Einar Ólafsson:

Fara hagsmunir fyrirtækja og almennings saman?

Birtist í Morgunpósti VG 13. sept. 2004

Ráðherrann Valgerður Sverrisdóttir hafði sagt eitthvað á þá leið um daginn að markaðurinn væri fyrir almenning en ekki fyrirtæki og forstjóra. Framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins tók þetta óstinnt upp, sagði það gamaldags tal að einhver mótsögn væri milli almennings annars vegar og fyrirtækja og forstjóra hins vegar. Hann vitnaði í gamlan foringja jafnaðarmanna í Svíþjóð sem hafði sagt að það sem væri gott fyrir Volvo væri gott fyrir Svíþjóð.

Í umræðunum um kaup Símans á Skjá einum heyrðist einhvers staðar að það væri ekkert athugavert við að ekki hafi verið haft samráð við ríkisstjórnina, þetta hafi verið bísniss en ekki pólitík og stjórn Símans hafi bara verið að gæta hagsmuna fyrirtækisins.

Gamli jafnaðarmannaforinginn í Svíþjóð hafði ekki rétt fyrir sér. Það sem er gott fyrir Volvo er ekki endilega gott fyrir Svíþjóð. Úti um allan heim er fólk sem hefur misst atvinnu sína og byggðarlög sem eru að leggjast í auðn af því að fyrirtækið sem var helsti vinnuveitandinn á svæðinu uppgötvaði að einhvers staðar væri hægt að fá ódýrara vinnuafl eða borga lægri skatta eða komast af með minni mengunarvarnir. T.d. tilkynnti General Motors 2. sept. sl. að frá 2008 skuli framleiðsla Saab 9-3 í Trollhätten í Svíþjóð og Opel Vectra í Rüsselheim í Þýskalandi sameinuð á einum stað, en ekki hefur verið tilkynnt hvar. Verklýðsfélög í Svíþjóð og Þýskalandi hafa mótmælt þessum áformum harðlega.

Frjálshyggjumennirnir leggja áherslu á að einkareksturinn sé svo hagkvæmur af því að eigendurnir krefjast arðs og því hljóti fyrirtækinu að vera vel stjórnað. Ef það borgar sig að flytja starfsemina, þá skal það gert. Ef það borgar sig að breyta framleiðslufyrirtæki í fjárfestingafyrirtæki, þá skal það gert.

Sænski jafnaðarmannaforinginn hafði samt ekki alveg rangt fyrir sér. Auðvitað geta hagsmunir fyrirtækis og almennings eða þjóðar farið saman. Og mörg fyrirtæki hafa verið stofnuð með hagsmuni almennings, byggðarlags eða lands að leiðarljósi, auðvitað helst í eigu opinberra aðila eða samvinnufélaga, en eflaust má líka finna dæmi um samfélagslega ábyrga kapítalista (það mun raunar vera svo að fyrirtæki sem er að meirihluta í eigu eins einstaklings eða fjölskyldu sýni oftar samfélagslega ábyrgð en fyrirtæki með dreifðari eignaraðild).

Undir lok síðustu aldar fór gróði fyrirtækja víða um heim minnkandi. Það leiddi til mikils samruna, m.a. í bílaiðnaði og fleiri greinum (og víða harðra stéttaátaka, t.d. í S-Kóreu þegar átti að legga Daewoo-verksmiðjur niður). En það var líka farin önnur leið til að halda uppi gróðanum, fjárfestingabrask. Og hinir ríkustu hafa orðið ríkari, hinir fátækari fátækari. Það má því segja að það sé í hæsta máta nútímalegt að segja að hagsmunir fyrirtækjanna og almennings fari ekki saman.

Krafan um hámarksgróða hefur orðið æ háværari. Og það er ekki víst að sá gróði sé um leið samfélagslegur gróði. Fyrirtækið græðir á því að flytja verksmiðju eða leggja hana niður en tekur ekki á sig kostnaðinn af atvinnuleysinu og fátæktinni sem ríður yfir byggðarlagið í kjölfarið og sá kostnaður kemur ekki inn í bókhaldið. Þegar samvinnufyrirtæki eða opinbert fyrirtæki í næsta byggðarlagi berst í bökkum við að halda uppi atvinnu, þá gengur ekki að benda á tölurnar í árskýrslu hins fyrirtækisins og segja: Sjáiði, einkafyrirtækið plumar sig betur.

Við ættum kannski að taka framkvæmdastjóra SA á orðinu og gera þá kröfu að hagsmunir fyrirtækjanna og almennings fari saman, að fyrirtækin setji hagsmuni almennings inn í markmið sín og uppgjörsreikninga, að kaup á öðrum fyrirtækjum eða verksmiðjuflutningar séu ekki bísniss heldur líka pólitík í þeim skilningi að rekstri fyrirtækjanna og viðskiptum þeirra fylgi samfélagsleg ábyrgð.