Hið nokkuð svo óljósa
fyrirbæri
hnattvæðing hefur verið gagnrýnt mjög og
jafnvel vakið
upp miklar mótmælaaðgerðir víða um heim og alþjóðlega andófshreyfingu á
undanförnum áratug. Hverju eru menn að mótmæla? Hvað er svona neikvætt
við
hnattvæðinguna?
Andstæðingar
hnattvæðingar þrengja
hugtakið gjarnan með því að tala um kapítalíska hnattvæðingu eða
hnattvæðingu á
forsendum nýfrjálshyggjunnar eða stórfyrirtækjanna (corporate
globalization).
Ýmsar viðskiptahömlur hafa verið afnumdar, einkum gegnum samningaferli
á vegum
Alþjóðaviðskiptastofnunarinnnar, þannig að stórfyrirtæki fá frjálsari
hendur
til að stunda viðskipti hvarvetna og flytja fjármagn og starfsemi hvert
á land
sem þeim hentar best. Efnahagskerfi heimsins er miðað við hagsmuni
stórfyrirtækjanna og hámarksgróði þeirra verður markmiðið. Þetta veldur
oft því
að staðbundinn framleiðsla, bæði í landbúnaði og iðnaði, verður undir,
afkoma
einstakra byggðarlaga verður háð ákvörðunum sem jafnvel eru teknar á
skrifstofum stórfyrirtækja hinum megin á hnettinum, framleiðsla, neysla
og
ýmsir menningarþættir verða einsleitari. Þess vegna hafa t.d. smábændur
og frumbyggjar
í þróunarlöndunum verið áberandi í andófshreyfingunni ásamt
menntamönnum í
þróuðu löndunum auk ýmissa annarra hópa.
Þessi hreyfing er ekki bara á móti.
Æ meiri umræður hafa orðið á undanförnum árum um hvaða valkosti við
eigum við
kapítalíska hnattvæðingu og nýfrjálshyggju. Meðal annars hefur verið
rætt um
svokallaða lókalíseringu (localization). Mér er ekki alveg ljóst
hvaða
íslenskt orð hentar best fyrir þetta, kannski „grenndarvæðing“
eða „grenndarstefna“. Í örstuttu máli má segja að inntak
þessarar stefnu
sé að hvert byggðarlag eða hver minnsta eining samfélagsins hafi sem
mest um
sín mál að segja. Það fer svo eftir atvikum hversu víðtækar þessar
einingar
eru, þær geta verið einstaklingurinn, fjölskyldan, hverfi,
sveitarfélag,
mismunandi stór byggðarlög, héruð, einstök ríki, ríkjahópur eða
heimssvæði.
Hugsun í þessa átt er víða að finna, svo sem í því sem kallast
nálægðarregla og
felst í að sérhver ákvörðun skuli tekin eins nærri þeim sem málið
varðar og
unnt er. En grenndarstefnan er bæði víðtækari og róttækari, einkum
vegna þess
að hún nær líka til framleiðslunnar. Þannig yrði leitast við að varan
yrði
framleidd sem næst neytandanum – eða neytt sem næst framleiðandanum.
Hver
samfélagseining leitist þannig við að vera sem mest sjálfri sér næg og
framleiði fyrir sig það sem hægt er og hagkvæmt. Og þegar við segjum
hagkvæmt,
þá skoðum við það í víðu samhengi þar sem bæði umhverfisleg og
samfélagsleg
sjónarmið eru tekin inn í dæmið. Við getum kannski fengið ódýrara
lambakjöt frá
Nýja Sjálandi ef við skoðum dæmið þröngt. Útkoman breytist hins vegar
ef við
tökum inn í dæmið umhverfislegan kostnað, svo sem vegna þeirrar
mengunar
sem flutningur yfir hálfan hnöttinn kostar, eða samfélagslegan kostnað
vegna
þeirra starfa sem tapast hér í landbúnaði og matvælaiðnaði, sem og
vegna og
byggðaröskunar og annarra samfélagslegra áhrifa.
Grenndarstefnan tengist líka
hugmyndum um fæðuöryggi (food security eða food sovereignty)
þar
sem mikið er lagt upp úr að lönd eða landshlutar séu sem mest
sjálfbjarga
varðandi grundvallarfæðuöflun. Sú stefna beinist m.a. gegn viðleitni
yfirþjóðlegra landbúnaðarfyrirtækja til að sölsa undir sig stór
landsvæði í
þróunarlöndunum, oft með geigvænlegum afleiðingum fyrir smábændur.
Grenndarvæðingin mundi krefjast allt
annarskonar viðskiptareglna og samninga en Alþjóðaviðskiptastofnunin
(WTO)
stendur fyrir og reyndar hefur verið stungið upp á að sú stofnun víki
fyrir
Alþjóðlegu grenndarvæðingarstofnuninni (World Localization
Organization –
WLO) og GATT-samningurinn (Almennt samkomulag um um tolla og
viðskipti)
víki fyrir GAST-samningi sem stendur fyrir Almennt samkomulag um
sjálfbær
viðskipti (General Agreement on Sustainable Trade).
Með grenndarvæðingu er
ekki átt við
að hvert samfélag eigi að einangra sig. Þvert á móti leggja talsmenn
hennar
áherslu á að tengja hana alþjóðahyggju. Heimsviðskipti halda áfram, en
þau
mundu minnka talsvert þar sem fyrst og fremst yrðu fluttar inn vörur
sem ekki
er hægt eða hagkvæmt að framleiða heima fyrir. Hins vegar er lögð mikil
áhersla
á að menn skiptist á upplýsingum og kunnáttu og vinni þannig saman að
aukinni
hagsæld. Svona hagkerfi mundi að sjálfsögðu ekki byggjast á samkeppni
nema þá
að takmörkuðu leyti og því mundi einstaklingum eða fyrirtækjum ekki
vera það
sama hagsmunamál og nú að halda upplýsingum og kunnáttu fyrir sig.
Ekki eru allir, sem
andæft hafa
hnattvæðingunni, jafn hrifnir af þessum hugmyndum. Þannig hefur t.d.
breski
blaðamaðurinn George Monbiot gagnrýnt þær bæði í bók sinni The Age
of
Consent og blaðagreinum (t.d. „I Was Wrong About Trade“, Guardian
24.6.03,
sjá www.monbiot.com), en hann óttast að
slíkar
takmarkanir á heimsviðskiptum gætu dregið úr velmegun og framförum og
þær mundu
festa hin vanþróaðri lönd í áframhaldandi vanþróun.
Sjá nánar:
Colin Hines,
„Understanding and Explaining Localization“, www.sovereignty.org.uk/features/footnmouth/local11.html.
Janúar
2007
http://notendur.centrum.is/~einarol/grenndarstefna.html