geirlaugs allt frá því fyrsta bók hans, Annað hvort eða, kom út árið 1974. Mér
fannst furðu hljótt um Geirlaug, hann var búinn að gefa út fjórar bækur þegar
Fátt af einum kom út og þótt mér
hafi kannski ekki fundist þær alveg gallalausar, þá var margt frábært í þeim
og það kvað líka við sérstæðan tón hjá honum. En Fátt af einum og Þrítíð
voru frábærar bækur og því sannarlega tímabært að eftir þessum skáldskap yrði
tekið. Ég held þó ekki að það hafi verið þessari grein að þakka að senn fór
Geirlaugur að vekja athygli – það hlaut fjandakornið að koma að því. Fyrstu fjórar bækur sínar gaf Geirlaugur út sjálfur.
Önnur bókin var 21, kom út 1976,
síðan Undir öxinni, 1980 og Án tilefnis 1982. Geirlaugur gerði
eins og margir aðrir, fór til Sigurjóns í Letri sem fjölritaði bækurnar, og
síðan dreifði hann þeim sjálfur. Þær voru svo sem ekki mjög sölulegar svona á
ytra borði og dreifikerfið kannski ekki mjög fullkomið, ætli
dreifingarmiðstöðin hafi ekki aðallega verið á Mokka. Eða hádegisbarnum á
Borginni, eins og Geirlaugur sagði í viðtali við Jón Kalmann Stefánsson í Tímariti Máls og menningar árið 1995.
„Seldist helvíti vel þar,“ sagði hann. Þetta var auðvitað bannsett hark fyrir
menn sem ekki voru mjög talenteraðir í kaupskap. Reyndar kom hann ekki sjálfur
nálægt útgáfunni á 21, „fór til
Frakklands og skildi handritið eftir hjá kunningja mínum og hann sá um að
bókin yrði prentuð og heft saman á skrifstofu Ríkisspítalanna,“ sagði
Geirlaugur í sama viðtali. Svo ég reki útgáfusögu Geirlaugs áfram, þá fékk hann
loks forlag fyrir sína fimmtu bók, Fátt
af einum, það var Skákprent. Skáprent var forlag sem fór ekki mikið fyrir
en starfaði þó í rúm tuttugu ár, gaf út bækur um skák og ýmislegt fleira, þar
á meðal talsvert af ljóðabókum, en var held ég aldrei mjög áberandi við
Íslensku bókmenntaverðlaunin. Þrítíð,
1985, var eiginútgáfa, en Áleiðis
áveðurs, 1986, kom út hjá Norðan° niður, sem var eins konar
eiginútgáfuforlag þeirra bræðra Sigurlaugs og Gyrðis Elíassona, ef ég fer
rétt með. Það forlagsnafn var líka á næstu bók, Ítrekað, sem kom út 1988. Þetta voru smekklegar útgáfur og á
þessu tímabili settu þeir bræður nokkurn svip á bækur Geirlaugs því að Gyrðir
gerði kápumynd á Þrítíð en
Sigurlaugur á hinar tvær sem og Safnborg
sem kom út hjá Máli og menningu árið 1993 en Sannstæður höfðu komið út hjá því forlagi árið 1990. Mál og
menning gaf líka út Þrisvar sinnum
þrettán árið 1994 og Þrítengt
1996. Á þessum síðasta áratug síðustu aldar held ég megi segja að Geirlaugur
hafi öðlast viðurkenningu sem eitt besta ljóðskáld hérlendis en af einhverjum
ástæðum þurfti þó Valdimar Tómasson að hlaupi undir bagga með honum við
útgáfu næstu bókar, Nýund, sem kom
út árið 2000 og svo kom Lafleur-útgáfan til skjalanna og gaf út N er aðeins bókstafur, 2003, Dýra líf, 2004 og loks Andljóð og önnur sem kom út eftir lát
Geirlaugs nú í haust. Og svo trúr var Geirlaugur gyðjunni, eins og Dagur
vinur hans hefði getað orðað það, að hann lét eftir sig ekki eitt handrit
heldur tvö og er nú rétt nýkomin úr prentsmiðju bókin Tilmæli og hefur aldavinur Geirlaugs, Guðmundur Ólafsson, annast
þá útgáfu. Þetta er nú allöng upptalning en ekki er þó allt
upptalið. Í andófinu, pólsk
nútímaljóð kom út hjá Hörpuútgáfunni á Akranesi 1993, Bjartur gaf úr Endi og upphaf, þýðingar á ljóðum
pólsku skáldkonunnar Wislöwu Symborska árið 1999 og Uppheimar, forlag
Kristjáns Kristjánssonar á Akranesi,
gaf út Lágmynd, þýðingar á ljóðum
Tadeusz Rozewicz árið 2004. Einnig liggur eftir hann handrit að leiksýningu
frá árinu 2004, Sól varp sunnan, og
er byggt á Gylfaginningu,Völuspá og
Hávamálum, hluti af samnorrænu verkefni I
völvens spor, en það hef ég því miður ekki séð. Þetta eru 17 frumsamdar
og vandaðar ljóðabækur á 31 ári auk þriggja bóka með ljóðaþýðingum,
fyrrgreint handrit og að auki skrifaði hann ritdóma í dagblöð og tímarit, eða
eins og Úlfhildur Dagsdóttir orðar það í umfjöllun um skáldskap Geirlaugs á
Bókmenntavef Borgarbókasafnsins: „Hann hefur einnig sinnt ungum skáldum af
alúð og fjallað um ljóðabækur slíkra í áraraðir.“ Hann fór 23 ára gamall til
Moskvu árið 1967 ásamt vini sínum, Degi Sigurðarsyni, og var þar í tæpt ár,
og í framhaldi af því var hann tvö ár við nám í Varsjá og síðan 1976 til 1980
við nám í Aix-en-Provence í Frakklandi. Fljótlega eftir heimkomuna réði hann
sig sem kennara að Fjölbrautarskólanum á Sauðárkróki og kenndi þar í meira en
tvo áratugi, vann auk þess oft sem leiðsögumaður á sumrin. Það kemur fram bæði í fyrrgreindu viðtali við Geirlaug
og í viðtali sem Skúli Björn Gunnarsson og Kjartan Hallur Grétarsson áttu við
hann haustið 1994 og birtist í tímaritinu Mími
1995 að stór hluti af fyrstu bókinni, Annað
hvort eða, varð til í Póllandi veturinn 1968-9. Það er kannski svolítið
merkilegt miðað við afköst Geirlaugs að hann gefur þessa bók ekki út fyrr en
fimm árum seinna, árið sem hann verður þrítugur. Flestum lá nú meira á og
sumir yngri menn orðnir tveggja eða þriggja bóka höfundar. Svo sagði hann
sjálfur í viðtalinu að þessi bók hafi verið ægilega vond, sem mér finnst nú
vera ofmælt þótt ekki sé hún kannski í hópi bestu bóka hans. „Áhrif
allsstaðar frá,“ segir hann. „Mjög greinilega frá Liverpool skáldunum,
Beatnikum, Póllandsárunum.“ Að mörgu leyti finnst mér tónninn sleginn í
þessari bók, einhver grunntónn sem hljómar í öllum bókum hans síðan. Yngri
skáld á þessum tíma voru að yrkja talsvert öðru vísi en sú kynslóð sem þá var
komin á miðjan aldur, atómskáldin svokölluðu, svo ólík sem þau þó voru. Svo
ég vitni enn í fyrrgreint viðtal í Tímaritinu þá segir Geirlaugur þar að
atómskáldin hafi lent í baráttu við formið og það hafi orðið svo stórt atriði
að þeir hafi ekki náð að opna eins inn á yrkisefnin og leyfa sér meira í
málfarinu. Það kom ekki síst í hlut náins vinar Geirlaugs, Dags
Sigurðarsonar, að ryðja nýja braut og einnig nefnir hann Ara Jósefsson í því
sambandi. Þetta voru fyrrnefnd Liverpool-skáld og Beatnikar líka að gera á
sínum slóðum. Hannes Sigfússon hafði reyndar sagt í viðtali í Birtingi
einhvern tíma á sjöunda áratugnum að tími hins skorinorða ljóðs, ef ég man
orðalag hans rétt, væri kominn. Í Tímaritsviðtalinu rifjar Geirlaugur upp
jólanótt á Hótel Borg árið 1966, þar sem hann vann sem næturvörður, þegar
hann las nýútkomna ljóðabók eftir Hannes Sigfússon, Jarteikn, „...má kannski segja að Hannes hafi verið fyrsta
skáldið eftir Stein sem grípur mig.“ Opnari og skorinorðari ljóðagerð
einkennir þau skáld sem koma fram um og upp úr 1970. En mér hefur alltaf
fundist öðruvísi tónn í þessari fyrstu bók Geirlaugs og svo enn frekar í
seinni verkum hans. Það er kannski efahyggjan. Það var mikil
þjófélagsgagnrýni en ekki beinlínis mikil efahyggja á þessum tímum þegar ungt
fólk var annað hvort hippar eða byltingarsinnaðir marxistar nema hvort
tveggja væri og rokktónlistin dundi. En Geirlaugur gerir grín að okkur
byltingarsinnunum í ljóði sem hann nefnir „Í fylkíngu“ – titillinn er allur
með upphafstöfum þannig að ekki er ljóst hvort orðið fylkíng er sérnafn sem
vísar til þeirra stjórmálasamtaka sem nefndust Fylkingin og Geirlaugur hafði
eitt sinn verið félagi í: Nei félagar okkur skjátlaðist aldrei enda innréttað okkar heim einkar smekklega milt ljós þekkíngarinnar í öllum viðkvæmum skotum hver skoðunin annarri róttækari skartar í hillunum – reyndar ættum við fyllilega inni að taka okkur hvíld byltíngin afstaðin og vel byrgð innra með okkur „Var farinn að finna fyrir því,“ sagði hann í viðtalinu
í Tímaritinu, „strax upp úr 1970 hversu innantómir frasarnir voru orðnir.
Menn þuldu Marx uppúr svefni. En já, fólk er að vefja sig inní eitthvert
Álafossteppi og þegar það fer að slitna verður helvíti kalt. Fyrstu bækur
mínar eru að einhverju leyti uppgjör við þetta.“ Ég ætla að leyfa mér að vitna í aðra grein sem ég
skrifaði árið 1983 fyrir sænska tímaritið Café
Existens um íslenska nútímaljóðlist. Þar segi ég um Geirlaug: „Hjá
Geirlaugi Magnússyni er yfirborðsmennskan, falsið, firringin og lífsflóttinn
aðalþemað og í bland mikilvægara en hjá flestum af samtímamönnum hans. Hjá
honum er miklu minna um beinar tilvísanir til hins ytri veruleika. Hann er
reyndar um tíu árum eldri en flestir þeirra sem hér hafa verið nefndir og
ekki eins upptekinn af sömu reynslu og sú kynslóð sem komst á fullorðinsaldur
um og upp úr 1970. Stíll hans er líka allt öðruvísi, hann hefur þróað með sér
knappara tjáningarform í stað hins málglaða stíls sem hefur verið mjög áberandi
í seinni tíð, en þrátt fyrir það og færri tilvísanir til hins ytri veruleika
setur hinn óheflaði veruleiki og „óbókmenntalegt“ málfar sinn svip á ljóðin.
Ljóð Geirlaugs gætu virst svartsýn, en á hinn bóginn leggur hann áherslu á
skynsemina og réttinn til að efast – en líka tilfinningarnar og ástina – gegn
yfirborðmennskunni, falsinu og lífsflóttanum.“ Í inngangi að viðtali sínu við Geirlaug segir Jón
Kalman um bækur hans sem þá voru komnar út, árið 1995: „Svo ólíkar eru þessar
bækur að nánast ekkert tengir þær saman – nema nafn höfundarins. Sú fyrsta, Annaðhvort eða, er merkt samtíma sínum
og því frekar mælsk á kostnað ljóðrænunnar, meðan ellefta bókin, Þrisvar sinnum þrettán, er borin uppi
af þeim stíl sem Geirlaugur er orðinn þekktur fyrir; stíll sem er í senn
mælskur og knappur, ljóð sem eru í senn írónísk og einlæg.“ Þótt ég geti
verið sammála Jóni um að ljóðlist Geirlaugs hafi breyst talsvert á þessu
tímabili, þá finnst mér öfugt við hann að þær beri allar mjög sterk og
samfelld höfundareinkenni eða, eins og ég orðaði það áðan um fyrstu bókina,
að með henni er strax sleginn tónn. Í grein minni í Tímariti Máls og menningar 1987 tala ég um að í fyrstu bókinni
deili Geirlaugur á „fláttskap og
yfirborðmennsku, skáldið sættir sig ekki við þá rökleysu, heimsku og lygi sem
hvarvetna blasir við, það gerir kröfu til mannanna um að þeir efist, beiti
skynsemi í stað trúar og komi fram af heiðarleika.“ Síðan vík ég að öðru
einkenni: „Það er einhver utangarðskennd í þessari bók, Annað hvort eða. Þar er setið við drykkju og spil með geðklofnum
unglingum, þar eru smáþjófar og skækjur, utan við gluggann syngja erlendir
fuglar, þar er nótt, myrkur, vetur, draugar og feigð.“ Að vissu leyti finnst
mér þessi utangarðskennd ganga í gegnum skáldskap Geirlaugs. En hún mildast á
vissan hátt, finnst mér, og verður kannski frekar þess eðlis að geta horft á
heiminn út frá öðrum sjónarhornum en þeir gera sem eru mitt í hringiðunni eða
berast með straumnum og sjá ekki nema í þá átt. Í viðtalinu margnefnda í Tímaritinu, kemst
Geirlaugur svo að orði: „Sumir hafa kallað mig bölsýnan en ég er ekki sammála
þeirri skilgreiningu. Ég neita að líta á veröldina sem eitthvað fast. Það eru
að minnsta kosti tvær hliðar, ef ekki fleiri. Ég vil hafa þær margar. Ég trúi
á efann. Efinn er það sem heldur manni lifandi. Efinn og forvitnin, að vísu
fjarskyld en hvorugt getur án hins verið.“ Geirlaugur segir í þessu viðtali að sér finnist alltaf
vænt um þá bók sem kom út árið1982 undir nafninu Fátt af einum. Þá bók segist hann hafa unnið hvað lengst að á
Frakklandsárum sínum. „Það var í þessari bók sem ég lærði dásemdir
útstrikunar. Ég var heilt ár að strika út, eingöngu að strika út.“ Það er
áberandi, þegar bækur Geirlaugs eru skoðaðar, hversu heildstæðar þær eru, það
er ekki eins hann hafi skrifað fyrir skrifborðsskúffuna og gefið svo bara út
þegar nóg var komið. Þannig hafa þær hver sinn svip, eins og Jón Kalmann
bendir á í inngangi viðtalsins, þó að mér finnist sterkur undirliggjandi
skyldleikasvipur með þeim öllum. Sjálfur staðfesti Geirlaugur þetta í
fyrrnefndu viðtali í Mími. „Ég hef
reynt að leggja mig fram við að hafa ákveðna línu eða línur í bókunum,“ segir
hann en dregur þó úr: „Ég veit heldur ekki hvort þetta hefur verið skipulagt
svo stíft.“ Fátt af einum er mjög
heildræn bók, en sama ár kom út önnur bók, miklu minni, aðeins 19 síður, Án tilefnis, og ég hef svona á
tilfinningunni að hún sé ekki eins mikið unnin. Ekki veit ég hvenær þau ljóð
eru ort, en það finnst mér alveg ljóst að hún hefði verið stílbrjótur ef hún
hefði fengið inni í Fátt af einum. Þrítíð segir hann hafa gengið gegnum
sama ferli og Fátt af einum, „en
varð stundum ofunnin,“ segir hann. Ég veit það nú ekki, mér finnst hún
feiknalega góð. En varðandi Fátt af
einum, þá finnst mér athyglisvert að í Tímaritsviðtalinu segist hann hafa
lagst í Jónas Hallgrímsson á Frakklandsárum sínum, „...mér finnst ég hafa
uppgötvað Jónas Hallgrímsson árið 1978“, sagði hann. Svei mér þá ef það er
ekki einhver Jónas í þeirri bók, má reyndar finna þar beinar vísanir til
hans. Og í viðtalinu í Mími segir
hann að í Frakklandi hafi Jónas tekið við af Steini og frá honum hafi hann
ekki sloppið enn. En þótt hér hafi nokkur skáld verið nefnd sem Geirlaugur
lét hafa eftir sér á prenti að hafi verið áhrifavaldar, þá las hann
geysimikið af ljóðum eftir allskonar skáld og hafði þau á hraðbergi. Mig grunar að vinnan við þessar tvær bækur, Fátt af einum og Þrítíð, hafi verið Geirlaugi mikill skóli, í næstu bókum er eins
og hann geti leyft sér að slaka svolítið á, formið er ekki eins knappt. Næstu
tvær bækur, Áleiðis áveðurs og Ítrekað, eru sundurlausari hvað formið
snertir, en seinni bókunum er gjarnan skipt í kafla þar sem ljóðin eru oft í
svipuðu formi. En formið e ekkert aðalatriði út af fyrir sig, það er
mikilvægt og Geirlaugur þurfti vissulega að taka við það glímu, en orðin
sjálf skipta meira máli, merking orðanna og tengsl þessara merkinga. Það er
kannski þess vegna sem hann reyndi að losa sig við óþörf orð, hann kemur inn
á það í áðurnefndum viðtölum. „Hvert orð er djásn,“ eru lokaorð Geirlaugs í
Mímisviðtalinu. Og inn í ljóð Geirlaugs rata allskyns fyrirbæri – við förum
með honum um skuggasund og inn á knæpur, við erum með honum úti í nátúrunni,
við erum á ferð, við erum lokuð inni í húsum, þarna eru þrestir, einn
banvænn, annar miðaldara og kominn á raupsaldurinn, þarna eru kettir, gjarnan
útigangskettir, örvasa vopnlaus veiðimaður, hauslaus brúða, tungl, eitt sinn
lemstrað, urðartungl og stjörnur, sjórekinn drumbur, skuggabaldrar, skottur,
fylgjur, englar, jafnvel erkienglar og einhyrningar, þarna er arfi og hvönn,
baldursbrá og gleymmérei. Hvassir sóalrgeislar stinga úr þér augun, oft er
vindasamt og vandrataðir vegir – við getum í einu stuttu ljóði haft hljómlist
og fuglasöng, ræskingar í stigagangi og blöndungi þreyttra bifreiða,
svanasöng og langæjar lyftur, námagöng og orgelskrifli. Og annarsstaðar er
grimmdardagur og meinhornamúsik. Þannig fyllist hugurinn af öllum þessum
kraftmiklu orðum, öllum þessum hversdaglegu og dularfullu fyrirbærum við
fyrsta lestur og svo les maður ljóðin aftur, íhugar tengingarnar og
heildarmerkinguna, sem kannski er ekki alltaf alveg ljós en sest
einhverstaðar í taugaendana, og maður er ekki samur á eftir. |
|
|
Einar Ólafsson – forsíða – greinar