|
Birtist á
Friðarvefnum 5. júní 2005
Á fundi Alþingis 4. júní beindi þingmaður VG,
Katrín Jakobsdóttir, þeirri fyrirspurn til utanríkisráðherra, Ingibjargar
Sólrúnar Gísladóttur, hvort þær heimildir, sem fyrri ríkisstjórn veitti til að
bandarísk stjórnvöld mættu nýta íslenska lögsögu, lofthelgi og flugvelli til
flutninga vegna innrásarstríðsins í Írak, hefðu verið teknar aftur eða til
stæði að afturkalla þær.
Svar utanríkisráðherra var svohljóðandi: „Eftir
því sem mér er best kunnugt voru þessar heimildir veittar þegar Íslendingar
studdu innrásina í Írak og voru þá í gildi um ákveðinn tíma en slíkar
heimildir eru ekki í gildi lengur. Það eru auðvitað breyttar aðstæður líka í
Keflavík eftir að herinn hvarf af landi brott og nú mun það vera til
sérstakrar skoðunar hvernig slíkum heimildum verði háttað í framtíðinni.“
(Tilvitnun eftir
bráðabirgðaútgáfu á vef Alþingis).
„Slíkar heimildir eru ekki í gildi
lengur,“ segir utanríkisráðherra. Þessi yfirlýsing er þýðingarmikil
þótt ekki komi fram fram hvenær þær voru felldar úr gildi.
Í framhaldi af þessari yfirlýsingu
utanríkisráðherra og yfirlýsingu ráðherrans frá 31. maí um að ríkisstjórn
Íslands styðji ekki lengur stríðsreksturinn í Írak væri fróðlegt að fá svör
við því hvað sé átt við með því að ríkisstjórnin vilji „leggja lóð á
vogarskálar friðar í Írak og Miðausturlöndum, m.a. með þátttöku í mannúðar- og
uppbyggingarstarfi,“ eins og segir í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar.
Einsog kunnugt er hefur NATO verið með
starfsemi í Írak, þótt ekki sé um formlega „friðargæslu að ræða“ eins og í
Afganistan. Íslendingar hafa tekið þátt í þessari starfsemi, m.a með því að
leggja til starfsmenn. Augljósleg er starfsemi NATO ekki óháð hagsmunum
Bandaríkjanna þar sem Bandaríkin eru ótvírætt forysturíki í NATO. Því hlýtur
að það vera rökrétt framhald af þeirri ákvörðun að hætta að styðja
stríðsreksturinn í Írak, að Ísland hætti þátttöku í starfsemi NATO í Írak og
beini kröftum sínum að öðrum vettvangi, vettvangi sem er óháður Bandaríkjunum.
Um starfsemi NATO í Írak,
sjá:
„NATO’s assistance to Iraq“ á vef NATO.
„Íslendingar taka beinan þátt í stríðinu í Írak – og leggja til einn hermann“
á Friðarvefnum 21. mars 2007.
3. júní 2007
Eftirfarandi grein birtist í Morgunblaðinu 3.
júní 2007 og Friðarvefnum sama dag. Rétt
er að geta þess að utanríkisráðherra lýsti því yfir á Alþingi 31. maí að
umrætt orðalag í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þýddi að ríkisstjórnin
styður ekki stríðsreksturinn i Írak. „Listi hinna viljugu ríkja“ með nafni
Íslands heyrir því sögunni til og Bandaríkin geta ekki lengur litið á Ísland
sem stuðningsríki í herferðinni í Írak. Þar sem Ísland hefur verið á þessum
lista í fjögur ár án athugasemda íslenskra stjórnvalda hlýtur það að vera
eðlilegt að ríkisstjórn Bandaríkjanna verði nú tilkynnt þessi stefnubreyting
með formlegum hætti. Höfundur þessarar greinar mun sjá til þess að hún verði
kynnt á vettvangi hinnar alþjóðlegu andófshreyfingar gegn innrásinni og
stríðsrekstrinum í Írak.Í
stefnuyfirlýsingu hinnar nýju ríkisstjórnar segir svo: „Ný ríkisstjórn
harmar stríðsreksturinn í Írak og vill leggja sín lóð á vogarskálar friðar í
Írak og Miðausturlöndum, m.a. með þátttöku í mannúðar- og
uppbyggingarstarfi.“ Minna og óljósara gat það nú varla verið og má segja að
þetta segi svo sem ekki neitt.
Flokksformennirnir tveir kusu að réttlæta hið
óljósa orðalag með því að horft væri til framtíðar og fortíðin ætti ekki að
þvælast fyrir. Nú er það svo, að sá fortíðargjörningur fyrri ríkisstjórnar
að styðja innrásina í Írak er ekki bara fortíð, honum er ekki lokið. „Listi
hinna viljugu ríkja“ er enn á heimasíðu Hvíta húsins, „coalition“ eru þessi
49 ríki kölluð þar, „bandalag, sem hefur hafið hernaðaraðgerðir til að
afvopna Írak af gjöreyðingarvopnum þess“. Samkvæmt skilningi
Bandaríkjastjórnar, sem íslensk stjórnvöld hafa ekki mótmælt, stóð Ísland að
þessum hernaðaraðgerðum með Bandaríkjunum. Og þessar hernaðaraðgerðir standa
enn. Þannig styður hin nýja ríkisstjórn Íslands stríðsreksturinn í Írak þótt
hún harmi hann. Í því er engin mótsögn fólgin, því stundum þarf fleira að
gera en gott þykir, og maður getur harmað verk sín þótt hann standi við þau.
Það getur vel verið að Bush harmi þennan stríðsrekstur líka, þetta er
auðvitað bölvað vesen.
Ég er ekki fyrst og fremst að biðja um
uppgjör við fortíðina. Ég er bara að biðja um það að Ísland láti af
stuðningi sínum við stríðsreksturinn í Írak. Auðvitað væri ekki verra ef
Geir H. Haarde bæðist afsökunar á að hafa stutt innrásina í upphafi. En ég
spyr Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur: „Hversu lengi ætlar þú að vera
utanríkisráðherra í ríkisstjórn sem styður stríðsreksturinn í Írak?“
Ég spyr af því að þetta er stórmál. Þessi
stríðsrekstur hefur kostað meira en 100 þúsund mannslíf, enn fleiri særða og
örkumlaða á sál og líkama, efnahagur og innviðir Íraks eru í rúst, tugir
þúsunda á flótta. Þessi stríðsrekstur er líka hluti af glæpsamlegri og
siðlausri heimsvaldastefnu Bandaríkjanna, hann er ólöglegur að alþjóðalögum,
hann tengist stríðsglæpum og ýmsum mannréttindabrotum, svo sem
Guantánamo-fangabúðunum.
Úr ræðu
utanríkisráðherra á Alþingi 31. maí 2007. (Textinn er tekinn af
vef Alþingis og er birtur hér með þeim fyrirvara að hann er enn
óyfirlesinn þar. Leturbreytingin er ekki í frumtextanum.)
„Eitt þeirra mála sem
reynst hefur þjóðinni þungbært á síðustu árum er afstaðan til
Íraksstríðsins. Við þekkjum öll sögu þess máls. Það var fyrri ríkisstjórn
Íslands sem tók þá umdeildu ákvörðun að styðja innrásina í Írak, m.a. í
andstöðu við minn flokk. Þeim stuðningi fylgir siðferðileg ábyrgð sem við
sem þjóð verðum að horfast í augu við og axla. Ákvörðunin um innrásina í
Írak var tekin á röngum forsendum og stuðningur stjórnvalda á Íslandi var
það einnig. Að mínum dómi átti hann aldrei að koma til greina. Ný
ríkisstjórn lýsir því yfir að hún harmar þennan stríðsrekstur. Hún styður
hann því ekki. Þetta er mikilvæg yfirlýsing um nýja stefnumótun um
utanríkisstefnu þar sem friðsamleg lausn deilumála og virðing fyrir
alþjóðalögum og mannréttindum verða leiðarljós stjórnvalda á
alþjóðavettvangi. Ég hygg að þjóðarsátt sé um það að Íslendingar eigi um
ókomna tíð að ganga fram í samfélagi þjóða sem friðflytjandi. Þjóð
menningarsamskipta, viðskipta og útrásar, stolt af landi okkar og þjóð en
jafnframt meðvituð um nauðsyn vits þess sem víða ratar eins og segir í
Hávamálum. Ný ríkisstjórn lýsir því yfir að í framtíðinni munu allar meiri
háttar ákvarðanir á sviði utanríkismála verða teknar í samráði við
utanríkismálanefnd Alþingis.“
„Lista hinna viljugu
ríkja“ má sjá á
vefsíðu Hvíta hússins.
Allir flokkar fylgja
hernaðarhyggjunni - nema Vinstri græn
Birtist á
visir.is
9. maí 2007undir
fyrirsöginni Hernaðarhyggjan er á kjörseðlinum
Samtök hernaðarandstæðinga
hafa sent fyrirspurnir til þeirra flokka sem standa að framboðum til Alþingis
í vor um afstöðu þeirra til varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna og aðildar
Íslands að NATO. Svör bárust frá Vinstri-grænum, Samfylkingunni,
Íslandshreyfingunni og Framsóknarflokknum og hafa þau verið kynnt í
fréttabréfi samtakanna, Dagfara, og á
Friðarvefnum.
Allir flokkarnir nema VG eru
andvígir uppsögn varnarsamningsins og úrsögn Íslands úr NATO. Frjálslyndi
flokkurinn svaraði ekki en vísaði í stefnuskrá sína þar sem segir
„varnarsamstarf Íslands innan NATO verður að breytast með tilliti til
breytinga í alþjóðastjórnmálum“. Ekkert er minnst á varnarsamninginn og vægast
sagt óljóst hvað meint er með fullyrðingu um að varnarsamstarfið þurfi að
breytast. En varaformaður flokksins sagði nýverið á fundi Varðbergs að
varnarsamningnum bæri að viðhalda. Sjálfstæðisflokkurinn svaraði engu.
Hér sem víðar birtist
sérstaða Vinstri-grænna. Enginn annar flokkur treystir sér til að taka afstöðu
gegn hernaðarsamstarfi við það stórveldi sem á undanförnum árum hefur hvað
eftir annað gert ólögmætar innrásir í önnur lönd með skelfilegum afleiðingum
og þráfaldlega brotið gegn alþjóðalögum og mannréttindasáttmálum. Enginn annar
flokkur virðist gera sér grein fyrir þróun NATO til æ árásargjarnara
hernaðarbandalags.
Útþenslustefna og
kjarnorkuvopn
Hvað sem um NATO mátti segja
á árum áður, þá hélt það sig þó innan svæðis aðildarríkjanna, en nú þenst það
út og stendur í stórræðum utan síns svæðis. Þannig heldur NATO uppi hernámi í
Afganistan í kjölfar innrásar forysturíkis síns, Bandaríkjanna, og kallar það
friðargæslu. Það tekur virkan þátt í blóðbaðinu í Írak. Það heldur uppi
starfsemi kringum Miðjarðarhafið og í Miðausturlöndum til að treysta ítök
Bandaríkjanna þar. Á undanförnum árum hafa tengsl NATO við Ísrael verið að
styrkjast. Og innra skipulagi bandalagsins hefur verið breytt til að gera það
skilvirkara í sífellt árásargjarnari stefnu sinni.
Kjarnorkuvopn eru hluti af
vígbúnaði NATO og NATO hefur áskilið sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum.
Það hefur verið notað sem röksemd gegn tillögum um kjarnorkuvopnalaust Ísland
að það samrýmist ekki aðild okkar að NATO.
Sérstaða VG
Samfylkingin gefur sig út
fyrir að berjast fyrir bættum kjörum alþýðu. Hernaðarstefna Bandaríkjanna og
NATO beinir fjármagninu frá velferðarmálum til gífurlegrar sóunar vegna
vígvæðingar. Almenningur líður fyrir hernaðarstefnuna. Almenningur líður fyrir
tilveru NATO og hernaðarsamstarf við Bandaríkin.
Íslandshreyfingin gefur sig
út fyrir að berjast fyrir umhverfisvernd. Auk óheftrar gróðahyggju er
hernaðarstefnan einhver mesta ógnunin við umhverfisverndina.
Það þarf enginn að velkjast í
vafa um hvar Sjálfstæðisflokkurinn stendur þótt hann hafi ekki látið svo lítið
að svara fyrirspurn SHA. Sjálfstæðisflokkurinn er gersamlega staðnaður hvar
sem á er litið, fastur í stóriðjulausnum og frjálshyggju sem varð úrelt fyrir
hundrað árum, en auk þess hangir flokkurinn í hernaðarstefnu Bandaríkjanna
hversu siðlaus sem hún er. Og hinir flokkarnir, allt frá Framsókn til
Samfylkingar fylgja með. Aðeins Vinstri græn hafa skynsemi og þor til að taka
aðra afstöðu. Kjósum gegn hernaðarstefnunni 12. maí.
Rússar og NATO í nýtt kalt
stríð?
Birtist á
Friðarvefnum 3. maí 2007
Rússar og NATO í nýtt kalt
stríð? Þetta er fyrirsögn á fréttasíðum Textavarps Ríkisútvarpsins í dag.
Tilefnið er að Rússlandsstjórn sagðist í dag ekki ætla að tilkynna
aðildarríkjum NATO né öðrum ríkjum um herflutninga innan eigin landamæra, eins
og kveðið er á um í afvopnunarsamningi um hefðbundinn herafla í Evrópu frá
1990, og Pútin, forseti Rússlands, hefur tilkynnt að afvopnunarsamningurinn sé
úr gildi fallinn.
Þetta er svar við ákvörðun
Bandaríkjastjórnar um að koma fyrir gagnflaugakerfi í Tékklandi og Póllandi.
Pútín segir flaugarnar vera beina ógn við þjóðaröryggi Rússlands en
Bandaríkjastjórn segir tilganginn að verjast hryðjuverkamönnum og ríkjum eins
og Íran.
Þetta gerist á sama tíma og
Rússar gagnrýna eistnesk stjórnvöld harðlega og hafa stöðvað útflutning á olíu
og kolum til Eistlands umdeilds vegna flutnings á minnismerki í Tallín um
sovéska hermenn í seinni heimstyrjöldinni.
Rússum ögrað
Það er auðvitað stóralvarlegt
mál ef Rússar tilkynna það að afvopnunarsamningurinn frá 1990 sé fallin úr
gildi. En eins og fram kemur í frétt RÚV hefur þetta sinn aðdraganda. Í
rauninni hafa Rússar mátt sætt sig við ótrúlega ögrun af hendi Bandaríkjanna
og NATO undanfarinn áratug. NATO hefur stækkað til austurs, frá því 1999 hafa
tíu fyrrverandi austantjaldslönd gengið í NATO, þar á meðal þrjú fyrrverandi
Sovétlýðveldi, og þrjú eru í inngönguferli. Tvö fyrrum Sovétlýðveldi, Úkraína
og Georgía, eru í ferli sem miðar að inngöngu í NATO, þótt ekki sé enn um
beinar aðildarviðræður að ræða, og önnur fjögur, Aserbaídsjan, Armenía,
Kasakstan og Móldóva, hafa samstarf við NATO sem er þróað áfram með formlegum
hætti.
Þá hafa Bandaríkin
margvíslegt hernaðarlegt samstarf við þessi ríki, þar á meðal herstöðvar eða
aðra hernaðarlega aðstöðu. Hér er auðvitað gífurleg breyting frá tímum kalda
stríðsins þegar öll Austur-Evrópa var milli NATO og Sovétríkjanna. Nú er NATO
komið upp að landamærum Rússlands norðan við Hvíta-Rússland og með náið
samstarf við nágrannaríki Rússlands þar fyrir sunnan og austan, í sumum
tilvikum með stefnu þeirra á aðild. Rússland hefur dregið allt herlið sitt út
úr gömlu austantjaldsríkjunum og mörgum fyrrum Sovétlýðveldum og er að draga
það út úr öðrum, en um leið og jafnvel áður koma NATO og Bandaríkin með sitt
herlið eða hernðarráðgjafa í staðinn.
Árið 2002 sögðu Bandaríkin
einhliða upp ABM-samningnum frá 1972 um takmörkun gagnflaugakerfa, samning sem
þótti mjög mikilvægur í afvopnunarviðleitninni, og síðan hafa Bandaríkin verið
að byggja upp gagnflaugakerfi í samráði við NATO og eru m.a. að koma upp
aðstöðu fyrir gagnflaugar í Póllandi og Tékklandi.
NATO eftir kaldastríðið: árásargjarnt hernaðarbandalag
heimsvaldasinna
Einar Ólafsson tók saman.
21. apríl 2007
Með lokum kalda stríðsins
breyttist staða NATO. Það var sagt vera varnarbandalag Vestur-Evrópu og
Norður-Ameríku gegn yfirvofandi hættu frá Sovétríkjunum og fylgiríkjum þeirra.
Af hinum yfirlýsta óvini er nú vart meira en skugginn eftir.
Meira
Hættum að atast í
Framsókn og snúum okkur að Sjálfstæðisflokknum
9. apríl 2007
Fylgisaukning Vinstri grænna
í skoðanakönnunum að undanförnu er mjög ánægjuleg. Lítið fylgi
Framsóknarflokksins er líka fagnaðarefni. Hins vegar er áhyggjuefni að
Sjálfstæðisflokkurinn virðist halda sínu fylgi, það rokkar að vísu nokkuð upp
og niður í skoðanakönnunum, en er venjulega meira en í síðustu kosningum.
Meira
Eina
leiðin til friðar er að Bandaríkin hverfi frá Írak
Birtist í
Morgunblaðinu 17. mars 2007
Eina hugsanlega leiðin til að binda enda á
sívaxandi ofbeldi í Írak er að bandaríski herinn hverfi á braut ásamt herliðum
annarra svokallaðra viljugra ríkja. Jafnframt verða bandarísk fyrirtæki að
draga starfsemi sína úr landinu, fyrirtæki eins og Halliburton, Bechtel og
olíufyrirtækin sem nú eru að leggja undir sig olíuvinnslu í landinu.
Meginástæða ofbeldisins er innrás og hernám
Bandaríkjanna. Það er sama hversu mikið herlið Bandaríkjamenn senda til Írak,
þau hryðjuverk sem þar eru framin dag hvern verða ekki stöðvuð með hervaldi
því að hryðjuverkin eru vopn hins valdalausa gegn hervaldinu. Þótt ekki sé
rétt að kenna villimannsleg hryðjuverk, sem valda fyrst og fremst limlestingum
og dauða almennings, við frelsisbaráttu er það samt vafalaust að innrás og
hernám Bandaríkjanna í Írak er orsök þessa ástands.
Engin von er þó til að ofbeldinu linni
sjálfkrafa þótt Bandaríkjamenn hverfi á braut ásamt þýjum sínum. Átökin eru
orðin miklu flóknari en svo. En þá fyrst, þegar Bandaríkjamenn og bandamenn
þeirra hverfa á brott, verður hægt að byrja að vinna að friði. Þá verða
Bandaríkjamenn að halda sig til hlés en láta önnur ríki, ríkjasambönd eða
yfirþjóðleg samtök og stofnanir, sem á engan hátt komu að innrásinni, svo sem
Sameinuðu þjóðirnar (en ekki NATO sem er undir forystu Bandaríkjanna), gangast
fyrir friðarumleitunum í Írak og að þeim verða allir innlendir aðilar að koma.
Nú er ekki líklegt að Bandaríkjamenn muni
fallast á þetta, af því að það er ekki meginmarkmið þeirra að koma á friði,
lýðræði og stöðugleika í Írak. Það sem fyrst og fremst vakir fyrir þeim er að
ná ítökum í landinu meðal annars til að ná yfiráðum yfir olíuframleiðslunni.
Þó að mikilvægt sé fyrir þá að koma á friði er þeim meira virði að halda
ítökum sínum.
Alþjóðasamfélagið svokallaða verður því að
þrýsta á Bandaríkin að hverfa frá Írak. Og þar gegna hin svokölluðu viljugu
ríki mikilvægu hlutverki. Meðal þeirra er Ísland. Íslenska ríkisstjórnin getur
alls ekki sagt að hún hafi haft rangar upplýsingar þegar hún ákvað að lýsa
yfir stuðningi við innrásina. Ef svo var, þá var utanríkisráðuneytið engan
veginn starfi sínu vaxið. Mjög trúverðugar upplýsingar lágu fyrir um að
sáralitlar líkur væru á að gjöreyðingavopn væru til í Írak og
vopnaeftirlitsmenn báðu um aðeins lengri frest til að sannreyna það sem lá
næstum ljóst fyrir. Aðrar ástæður, sem tíundaðar hafa verið, eru
jafnfráleitar. Jafnframt lágu fyrir skýrslur frá ýmsum viðurkenndum aðilum um
hugsanlegar afleiðingar innrásar þar sem spáð var miklum hörmungum. Það eina
sem íslensk stjórnvöld geta gert núna er að skammast sín og lýsa því yfir að
þessi stuðningur hafi verið mistök. Jafnframt verða þau að horfast í augu við
ábyrgð sína á þeim hörmungum sem dunið hafa yfir írösku þjóðina frá því að
innrásin hófst (látum viðskiptabannið og allt sem því fylgdi liggja milli
hluta að sinni). Síðan ætti ríkisstjórnin að hafa frumkvæði að því að fá önnur
„viljug ríki“ til að gera hið sama og snúa sér svo sameiginlega til
bandarískra stjórnvalda og krefjast þess að þau hverfi frá Írak, bæði með her
og bisness, svo hægt verði að fara að vinna að friði. Loks ber Íslendingum að
opna landið fyrir íröskum flóttamönnum, því að hverjir eiga að gera að ef ekki
þeir sem bera ábyrgð á ástandinu?
Sveinn Einarsson í
Lækjarbrekku
- in memoriam
Fæddur 5. nóvember 1922,
dáinn 28. febrúar 2007
Sveinn Einarsson móðurbróðir
minn er látinn á áttugusta og fimmta aldursári. Banalegan var ekki löng. Honum
varð þungt um andardrátt skömmu fyrir jól og lagðist inn á spítalann á
Selfossi í byrjun febrúar þar sem hann fékk súrefni. Hann eyddi síðan dögunum
í stól við rúmið tengdur við súrefniskútinn, las í bók, hlustaði á útvarp eða
skrafaði við gesti. Þegar við bræður heimsóttum hann skammaði hann okkur fyrir
leti og framtaksleysi og pólitískt villuráf og gaf okkur fyrirmæli um hvað
ætti að syngja yfir honum og hverjir skyldu bera hann til grafar. Hann átti
von á að þetta færi að styttast en við bjuggumst þó ekki við að svo stutt væri
eftir. Aðfaranótt 28. febrúar vaknaði hann málhress en svo dró fljótt af honum
– hann vaknaði til að deyja.
Sveinn var alltaf
heilsuhraustur, varð varla misdægurt nema þegar sprakk í honum maginn fyrir
mörgum áratugum. Mér þótti þetta með ólíkindum, en þannig var það: þegar honum
varð misdægurt þá var það með hvelli. Sumarið eftir drakk hann te sem ekki var
alvanalegur drykkur í Gnúpverjahreppi á þeim árum og einhvern veginn ekki í
stíl við Svein í Lækjarbrekku. En maginn greri og Sveinn gat aftur farið að
borða feitt saltkjöt og drekka svart kaffi og stundum brennivín og sneri sér
ekki aftur að teinu fyrr en á síðustu dögum sínum á spítalanum á Selfossi.
Sveinn fæddist 5. nóvember
1922 að Efri-Gróf í Villingaholtshreppi en þangað voru foreldrar hans, Einar
Sveinsson og Sesselja Loftsdóttir, nýflutt frá Skúfslæk í sömu sveit með eldri
systur hans þrjár á öðru og þriðja ári. Í Efri-Gróf átti Sveinn heima fyrstu
fimm æviár sín og alltaf bar hann sterkar taugar til Flóans. Löngu seinna,
þegar þau systkinin, Sveinn og Sigga, höfðu stofnað bú í Lækjarbrekku með
foreldrum sínum, áttu Flóamenn leið um veginn fyrir neðan bæinn í fjallferðum
á haustin og kom fyrir að sumir gistu þar.
Foreldrar Sveins voru
leiguliðar í Efri-Gróf og töpuðu ábúðinni árið 1927. Faðir hans fór þá í
lausamennsku og til sjós, móðir hans fór með elsta og yngsta barnið, Sigríði
og Svein, að Háholti í Gnúpverjahreppi, en hinar systurnar fóru til ættingja.
Árið 1929 settust þau að í Brúnavallakoti á Skeiðum þar sem þau önnuðust
bústjórn fyrir Ágúst Helgason og bjuggu þar til 1935, síðasta árið þó eigin
búi, en fluttust þá að Skarði í Gnúpverjahreppi. Þegar Sveinn hafði aldur til
vann hann af og til utan heimilisins, í byggingarvinnu og fleiri störfum í
Reykjavík og Bretavinnunni, m.a. í Kaldaðarnesi í Flóa.
Árið 1949 keyptu Einar og
Sesselja hluta úr jörðunum Steinsholti og Hömrum í Gnúpverjahreppi, en
Sesselja var frá Steinsholti og þar bjuggu Eiríkur bróðir hennar og Sigþrúður
systir Einars. Þarna byggðu þau nýbýlið Lækjarbrekku, fengu fyrst inni í
Steinsholti en reistu myndarlegt íbúðarhús árið 1950. Þar bjuggu þau
systkinin, Sveinn og Sigga, með foreldrum sínum meðan þau lifðu og héldu áfram
búskap þar eftir lát þeirra.
Lækjarbrekka er ekki stór
jörð, rétt um 100 hektarar. Bærinn er undir lágu holti, Ásgeirsholti, þar sem
fyrir löngu var hjáleigan Gata frá Steinsholti. Fallegt útsýni er frá
Lækjarbrekku, Búrfell, Hekla, Tindfjallajökull, Eyjafjallajökull og
Þríhyrningur og Hamraholtið svo næst. Lækur rennur þar fyrir neðan bæinn undir
brekkunni. Fyrir neðan bæinn eru mýrar og voru þar ræktuð tún, einnig í
brekkunni fyrir ofan bæinn, á móunum uppi á Ásgeirsholti og inni í hinu
skjólgóða Kálfsbæli inn undir Langhömrum.
Í Lækjarbrekku var ég á
hverju sumri frá því áður en ég man eftir mér til 16 ára aldurs. Og þangað lá
leiðin ótal oft allan tímann meðan þau bjuggu þar, móðursystkini mín. Kynni
okkar Sveins voru því orðin löng og þau voru líka góð. Sveinn var mér góður
húsbóndi og sanngjarn þótt hvesst gæti í honum ef ég var klaufskur þegar mikið
lá við. En þau hret voru ekki langvinn. Sveinn bjó allgóðu búi, fyrst og
fremst með kýr, en jörðin bar ekki margt sauðfé og ég varð ekki var við að það
væri honum til ama. Hross hafði hann aldrei mörg og ekki þá gæðinga að ég yrði
mikill hestamaður. Sveinn var ágætur bóndi en ólíkur föður sínum að því leyti
að snyrtimennska var honum ekki sérlega gefin. Hann var laginn og góður
smiður. Eftir að ég var farinn að geta tekið til hendinni stækkaði hann fjósið
og stóð í fleiri byggingum og þá rak ég margan naglann og aðstoðaði við
múrverk, en við það var hann sérlega laginn og eftirsóttur til þess á öðrum
bæjum þar sem byggingarframkvæmdir voru.
Ég hygg að Sveinn hafi ekki
haft metnað til að búa verulegu stórbúi. Hann barst ekki á í vélakaupum, fékk
sér þær vélar sem nauðsynlegar þóttu en lítið umfram það, þannig að manni
þótti stundum meiri stæll á öðrum bæjum. En það verk sem við frændur vorum
alltaf stoltastir af var uppgræðsla melsins sunnan í Ásgeirsholtinu. Þar
puðuðum við eitt sumar hverja stund sem gafst við að tína grjót úr melnum þar
til hann var búinn undir sáningu og af þessu örfokalandi varð gjöfult tún.
„Manstu“, sagði Sveinn stundum við mig löngu seinna, „þegar við tíndum grjótið
úr melnum.“ Við sáum ekki eftir því puði. Og eftir það hefur líklega engin
jörð í hreppnum verið betur ræktuð.
Sveinn var sérlega minnugur.
Gaman fannst honum að fá gesti. Ef mann bar að garði var ekki við annað
komandi en hann kæmi inn og fengi kaffi hvort sem hann var kaffiþurfi eða
ekki, þótt heyskapur væri í fullum gangi, og var þá ekki endilega tekið tillit
til þess hvort húsmóðirin hefði tíma til snúast kringum gesti. Hann vildi
spjalla og skipti þá ekki máli hvort hann þekkti manninn. Sveinn fór til
útlanda í fyrsta sinn upp úr miðjum áttunda áratugnum til að heimsækja Guðrúnu
systur sína í Risør í Noregi. Við Þorsteinn bróðir minn vorum þá við nám í
Osló og þegar hann kom til baka sunnan frá Risør með lest til Osló tókum við á
móti honum. Við spurðum hann hvernig lestarferðirnar hefðu gengið. Vel, sagði
hann, á leiðinni suðreftir hefði hann setið með manni frá Vestur-Noregi og
spjallað við hann alla leiðina. Við vissum þó fyrir víst að Sveinn kunni
ekkert tungumál utan íslensku en það vafðist ekki fyrir honum.
Þegar þau systkinin seldu
Lækjarbrekku héldu þau eftir svolitlum bletti í Markahvammi vestast á
Tanganum, en Einar á Hæli hafði gefið föður þeirra þennan blett. Sveinn ákvað
að smíða lítinn kofa til að setja þarna en fannst einfaldast að smíða hann
heima við þar sem þau voru flutt á Selfoss. Hann byggði kofann úti á gangstétt
við Hörðuvelli 6 og spurði hvorki kóng né prest og því síður sýslumanninn
hvort það mætti. Hvort sem það mátti eða ekki var það látið afskiptalaust. Svo
flutti hann kofann á sinn stað. Þetta er ekkert stásshús, en við áttum þarna
stundum sumarnætur við frændur rétt undan melnum sem við týndum grjótið úr.
Velferð á villigötum?
eftir Guðbjörgu
Sveinsdóttur
Birtist í Morgunblaðinu 29. janúar 2007
Byrginu hefur verið lokað og rannsókn á
fjármálaóreiðu þess send til ríkissaksóknara. Forstöðumaður hefur fengið á sig
tvær ákærur um kynferðislega misnotkun og alþjóð hefur fylgst með málinu í
fjölmiðlum. Það þarf því varla að tíunda þessi mál enn og aftur. Hins vegar má
velta fyrir sér hvernig á því standi, að í einu af ríkustu löndum heims velti
yfirvöld ábyrgð og umönnun á þeim, sem hvað aðþrengdastir eru í þjóðfélaginu,
yfir á trúfélög og/eða ýmis líknarfélög. Í þessu máli kristallast viðhorfin og
forgangsröðunin í þessu þjóðfélagi. Þrátt fyrir öll plássin til meðferðar
vegna fíkni- og áfengisvanda hefur ríki og borg skort allan vilja og metnað
gagnvart þeim sem eru lengst leiddir og þurfa oft mesta aðstoðina.
Það segir sína sögu að 80 manns heimsækja
daglega kaffistofu Samhjálpar. Að gistiskýlið í Þingholtsstræti sé yfirleitt
fullt og í vetrarhörkunum undanfarið hafi fólk þurft að sofa úti segir sitt.
Að fólk sé útskrifað af geðdeildum í Konukot (gistiskýli fyrir konur sem rekið
er af Reykjavíkurdeild Rauða krossins) segir svipaða sögu. Það ríkir yfirleitt
mikil þögn um þessi mál, þögn sem er rofin af og til og sérstaklega í
undanfara kosninga, og helst lítur út fyrir að yfirvöld vilji helst losna við
málaflokkinn. Það tók mikinn tíma og vinnu að sannfæra borgaryfirvöld um að
láta í té búsetuhúsnæði fyrir karla sem voru á götunni, en það tókst og
Samhjálp fengin til að reka það. Rauði krossinn hafði frumkvæði að opnun
Konukots og nú stendur til að Samhjálp taki við rekstri gistiskýlisins við
Þingholtsstræti. Samhjálp hefur vissulega staðið sig með prýði í að sinna
þessum málaflokki og ég hef ekkert á móti því að þeir haldi því áfram, enda
hef ég átt mjög gott samstarf við þá í þau 12 ár sem ég hef unnið með
geðfötluðum á Hverfisgötunni. Meðal annars hef ég setið í nefnd um málefni
heimilislausra með þeim þar sem m.a. var unnið að tillögum í húsnæðismálum og
í kjölfarið voru opnuð heimilin á Miklubraut. Með tilkomu þess húsnæðis hafa
lífsgæði margra breyst gífurlega. En mér finnst það vera mannréttindi fólks,
þótt það sé í þeirri stöðu að vera á götunni og vera langveikt, að eiga kost á
faglegri meðferð og umönnun og geta sjálft valið milli þjónustu trúfélaga eða
annarra.
Að annast fólk í svo viðkvæmri stöðu, fólk sem
setur oft allt sitt í hendur umönnunaraðila, krefst þess að viðkomandi starfi
af heilindum og sé með þann siðferðisstyrk að misnota ekki stöðu sína eða
vald. Þessu hefur alls ekki verið fylgt eftir af heilbrigðis- og
félagsmálayfirvöldum, það er eins og þau beri enga ábyrgð á málinu, enda engin
heildræn stefna til í málaflokknum. Það sannar mál Byrgisins eitt og sér. Og
þegar ráðamenn tala um þetta stórslys nú eru fjármálin það eina sem rætt er
um, gæði þjónustunnar eða eftirlit með henni hafa ekki verið á dagskrá og þeim
sem ræða það er brigslað um fordóma gagnvart trúfélögum.
Ég hef starfað í athvarfi fyrir geðfatlaða í
tólf ár, athvarfi sem rekið er af Rauða krossi Íslands. Þann tíma hefur enginn
af hálfu hins opinbera gert sér far um að skoða staðinn eða gera einhvers
konar úttekt á starfseminni. Ráðherrum og öðrum ráðamönnum hefur verið boðið í
mat og skák og þeir hafa þegið það, en ekkert gæðaeftirlit hefur verið á því
hvað fer fram í athvarfinu. Rauði krossinn hafði frumkvæði að því sjálfur að
fá óháðan aðila til að meta starfsemi athvarfsins á tíu ára afmæli þess.
Það má ekki skilja það svo að ekkert hafi
breyst til batnaðar í meðferð og stuðningi við fólk með geðraskanir á
undanförnum árum. Sú hugmyndafræði að færa þjónustuna út af stóru stofnununum
og auka val og vald notenda og aðstandenda hefur rutt sér til rúms hér sem og
í löndunum í kring. Geðheimahjúkrun og aukin göngudeildarþjónusta eru dæmi um
það og fjármagn hefur fengist til áframhaldandi úrbóta í húsnæðismálum
geðfatlaðra og stuðningi með því að selja Símann. Félagsmálaráðuneytið hefur
líka mótað ítarlega stefnu í þjónustu við geðfatlaða og þar er meðal annars
markmiðið að jafna hlutskipti, efla faglega þekkingu og gæðastarf, innra
eftirlit, bætta starfsendurhæfingu og miðlæga ráðgjöf og handleiðslu
sérfræðinga. Þar er líka gert ráð fyrir að árið 2010 verði 50% allra þeirra
sem starfa við þjónustu við geðfatlaða með einhvers konar fagmenntun. Svo mörg
voru þau orð og notendur þjónustunnar mega búast við batnandi tíð. Ráðuneytið
er þegar farið að vinna eftir stefnunni og hefur gert þjónustusamning við
einkaaðila úr einni fagstétt um að gera úttektir á þjónustu við geðfatlaða og
vinna að starfsendurhæfingu. Eitthvað skortir enn á að efla samhæfingu og
samvinnu milli þeirra sem að málaflokknum koma. Og eitt er víst að úrræði
vantar fyrir þá sem verst eru staddir og þeir líða mest fyrir tilviljanakennd
og ábyrgðarlaus vinnubrögð þar sem skortur er á virðingu og fagmennsku.
Grenndarstefna
Birtist í
Morgunpósti
VG 14. jan. 2007
Hið nokkuð svo óljósa
fyrirbæri hnattvæðing hefur verið gagnrýnt mjög og jafnvel vakið upp miklar
mótmælaaðgerðir víða um heim og alþjóðlega andófshreyfingu á undanförnum
áratug. Hverju eru menn að mótmæla? Hvað er svona neikvætt við hnattvæðinguna?
Andstæðingar hnattvæðingar
þrengja hugtakið gjarnan með því að tala um kapítalíska hnattvæðingu eða
hnattvæðingu á forsendum nýfrjálshyggjunnar eða stórfyrirtækjanna (corporate
globalization). Ýmsar viðskiptahömlur hafa verið afnumdar, einkum gegnum
samningaferli á vegum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnnar, þannig að stórfyrirtæki
fá frjálsari hendur til að stunda viðskipti hvarvetna og flytja fjármagn og
starfsemi hvert á land sem þeim hentar best. Efnahagskerfi heimsins er miðað
við hagsmuni stórfyrirtækjanna og hámarksgróði þeirra verður markmiðið. Þetta
veldur oft því að staðbundinn framleiðsla, bæði í landbúnaði og iðnaði, verður
undir, afkoma einstakra byggðarlaga verður háð ákvörðunum sem jafnvel eru
teknar á skrifstofum stórfyrirtækja hinum megin á hnettinum, framleiðsla,
neysla og ýmsir menningarþættir verða einsleitari. Þess vegna hafa t.d.
smábændur og frumbyggjar í þróunarlöndunum verið áberandi í andófshreyfingunni
ásamt menntamönnum í þróuðu löndunum auk ýmissa annarra hópa.
Þessi hreyfing er ekki bara á
móti. Æ meiri umræður hafa orðið á undanförnum árum um hvaða valkosti við
eigum við kapítalíska hnattvæðingu og nýfrjálshyggju. Meðal annars hefur verið
rætt um svokallaða lókalíseringu (localization). Mér er ekki alveg
ljóst hvaða íslenskt orð hentar best fyrir þetta, kannski „grenndarvæðing“ eða
„grenndarstefna“. Í örstuttu máli má segja að inntak þessarar stefnu sé að
hvert byggðarlag eða hver minnsta eining samfélagsins hafi sem mest um sín mál
að segja. Það fer svo eftir atvikum hversu víðtækar þessar einingar eru, þær
geta verið einstaklingurinn, fjölskyldan, hverfi, sveitarfélag, mismunandi
stór byggðarlög, héruð, einstök ríki, ríkjahópur eða heimssvæði. Hugsun í
þessa átt er víða að finna, svo sem í því sem kallast nálægðarregla og felst í
að sérhver ákvörðun skuli tekin eins nærri þeim sem málið varðar og unnt er.
En grenndarstefnan er bæði víðtækari og róttækari, einkum vegna þess að hún
nær líka til framleiðslunnar. Þannig yrði leitast við að varan yrði framleidd
sem næst neytandanum – eða neytt sem næst framleiðandanum. Hver
samfélagseining leitist þannig við að vera sem mest sjálfri sér næg og
framleiði fyrir sig það sem hægt er og hagkvæmt. Og þegar við segjum hagkvæmt,
þá skoðum við það í víðu samhengi þar sem bæði umhverfisleg og samfélagsleg
sjónarmið eru tekin inn í dæmið. Við getum kannski fengið ódýrara lambakjöt
frá Nýja Sjálandi ef við skoðum dæmið þröngt. Útkoman breytist hins vegar ef
við tökum inn í dæmið umhverfislegan kostnað, svo sem vegna þeirrar mengunar
sem flutningur yfir hálfan hnöttinn kostar, eða samfélagslegan kostnað vegna
þeirra starfa sem tapast hér í landbúnaði og matvælaiðnaði, sem og vegna og
byggðaröskunar og annarra samfélagslegra áhrifa.
Grenndarstefnan tengist líka
hugmyndum um fæðuöryggi (food security eða food sovereignty) þar
sem mikið er lagt upp úr að lönd eða landshlutar séu sem mest sjálfbjarga
varðandi grundvallarfæðuöflun. Sú stefna beinist m.a. gegn viðleitni
yfirþjóðlegra landbúnaðarfyrirtækja til að sölsa undir sig stór landsvæði í
þróunarlöndunum, oft með geigvænlegum afleiðingum fyrir smábændur.
Grenndarvæðingin mundi
krefjast allt annarskonar viðskiptareglna og samninga en
Alþjóðaviðskiptastofnunin (WTO) stendur fyrir og reyndar hefur verið stungið
upp á að sú stofnun víki fyrir Alþjóðlegu grenndarvæðingarstofnuninni (World
Localization Organization – WLO) og GATT-samningurinn (Almennt samkomulag
um um tolla og viðskipti) víki fyrir GAST-samningi sem stendur fyrir Almennt
samkomulag um sjálfbær viðskipti (General Agreement on Sustainable Trade).
Með grenndarvæðingu er ekki
átt við að hvert samfélag eigi að einangra sig. Þvert á móti leggja talsmenn
hennar áherslu á að tengja hana alþjóðahyggju. Heimsviðskipti halda áfram, en
þau mundu minnka talsvert þar sem fyrst og fremst yrðu fluttar inn vörur sem
ekki er hægt eða hagkvæmt að framleiða heima fyrir. Hins vegar er lögð mikil
áhersla á að menn skiptist á upplýsingum og kunnáttu og vinni þannig saman að
aukinni hagsæld. Svona hagkerfi mundi að sjálfsögðu ekki byggjast á samkeppni
nema þá að takmörkuðu leyti og því mundi einstaklingum eða fyrirtækjum ekki
vera það sama hagsmunamál og nú að halda upplýsingum og kunnáttu fyrir sig.
Ekki eru allir, sem andæft
hafa hnattvæðingunni, jafn hrifnir af þessum hugmyndum. Þannig hefur t.d.
breski blaðamaðurinn George Monbiot gagnrýnt þær bæði í bók sinni The Age
of Consent og blaðagreinum (t.d. „I Was Wrong About Trade“, Guardian
24.6.03, sjá
www.monbiot.com), en hann óttast að
slíkar takmarkanir á heimsviðskiptum gætu dregið úr velmegun og framförum og
þær mundu festa hin vanþróaðri lönd í áframhaldandi vanþróun.
Sjá
nánar:
Colin
Hines, Localization. A Global Manifesto, Earthscan 2000.
Colin
Hines, „Understanding and Explaining Localization“,
www.sovereignty.org.uk/features/footnmouth/local11.html.
www.peoplesfoodsovereignty.org
www.foodfirst.org
www.foodsecurity.org
Aðgengi að áfengi og matvöru
Birtist í Morgunblaðinu 14.
janúar 2007
Sumum er það mikið mál að
geta keypt áfengi í matvöruverslunum og líta jafnvel á það sem
mannréttindamál. Það sé skerðing á frelsi einstaklingsins að ríkið einoki
áfengissölu og haldi henni í sérverslunum. Heimdellingar telja þetta slíkt
stórmál að þeir hafa skipulagt aðgerðir í anda borgarlegrar óhlýðni.
Nú hefur áfengisverslunum
fjölgað mjög á undanförnum árum. Ég held ég búi við svipaðar aðstæður og
flestir aðrir í þéttbýli. Þar sem ég bý er vissulega svolítið úr leið fyrir
mig að ná í áfengi, en ekki tiltakanlega, og þar sem ég er ekki
dagdrykkjumaður veldur þetta mér sjaldnast vandræðum. Auk þess hefur áfengi
ágætis geymsluþol, þannig að það er lítið mál að byrgja sig aðeins upp, eins
og margir gera með aðrar vörur þegar þeir fara t.d. í Bónus.
Menn segja stundum sem svo að
það sé ófært að geta ekki keypt sér rauðvínsflösku um leið og kjötið. En fáa
heyri ég kvarta undan erfiðleikunum við að ná í kjöt með rauðvíninu sem maður
á inni í skáp. Fyrir mig er það jafnmikið úrleiðis að ná í kjötið eins og
vínið. Hverfisverslunin, sem heitir 10-11, er opin allan sólarhringinn, en ef
ég ætla að kaupa eitthvað almennilegt í matinn, þá verð ég fara að jafnlangt
og til að kaupa rauðvínið. Þannig er þetta með flestar hverfisbúðir, sem
yfirleitt eru annaðhvort 10-11 eða 11-11 búðir. Og það sem fæst er rándýrt.
Mér finnst satt að segja
meira um vert að eiga greiðan aðgang að matvöruverslun en áfengisverslum og er
þó enginn bindindismaður. En frammistaða einkaframtaksins er ekkert óskaplega
góð, aðgengi að góðu kjöti eða fiski er hreint ekki betra en að áfengi. Og
þjónustan og fagmennskan í áfengisversluninni er auk þess betri en í
hverfisbúðinni. Kannski ætti bara að þjóðnýta matvöruverslunina?
Lóðaúthlutun og
fjármögnun grunnskóla í Kópavogi
eftir Guðbjörgu
Sveinsdóttur
5. jan. 2006 - birtist í
Fréttablaðinu örlítið stytt 10. jan. 2007
Það hlýtur að vekja ýmsar
spurningar þegar auðmaður fer fram á að bætt sé við lóð, sem ekki er á
skipulagi, til að fullnægja óskum hans af því að hann fékk ekki úthlutað lóð
þegar dregið var. Enn frekari spurningar vakna þegar hann kemur á fund
bæjarstjóra með þetta erindi viku eftir að þeir tveir undirrita samkomulag um
fjárveitingu fyrirtækis á hans vegum til skóla í bænum, og auk þess situr
skólastjóri viðkomandi skóla í bæjarstjórn fyrir sama flokk og bæjarstjórinn.
Hér er vísað til beiðni Þorsteins Vilhelmssonar um að bætt verði við lóð við
götuenda á Rjúpnahæð í Kópavogi.
Þess ber að geta að þessi
beiðni mun enn vera óafgreidd til umfjöllunar í eðlilegum farvegi. En verði
hún samþykkt verður það væntanlega gegn vilja minnihlutans, allavega Vinstri
grænna. Slík samþykkt væri í hæsta máta óeðlileg, en kannski bara venjulegt
dæmi um spillingu. Það væri í sjálfu sér alvarlegt, en öllu alvarlegri er þó
hinn endinn á þessari sögu, sem er fjárstyrkur tveggja fyrirtækja,
eignarhaldsfélaganna Norvik hf og Ránarborgar ehf, sem er í eigu Þorsteins
Vilhelmssonar, til Lindaskóla í Kópavogi.
Um er að ræða 17 milljóna
króna styrk næstu þrjú ár til að „hefja markvisst skipulag á viðbótar
enskukennslu og samþættingu í íþrótta/hreyfifærni og útikennslu í 1.- 4. bekk
á tímabilinu 2006 – 2009.“ Markmiðið er að haustið 2009 verði 35 stunda
kennsla á viku orðin að veruleika (það er reyndar spurning hvort eðlilegt sé
að stefna að 35 stunda vinnuviku 6-10 ára barna). Gunnar I. Birgisson
bæjarstjóri segir svipað fyrirkomulag hafa verið tekið upp í Kópavogsskóla
síðastliðið haust (Mbl. 21. des). Hann telur það „mikilvægt að fyrirtækin taki
þátt í menntun barnanna okkar“ og segir „menn hafa mikinn metnað og reyna að
auka menntunina og hækka þjónustustigið í skólunum.“
Það er kannski smekksatriði
hvort það sé til marks um metnað að kría fé út úr fyrirtækjum til að halda
uppi kennslu í grunnskólum, sérstaklega þegar forsvarsmenn bæjarins guma af
sterkri fjárhagsstöðu. En hvað sem því líður, þá er hér um hápólitískt mál að
ræða. Það er grundvallaratriði hvort eigi að reka opinbera skóla, þó ekki sé
nema að hluta, fyrir styrki frá einkafyrirtækjum. Nógu vafasamt er hvort eigi
að leita til fyrirtækja um styrki til einstakra viðburða í skólanum, en hér er
um viðvarandi starfsemi að ræða sem bersýnilega þykir eðlileg og mikilvæg.
Bæjarfélaginu ber að leggja fé til slíkrar starfsemi.
Talað er um samfélagslega
ábyrgð fyrirtækja. Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja felst fyrst og fremst í því
að kjör og aðbúnaður starfsmanna séu í góðu lagi, að vera samfélaginu til
nokkurs gagns og starfa í sátt við umhverfið. En það er í fyllsta máta
óeðlilegt að opinberir skólar séu reknir með styrkjum frá fyrirtækjum. Slíkt
er í rauninni afturhvarf til fyrri tíma. Það er ekki hlutverk
eignarhaldsfélaga að taka þátt í menntun barnanna. Hins vegar eiga þau að
borga fulla skatta til samfélagsins, skatta sem m.a. nýtast til eða reka skóla
samkvæmt ströngustu kröfum nútímans.
Guðbjörg Sveinsdóttir er
varabæjarfulltrúi Vinstri grænna í Kópavogi
Samtök hernaðarandstæðinga, andheimsvaldasinnuð
friðarsamtök
Birtist á
Friðarvefnum 26. des. 2006
Í
frétt hér á Friðarvefnum 4. desember um aðalfund
Norðurlandsdeildar SHA, sem var haldinn 30. nóvember, var þess getið að á
fundinum hefði komið fram óánægja með hið nýja nafn samtakanna, Samtök
hernaðarandstæðinga, sem mönnum þótti bera í sér pasifíska afstöðu, og
jafnframt var þess getið að leiðari síðasta Dagfara hafi verið skrifaður undir
sömu merkjum.
Nú er kannski rétt að staldra
við orðið „pasifískur“. Með því er væntanlega átt við þá afstöðu að leggja
allan hernað og valdbeitingu að jöfnu án tillits til ástæðna þess sem valdinu
beitir. Öll áhersla sé þá lögð á að andæfa hernaðinum en litið framhjá
orsökunum eða í það minnsta hinum pólitísku orsökum. Þannig sé valdbeiting
hinna kúguðu gegn kúgurum sínum lögð að jöfnu við valdbeitingu kúgarans.
Leiðari Dagfara
Þegar ég lít til leiðarans
sem ritstjórar síðasta Dagfara skrifuðu, þá get ég tekið undir ýmislegt í
honum, en ekki allt. Þar er meðal annars varað við að menn festist í gömlum
aðstæðum, svo sem kalda stríðinu og tvíhyggju þess, sem afvegaleiði umræðuna
um veruleika nútímans.
„Mannkynssagan er ekki föst
stærð heldur margbreytilegt, pólitískt afl,“ segir í leiðaranum og eru orð að
sönnu. Í þessu margbreytilega afli er samhengi og þannig var kalda stríðið til
dæmis ekki afmarkað fyrirbæri, hvorki í samtímanum né hinu sögulega samhengi.
Kalda stríðið fólst ekki bara í andstæðunum Bandaríkin (eða vesturlönd)
andspænis Sovétríkjunum (eða kommúnísku ríkjunum). Umhverfi þess var
kapítalismi andspænis sósíalisma, borgarstétt andspænis verkalýðsstétt,
arðræningjar andspænis hinum arðrændu, vestrænir heimsvaldasinnar og
heimsvaldaríki ásamt harðstjórum og einræðisherrum í þróunarlöndum studdum af
Bandaríkjunum andspænis fátækri alþýðu og þjóðfrelsishreyfingum
þróunarlandanna, sem stundum nutu stuðnings Sovétríkjanna eða Kína.
Heimsvaldastefna er mikilvægt
hugtak þótt orðið sé ekki mikið notað nú vegna vaxandi feimni á undanförnum
tveimur áratugum eða svo við beinskeytta orðanotkun í samfélagslegri umræðu.
Heimsvaldastefna er sú tilhneiging ríkja, stundum í bland við önnur
samfélagsleg og efnahagsleg öfl, svo sem stórfyrirtæki, að seilast til áhrifa
utan landamæra sinna í hagnaðarskyni. Heimsvaldastefna hefur birst í ýmsum
myndum frá heimsveldum fornaldarinnar og nýlendustefnunni til heimsvaldastefnu
Bandaríkjanna á síðustu öld og allt til yfirgangstefnu þeirra í
Mið-Austurlöndum nú og hinnar kapítalísku hnattvæðingar nútímans.
Heimvaldastefna felur alltaf í sér kúgun og arðrán.
Á árum kalda stríðsins, meðan
stórveldin hlóðu upp kjarnorkuvopnum sínum, geisuðu fjölmörg heit stríð þar
sem vopnum var beitt og blóð rann. Þessi stríð voru yfirleitt nátengd kalda
stríðinu. Mest þeirra var Víetnamstríðið, þar sem Bandaríkjamenn börðust árum
saman við her Norður Víetnam og þjóðfrelsishreyfinguna í Suður Víetnam. Það
voru frelsisstríðið og byltingin á Kúbu, uppreisn alþýðu í Mið-Ameríku sem og
í nýlendum Portúgala í Afríku, það var stríð Pinochets og arðránsstéttar Chile
gegn alþýðu Chile eftir valdaránið þar, svo fátt eitt sé nefnt. Í öllum þessum
stríðum komu Bandaríkin við sögu, einnig í nýlendum Portúgal, sem, vel að
merkja, var í NATO á þessum tíma þegar landið var fasískt nýlenduveldi. Á
tímum kalda stríðsins var andstæðan ekki bara Bandaríkin andspænis
Sovétríkjunum heldur Bandaríkin og yfirstétt heimins andspænis Sovétríkjunum
og alþýðu heimsins. Þannig var það, þrátt fyrir kúgunina í Sovétríkjunum og
öðrum kommúnískum ríkjum. Eftir lok kalda stríðsins er meginandstæðan áfram
Bandaríkin og yfirstétt heimsins andspænis alþýðu heimsins. Árið 1989 fól
vissulega í sér tímamót en það var bara einn þáttur sem rofnaði í samtvinnuðum
þræði sögunnar og allir eru þættir sögunnar meira og minna samgrónir þannig að
enginn þáttur rofnar algerlega á einni nóttu.
Hættum að syngja Nallann?
Lokaorð Dagfara-leiðarans eru
þessi: „Gefum Che Guevara-bolina til Hjálpræðishersins. Málum yfir hamarinn og
sigðina. Hættum að syngja Nallann. Elskum friðinn.“
Hernaður og styrjaldir stafa
oftar en ekki af yfirráðastefnu, heimsvaldahagsmunumog arðránshagsmunum.
Heimsveldum hefur lostið saman, heimsveldi hafa undirokað aðrar þjóðir og
arðránsstétt, oft með fulltingi heimsveldis, hefur kúgað og arðænt alþýðu
eigin lands. Af því hafa sprottið uppreisnir, blóðug átök, hernaður. Því hefur
oft farið saman friðarbarátta og andheimsvaldasinnuð barátta sem felur í sér
stuðning við hina kúguðu og hefur því tengst bæði verkalýðsbaráttu í þróuðum
löndum og uppreisn alþýðu og þjóðfrelsishreyfinga í þróunarlöndum. Þannig hafa
menn í senn barist fyrir friði og stutt vopnaða uppreisn kúgaðrar alþýðu. Af
því að frelsi og jafnrétti er forsenda friðar.
Myndir af Che Guevara, hamar
og sigð og Internasjónalinn eru tákn fyrir verkalýðsbaráttuna og uppreisn
alþýðunnar. Og þeirri baráttu, þeirri réttmætu uppreisn, er alls ekki lokið
þótt kalda stríðinu sé lokið og kommúnísku ríkin flest liðin undir lok. Það er
líka óbreytt, að arðráns- og heimsvaldastefna er helsta orsök hernaðar og
styrjalda.
Táknum verkalýðsbaráttu og
uppreisnar alþýðu hefur oft verið misbeitt af örgustu kúgurum, einkum hamrinum
og sigðinni, sem upphaflega táknuðu bandalag verkamanna og smábænda, bandalag
sem enn er í fullu gildi á heimsvísu andspænis hnattvæðingu kapítalismans,
heimsvaldastefnu nútímans. Enn hefur Che skírskotun til kúgaðrar alþýðu víða
um heim, ekki síst í Rómönsku Ameríku, og enn er Nallinn sunginn 1. maí og við
fleiri tilefni á vettvangi verkalýðshreyfingarinnar og verkalýðsflokka.
Internasjónalinn er söngur verkalýðshreyfingarinnar og þegar við syngjum hann
í morgunkaffi SHA 1. maí erum við að lýsa yfir samstöðu með verkalýðsstéttinni
á baráttudegi hennar. Með því leggjum við áherslu á að friðarbarátta og kjara-
og frelsisbarátta alþýðu fara saman. Í þessum táknum felst sú samfella
sögunnar, sögu stéttabaráttu, sögu frelsisbaráttu og þar með sögu
friðarbaráttu, sem við megum ekki gleyma. Ef við gleymum henni, ef við horfum
framhjá kúguninni, arðráninu og heimsvaldastefnunni sem helstu orsökum
ófriðar, og ef við viðurkennum ekki rétt hinna kúguðu til uppreisnar þannig að
þeir geti lifað frjálsu og friðsömu lífi, þá verður friðarbarátta okkar
bitlaus. Þá er það innantómt tal að segjast elska friðinn.
Gagnrýni norðlendinga
Í fréttinni af aðalfundi
Norðurlandsdeildarinnar segir: „Óánægja kom fram með nafnið Samtök
hernaðarandstæðinga sem mönnum þykir bera í sér pasifíska afstöðu.
Leiðari síðasta Dagfara er skrifaður undir sömu merkjum. Mælist þetta illa
fyrir þegar framganga heimsvaldastefnunnar nú um stundir er eins og raun ber
vitni sem gefur ástæðu til að skerpa frekar pólitískan (ekki flokkspólitískan)
prófíl baráttunnar gegn yfirgangs- og hernaðaröflum okkar daga.“
Svo virðist vera að ástæða
nafnbreytingarinnar hafi ekki komist nógu vel til skila. Ástæðan var
einfaldlega sú að herstöðvar eru ekki lengur neinar á Íslandi sem standa undir
nafni. Að vísu er hernaðarlegt svæði undir yfirráðum Bandaríkjanna kringum
radarstöðina við Grindavík og allstórt svæði á Miðnesheiði er skilgreint sem
hernaðarlegt svæði, eins og Stefán Pálsson, formaður SHA, lýsti í ávarpi sínu
í síðasta Dagfara, ávarpi sem kannski hefði mátt líta til ekki síður en
leiðara ritstjóranna. Mörgum virkum félögum í Samtökum herstöðvaandstæðinga
þótti nafnið farið að virka heldur illa og fannst að vart væri tekið mark á
samtökunum undir þessu nafni, litið væri á þau sem úrelt, og mátu það svo að
nafnið virkaði hamlandi á starfsemina. Auðvitað er hægt að deila um þetta mat
en meirihlutinn á landsfundinum var samt sammála því.
Nafnið Samtök
hernaðarandstæðinga varð fyrir valinu meðal annars af því að það líkist gamla
nafninu og býður upp á sömu skammstöfun. Með þessu vali var sem sagt verið að
halda í samfelluna í sögu og baráttu samtakanna. Eftir því sem mér hefur
skilist var nafni eins og Friðarsamtökum Íslands hafnað fyrst og fremst
af því að það hljómað svo „pasifískt“ og með því hefði mátt skilja að um meiri
háttar stefnubreytingu væri að ræða.
Til tals kom nafnið Samtök
gegn heimsvaldastefnu. Það hefði hins vegar verið heldur þröngt. Samtök
herstöðvaandstæðinga hafa alltaf fyrst og fremst verið samtök gegn herstöðvum,
hernaðarbandalögum, einkum NATO, kjarnorkuvopnum og hernaði almennt, en
afstaða gegn heimsvaldastefnu hefur ævinlega mótað þá baráttu allt frá því
samtökin voru stofnuð árið 1972 þegar baráttan gegn Víetnamstríðnu stóð sem
hæst.
Það er ákaflega hæpið að dæma
stefnubreytingu í átt til afstöðulauss pasifisma út frá þessari nafnbreytingu
einni saman auk einnar greinar í Dagfara, þótt yfirskrift hennar sé „leiðari“.
Nær væri að líta til starfsemi og yfirlýsinga samtakanna að undanförnu. Eins
og ævinlega hafa samtökin barist gegn bandarísku herstöðvunum á Íslandi og
aðild Íslands að NATO. Samtökin hafa staðið fyrir mótmælaaðgerðum gegn hernaði
Bandaríkjanna í Írak, Afganistan og þar áður Júgóslavíu og aðild Íslendinga að
þessum hernaði. Samtökin hafa líka staðið fyrir mótmælaaðgerðum gegn hernaði
Ísraels gegn Palestínu og Líbanon og gegn stuðningi Bandaríkjanna við Ísrael.
En engar ályktanir hafa verið gerðar né mótmælaaðgerðir skipulagðar gegn
hernaðaraðgerðum Palestínumanna né uppreisnarmönnum eða hryðjuverkamönnum í
Írak og Afganistan. Samtökin eru ekki hlynnt sjálfsmorðssprengingum eða öðrum
hryðjuverkum sem bitna á almenningi, en áherslan hefur alltaf verið lögð á
andóf gegn heimsvaldasinnum, arðræningjum og vopnaframleiðendunum og í því
felst að samtökin hafa litið á þessi öfl sem helstu orsök hernaðar og ófriðar.
Vissulega hafa samtökin
staðið að aðgerðum sem kalla mætti „pasifískar“, kertafleytingum og
friðargöngum á Þorláksmessu, án þess að hljóta gagnrýni fyrir, enda hefur það
verið styrkur samtakanna að geta staðið að slíkum aðgerðum þegar það á við og
beinskeyttari andheimsvaldasinnuðum aðgerðum þegar svo ber undir.
Nútímaleg friðarbarátta?
Í leiðara Dagfara er mælt með
nafninu Samtök hernaðarandstæðinga, enda séu engar herstöðvar lengur í
landinu. „Þannig mætti taka skref í áttina að nútímalegri friðarbaráttu.“ En
hvað er nútímaleg friðarbarátta?
Á fyrstu árum þessarar
aldar efldist hin alþjóðlega friðarhreyfing mjög. Um allan heim starfa
fjölmörg friðarsamtök sem sum hver eru áratuga gömul, eiga jafnvel rót að
rekja til fyrstu ára síðustu aldar. Í aðdraganda Íraksstríðsins, á árunum 2001
til 2003, reis upp gífurleg alþjóðleg hreyfing sem gjarnan var kölluð
„hreyfingin gegn stríði“ (anti-war movement), hreyfing sem Samtök
herstöðvaandstæðinga hafa verið hluti af. Þessi hreyfing var að nokkru leyti
byrjuð að þróast fyrr í tengslum við innrásina í Júgóslavíu 1999 en byggðist
líka talsvert á gömlu friðarhreyfingunum og alþjóðlegu réttlætishreyfingunni
eða öðru nafni hreyfingunni gegn hnattvæðingu, sem varð til á seinni hluta 10.
áratugarins og kringum aldamótin (sjá
„Yfirlit yfir sögu nýju friðarhreyfingarinnar“. Þessi
hreyfing er í ríkum mæli andheimsvaldasinnuð og upp úr henni varð til
alþjóðleg hreyfing gegn erlendum herstöðvum og þá fyrst og fremst bandarískum,
hreyfing sem mun halda alþjóðlega ráðstefnu í Ekvador í mars 2007 þar sem
stofnuð verða Alþjóðasamtök herstöðvaandstæðinga. Þessi hreyfing hefur verið
kynnt hér á Friðarvefnum (sjá
http://fridur.is/nobases) og SHA hafa tilheyrt henni
bæði meðan að baki þessari skammstöfun voru Samtök herstöðvaandstæðinga
og eftir að þau urðu Samtök hernaðarandstæðinga af praktískum ástæðum
hér innan lands.
Í hinni alþjóðlegu
friðarhreyfingu fer barátta gegn kjarnorkuvopnum líka vaxandi, barátta sem
Samtök herstöðvaandstæðinga hafa löngum lagt áherslu á. Þannig má segja að
nútímaleg friðarbarátta sé nokkurn veginn sú barátta sem Samtök
herstöðvaandstæðinga hafa alltaf háð og munu heyja áfram undir hvaða nafni sem
er.
Sjá einnig: „Skoðanaskipti um
SHA“ á vefsíðunni
http://fridur.is/um-sha/
Bókaverðir á Alþjóðlega
samfélagsþinginu (WSF)
Birtist í Fregnum,
fréttabréfi Upplýsingar, félags bókasafns- og upplýsingafræða, haustið 2006
Alþjóðlega samfélagsþingið
(World Social Forum) verður haldið í sjöunda sinn í Nairobi í Kenýa 20.-25.
janúar nk. Þing er kannski ekki nákvæm þýðing, þetta er frekar vettvangur til
umræðna og yfirskrift þessa vettvangs er: „Við eigum völ á öðruvísi veröld“ (á
ensku „Another world is possible“). Þetta er opin vettvangur þar sem hundruð
hópa og samtaka frá öllum heiminum taka þátt og þátttakendur hafa undanfarin
ár verið um eða yfir hundrað þúsund.
Á fjórða alþjóðlega
samfélagsþinginu í Mumbai á Indlandi árið 2004 var haldið málþing um hlutverk
bókasafna og upplýsingafræða í lýðræðislegu samfélagi. Finnsku
bókavarðasamtökin áttu þátt í undirbúningi þessa málþings en meðal þátttakenda
var Kay Raseroka, sem þá var forseti IFLA. Í umræðum á málþinginu lagði
Raseroka til að bókaverðir og upplýsingafræðingar tækju þátt í
samfélagsþingunum með því að safna, skrá og flokka það gífurlega magn af ýmis
konar efni sem fellur til á þessum vettvangi. Fjöldi sjálfboðaliða kemur að
ýmsum verkefnum á þessum þingum, m.a. túlkar sem hafa myndað með sér samtök
undir nafninu Babels (www.babels.org,
sjá líka grein á Wikipedia).
Að undanförnu hefur verið
unnið að undirbúningi þessa verkefnis á alþjóðlega samfélagsþinginu í Nairobi.
Á samfélagsþinginu 2006 í Bamako í Malí var haldinn undirbúningsfundur og svo
aftur í Nairobi í júlí sl., en sá fundur var styrktur af finnska sendiráðinu í
Kenýa. Að verkefninu koma Bókasafnasamtök Kenýa (Kenya
Library Association),
Progressive African Library & Information Activists’ Group,
Network Institute for Global Democratization,
Information for Social Change og fleiri
aðilar.
Jafnframt er verið að
undirbúa málþing á samfélagsþinginu þar sem meðal annars verður rætt um
- hlutverk bókasafna í
alþjóðlegri lýðræðisþróun og þær ógnir sem steðja að almannaþjónustu og
frjálsu upplýsingaflæði á tímum hnattvæðingar og nýfrjálshyggju,
- internetið sem bókasafn,
- hlutverk bókasafna
varðandi frjálsan og opin heimildahugbúnað (free and open source software –
FOSS),
- og hnattrænt
almenningsbókasafn og langtíma varðveislu stafrænna upplýsinga mannkyns.
Áður en samfélagsþingið hefst
mun hópurinn sem að þessu verkefni stendur skipuleggja í tengslum við
heimsþing Alþjóðaráðs fulltrúafræðslu (International Council for Adult
Education - www.icae.org.uy), sem verður
haldið í Nairobi nokkrum dögum fyrr, málþing um efnið „fullorðinsfræðsla,
félagslegar hreyfingar og bókasöfn“.
Nánari upplýsingar:
Mikael Böök: Librarians and the
World Social Forum, unite!
http://libr.org/isc/articles/19-Book-1.html
The WSF goes to the
library
www.nigd.org/libraries/bamako-nairobi
www.nigd.org/libraries/mumbai/
World Social Forum
www.forumsocialmundial.org.br
www.wsf2007.org
NATO er ekki friðarbandalag
Birtist í
Morgunblaðinu 21. október 2006.
Þar hafði slæðst inn ein villa, orðið
ekki bara
féll niður í setningunni: Þetta skref NATO út fyrir það hlutverk sem
skilgreint er í NATO-sáttmálanum var ekki bara
eitt tvístígandi skref.
Flestum stóð á sama um
brottför hersins en hefðu fegnir viljað losna úr vafasömum félagsskap við
Bush, félagsskap sem síður en svo hefur verið slitið. Margir virðast hins
vegar telja að NATO sé orðið friðarbandalag eftir inngöngu fyrrverandi
austantjaldsríkja og friðargæslu í Kósóvó og Afganistan. En veruleikinn er
allt annar.
meira
Bandaríkin, NATO og stríðið gegn hryðjuverkum
22.október 2006
„Áður en Japanir réðust á
Pearl Harbor höfðu áætlanasmiðir í Washington og úrvalsliðið í Ráðinu um
utanríkissamskipti (Council on Foreign Relations) gert ráð fyrir að
Bandaríkin kæmu út úr seinni heimsstyrjöldinni sem hið óumdeilda hernaðarlega
og efnahagslega heimsveldi sem réði hnattrænu „stórsvæði“ (Grand Area)
með einu alþjóðlegu markaðskerfi. Óvænt komu Sovétríkin fram sem stórveldi sem
keppti við Bandaríkin og í 44 ár var heimveldisáætlun Bandaríkjanna hindruð af
kalda stríðinu. Með hruni Sovétríkjanna hafa Clinton og síðan
nýíhaldsmennirnir reynt að nýta tækifærið til að skapa sér loksins þetta
„stórsvæði“.“ Við lok
kalda stríðsins litu margir svo á í fyrstu að kapítalisminn, eða hvaða orð sem
menn notuðu (hið frjálslynda lýðræði, frjálst markaðskerfi o.s.frv.), hefði
sigrað.
meira
Hnattvæðing, upplýsingar og bókasöfn
Birtist í Bókasafninu,
tímariti Upplýsingar, félags bókasafns- og upplýsingafræða, 30. árgangi,
2006.
Ruth Rikowski:
Globalisation, Information and Libraries. The implications of the World Trade
Organisation’s GATS and TRIPS Agreements. Chandos Publishing. Oxford. 2005
Eins og áður hefur komið fram
á vettvangi Upplýsingar og á síðum Bókasafnsins (28. árg. 2004) og Fregna (30.
árg. 2. tbl. Júní 2005, s. 23) hafa samningar Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar
(WTO), einkum GATS-samningurinn um þjónustuviðskipti, valdið nokkrum áhyggjum
vegna þeirrar tilhneigingar að markaðsvæða almannaþjónustuna og þar á meðal
þjónustu bókasafna við almenning. Þetta hefur verið til umræðu og athugunar á
vettvangi IFLA og EBLIDA og hefur verið starfandi starfshópur um þetta málefni
um á vegum EBLIDA nokkurra ára skeið.
Snemma á síðasta ári kom út
bók með því mikla nafni Globalisation, Information and Libraries. The
implications of the World Trade Organisation’s GATS and TRIPS Agreements.
Höfundur bókarinnar er Ruth Rikowski.
meira
Lýðræðið á hliðarlínunni
Birtist í Morgunblaðinu 7.
júní 2006
Að loknum kosningum hófust
viðræður um að mynda meirihluta í sveitarstjórnunum. Hvað eftir annað heyrði
ég talað um að nauðsynlegt væri að komast í meirihluta af því að í minnihluta
hefðu flokkarnir engin áhrif, þeir væru bara á hliðarlínunni – en það þýðir
væntanlega að þeir séu nánast ekki með.
Þetta er satt að segja mjög
merkileg hugmynd um lýðræði, að það sé sjálfgefið að þeir, sem kjörnir eru í
sveitarstjórn, hafi nánast engin áhrif nema þeir komist í meirihluta. Þessi
vanþróaða lýðræðisvitund kemur líka fram á Alþingi, þar sem stjórnarflokkarnir
virðast hafa að leiðarljósi að hundsa vilja stjórnarandstöðunnar, forðast
málamiðlanir og þröngva málum í gegn sama hversu djúpstæður ágreiningur er um
þau. Og eina leið stjórnarandstöðunnar til að hafa einhver áhrif er að stunda
svo mikið málþóf í þinginu að nálgast ofbeldi, ofbeldi sem gripið er til í
sjálfsvörn.
Ég hef setið í stjórnum
nokkurra félaga. Þar hafa stjórnarmenn vissulega ekki verið kosnir
listakosningum, en þeir hafa samt haft mismunandi skoðanir á stefnu og
starfsemi þessara félaga. Það hefði áreiðanlega þótt dálítið sérkennilegt og
ekki verið vel séð ef einhverjir stjórnarmanna í þessum félögum hefðu farið að
rotta sér saman í klíkur til að mynda meirihluta og halda minnihlutanum niðri.
Sveitarstjórn er væntanlega
kosin til að annast hagsmuni sveitarfélagins og íbúanna í því. Það er auðvitað
skiptar skoðanir á því hvaða leiðir eru heppilegastar enda skipa frambjóðendur
sér gjarnan í flokka og setja fram stefnuskrár. En þó að skoðanir séu skiptar,
þá koma líka upp mörg mál sem eru þverpólitísk, eins og það er kallað, eða
lítill ágreiningur um. Minnihlutaflokkarnir hljóta stundum að koma fram með
hugmyndir og stefnu sem meirihlutinn sér ýmislegt í þótt hann sé ekki tilbúin
til að taka allt upp eða ganga alla leið. Þannig skyldi maður ætla að
minnihlutinn gæti komið ýmsu til leiðar ef meirihlutinn er ekki fyrirfram
ákveðinn í að halda honum niðri, halda honum á hliðarlínunni.
En svo er spurninginn: er
yfirleittt einhver þörf á að mynda meirihluta? Er það nokkuð eðlilegt? Til
hvers er verið að standa í svona meirihlutamyndunum? Mér er það hreint ekki
ljóst. Ef það er ekki til að halda minnihlutanum niðri, þá sé ég bara eitt
svar við því: til að velja bæjarstjóra og forseta bæjarstjórnar.
Eðlilegast væri auðvitað að
ráða bara ópólitískan bæjarstjóra, framkvæmdarstjóra sveitarfélagsins. Síðan
mundu flokkarnir skiptast á forseta bæjarstjórnar, deila kjörtímabilinu í
fjölda flokkanna eða framboðanna. Svo vinna menn bara saman að hagsmunum
sveitarfélagsins, taka mál fyrir eftir því sem tilefni er til, ræða þau með
það að leiðarljósi að komast að sameiginlegri niðurstöðu, en ef það er ekki
hægt, þá eru greidd atkvæði og þau bara falla eftir eðli hvers máls en ekki í
samræmi við einhverjar fyrirfram myndaðar klíkur.
Bandaríkin og NATO brjóta gegn
NPT-sáttmálanum
Birtist á
Friðarvefnum 21. maí 2006
Í febrúar 2005 kom út á vegum
Natural Resources Defense Council (NRDC) ritið U.S. Nuclear Weapons in
Europe. A review of post-Cold War policy, force levels, and war planning.
Á vefnum
nukestrat.com tekur höfundur ritsins, Hans M. Kristensen, saman helstu
niðurstöður þess:
Bandaríkin hafa nú 480
kjarnorkusprengjur í átta herstöðvum í sex Evrópulöndum: Belgíu, Þýskalandi,
Ítalíu, Hollandi, Tyrklandi og Bretlandi. Þessar 480 sprengjur eru restin af
gífurlegu kjarnorkuvopnabúri í Evrópu á kaldastríðsárunum sem náði hámarki
árið 1970 en 1973 höfðu Bandaríkin 7300 kjarnorkusprengjur í Evrópu..
Sovétríkin voru þá með kjarnorkuvopn í Austur-Evrópu, en þau hafa öll verið
fjarlægð. Um 1985 fór verulega að draga úr þessum kjarnorkuvígbúnaði og 1991
ákváðu Bandaríkin með samþykki NATO að fjarlægja kjarnorkuvopnin að mestu, en
480 sprengjur voru sem sagt skildar eftir.
Núna eru Bandaríkin eina
kjarnorkuveldið sem hefur kjarnorkuvopn í öðrum löndum. Ætlunin er að beita
þessum 480 kjarnorkusprengjum í samræmi við kjarnorkuvopnaáætlanir NATO gegn
skotmörkum í Rússlandi eða Mið-Austurlöndum.
Í skýrslunni kemur fram
hversu margar bandarískar kjarnorkusprengjur eru eyrnarmerktar
kjanorkuvopnalausum NATO-löndum til notkunar. Á stríðstímum yrðu allt að
180 af þessum 480 sprengjum afhentar Belgíu, Þýskalandi, Ítalíu, Hollandi og
Tyrklandi til notkunar fyrir flugheri þessara landa. Ekkert annað
kjarnorkuveldi eða hernaðarbandalag hefur kjarnorkuvopn eyrnamerkt
kjarnorkuvopnalausum löndum.
Þó að Bandaríkin hafi full
yfirráð yfir þessum sprengjum á friðartímum, þá er þessi staða
kjarnorkuvopnalausu NATO-ríkjanna sem hálfgildings kjarnorkuríki brot á
NPT-samningnum um að hefta útbreiðslu kjarnorkuvopna. Bandaríkin og
NATO halda því fram að svo sé ekki af því að Bandaríkin hafi yfirráð yfir
vopnunum. En kjarnorkuvopnalausu ríkin eru engan veginn óvirk hvað þetta
varðar á friðartímum þar sem herflugmenn þeirra æfa kjarnorkuárásir og
flugvélar eru tilbúnar til að taka við kjarnorkuvopnum ef nauðsyn krefur. Og
með því að veita kjarnorkuvopnalausum ríkjum þann búnað sem þarf til að beita
kjarnorkuvopnum ef þess verður þörf eru Bandaríkin og Evrópa að brjóta gegn
þeim viðmiðum sem þau sjálf hafa sett um bann við útbreiðslu kjarnorkuvopna í
deilum sínum við ríki eins og Íran og Norður-Kóreu.
Þá kemur fram í skýrslunni að
Bandaríkin hafa verið að endurbæta svokallaðar B61 kjarnorkusprengjur í Evrópu
á síðastliðnum 5 árum.
Árið 1994 gerði Bandaríkjaher
ráðstafanir til hægt yrði að beita kjarnorkuvopnum í Evrópu utan
ábyrgðarsvæðis Evrópuherstjórnar Bandaríkjahers (EUCOM), sem þýðir ábyrgðin
flyst yfir CENTCOM, en undir það heyra Mið-Austurlönd, Austur-Afríka og
Mið-Asía, þar á meðal Íran og Sýrland. Ekki er ljóst hvort þjóðþing
NATO-ríkjanna vissu af þessum ráðstöfunum til að beina kjarnorkuvopnum í
Evrópu að og hugsanlega skjóta á Mið-Austurlönd.
Niðurstaða skýrslunnar er að
þessi kjarnorkuvopnastefna Bandaríkjanna og NATO feli í sér brot á
NPT-sáttmálanum, geri andóf Bandaríkjanna og Evrópu gegn hugsanlegum tilraunum
kjarnorkuvopnalausra ríkja til að koma sér upp kjarnorkuvopnum ótrúverðugt og
hamli frekari kjarnorkuafvopnun.
Tjáningarfrelsi Vesturlandabúa og múslíma
Birtist á
Morgunpósti VG 5. febrúar 2006
Það er í aðra röndina
skoplegt, en þó fyrst og fremst dapurlegt, að fylgjast með Vesturlandabúum
reyna að réttlæta misheppnað grín Jótlandspóstsins um spámenn múslíma með
vísun til tjáningarfrelsis. Það er rétt eins og hortugir pörupiltar setji upp
ábúðarmikinn svip mannréttindafrömuðarins til að réttlæta háðsglósur sínar og
móðganir þegar þeir sem fyrir þeim verða bregðast öndverðir við.
Vandlætingarfullir koma menn
fram og segja að tjáningarfrelsið sé okkur Vesturlandabúum heilagt og það sé
skelfilegt þegar múslímar reyna að hefta það. En hvað eru múslímar að gera?
Þeir eru í raun bara að nýta sér sitt tjáningarfrelsi til að lýsa yfir
skoðunum sínum á framferði Jótlandspóstsins. Út frá tjáningarfrelsisviðmiðum
Vesturlandabúa (og margra utan Vesturlanda) er þetta þeirra heilagi réttur. Og
það er réttur þeirra að gera það með því að sniðganga ákveðnar vörur, með því
að brenna fána, með mótmælafundum o.s.frv. Slíkt er alþekkt á Vesturlöndum.
Við getum haft okkar skoðanir á því hvort þessi viðbrögð séu óþarflega
harkaleg. Við höfum líka fullt frelsi til að brenna palestínska fánann til að
mótmæla því að útlendingar eru núna flæmdir frá Palestínu. Nema það sé
einhvers staðar í lögum bann við að brenna þjóðfána. Ef svo er, þá tel ég að
slíkt bann ætti tafarlaust að afnema. Það á hvorki að vera lagalegt bann við
guðlasti né að brenna fána. Við eigum að hafa lagalegt frelsi til að tjá okkur
á þann hátt.
En tjáningarfrelsið er
vandmeðfarið. Þótt við höfum lagalegt frelsi til allskyns tjáningar, þá verðum
við að meta það í hvert sinn hvað er tilhlýðilegt. Kaupmannssonurinn, sem
hefur lagt skólafélaga sinn í einelti og bætir síðan gráu ofan á svart með því
að kalla afa hans feitan og ljótan, ætti ekki að fara að vísa með vandlætingu
til tjáningarfrelsis síns þegar foreldrar hins hætta að versla í verslun pabba
hans. Sæmilega upplýstur Vesturlandabúi á að vita það að múslímum þykir ekki
tilhlýðilegt að birtar séu myndir af spámönnunum, hvað þá skopmyndir. Og í
ljósi atburða undanfarinna ára ætti mönnum að vera ljóst að einmitt nú er ekki
tíminn til að vera með slíka kerskni. Jú, jú, viðbrögðin eru kannski harðari
en við var að búast, en þá ættu menn kannski bara að bregðast við með því að
biðjast afsökunar, að vísu teljum við í ljósi þess tjáningarfrelsis sem við
erum vön heima hjá okkur að við höfum rétt til að birta þetta, en við
viðurkennum að þetta var ekki sniðugt og biðjumst afsökunar. Jótlandspósturinn
gerði það eftir dúk og disk, en þá var það orðið full seint. Og síðan hafa
menn bætt gráu ofan á svart með hrokafullum yfirlýsingum um hið heilaga
tjáningarfrelsi Vesturlandabúans, að múslímar séu að vaða yfir þennan heilaga
rétt á skítugum skónum, og aðrir fjölmiðlar í öðrum löndum birta myndirnar
líka og vaða þar með á eftir Jótlandspóstinum á skítugum skónum yfir þá
trúarsannfæringu sem mörgum múslímum er jafnheilög og tjáningarfrelsið er
blaðamönnum Jótlandspóststins. Það kann ekki góðru lukku að stýra þegar menn
vaða á skítugum skónum yfir helgidóma hver annars.
Er ekki kominn tími til að
menn sýni meiri þroska en venjulegir pörupiltar og viðurkenni að þeir verði að
vera ábyrgir orða sinna (eða mynda)? Sumir vilja meina að við megum ekki lúffa
fyrir múslímum. En fjölmiðlar hafa þurft að „lúffa“ fyrir fleirum en múslímum.
Það er merkilega lítið gert af því að bera þetta mál saman við DV-málið hér um
daginn. Þetta snýst hvorki um tjáningarfrelsi né það að lúffa fyrir
einhverjum, heldur hverslags umfjöllun er tilhlýðileg og að við tilteknar
aðstæður eru tiltekin orð eldfim og ef við viljum ekki að kvikni í púðrinu
þurfum við að haga orðum okkar rétt. En við höfum kannski líka rétt til að
sprengja allt í loft upp? Það hlýtur þá líka að vera spurning hvenær það er
réttlætanlegt.
Birtist á
fridur.is 4. febrúar 2006
Viðræðum um framtíð herstöðvarinnar á
Keflavíkurflugvelli er nú lokið í bili án þess að niðurstaða hafi fengist.
Sendimenn utanríkisráðuneytisins hafa sem fyrr grátbeðið Bandaríkjamenn um að
halda fjórum orrustuflugvélum hér en hafa í staðinn boðið að Íslendingar taki
yfir verkefni þyrlusveitarinnar og samkvæmt fréttum hefur verið tekið vel í
það.
Samtök herstöðvaandstæðinga hafa alltaf krafist
þess að Íslendingar segi upp herstöðvasamningnum, að Bandaríkjamenn hverfi
burt af landinu með allt sitt hafurtask, hreinsi til eftir sig og að
Íslendingar segi sig úr NATO.
Samtökin hafa bent á að það sé alls ekki ætlun
Bandaríkjamanna að leggja niður herstöðina. Valur Ingimundarson sagnfræðingur
vék að þessu í fróðlegu viðtali í Ríkisútvarpinu 3. febrúar. Hann sagði m.a.
að Bandaríkjamenn hefðu engan hug á að segja upp herstöðvasamningnum heldur
vildu þeir halda aðstöðunni hér með lágmarksmannafla sem væri þá bara örfáir
menn. Þeir gætu þá nýtt þessa aðstöðu aftur ef aðstæður breyttust án þess að
þurfa að gera nýjan samning.
Eins og Valur benti líka á þessu viðtali eru
Bandaríkjamenn að færa mannafla sinn og hernaðartæki til mikilvægari
átakasvæða, svo sem Mið-Asíu og Miðausturlanda. Og tilboð Íslendinga um að
taka yfir verkefni þyrlusveitarinnar hentar þeim vel því að þyrlur eru einmitt
mjög mikilvæg tæki t.d. í Afganistan og synd fyrir þá að hafa þær bundnar hér
við að bjarga sjómönnum eða flytja slasaða Íslendinga.
Nú þætti einhverjum kannski rökrétt að við sem
friðarsinnar krefðumst þess að Bandaríkjamenn haldi áfram fullum styrk hér með
þyrlum og orrustuflugvélum og koma þannig í veg fyrir að þær verði notaðar til
óþurftarverka í öðrum heimsálfum. Við ættum kannski að skipuleggja
Keflavíkurgöngu í því skyni! En einmitt með tilliti til þessa alþjóðlega
samhengis, þessa alþjóðlega herstöðvanets Bandaríkjanna, er mikilvægast að við
tökum þátt í sívaxandi alþjóðlegri baráttu gegn herstöðvum Bandaríkjanna um
allan heim. Hér heima fyrir felst sú barátta í því að herstöðin verði lögð
niður fyrir fullt og allt, herstöðvasamningnum verði sagt upp og síðast en
ekki síst að Ísland segi sig úr NATO.
Flugfélag eða
fjárfestingafélag?
Birtist á
Morgunpósti VG 10. janúar 2006
Í kvöldfréttum
Ríkisútvarpsins 8. janúar var greint frá miklum viðskiptum með hlutabréf í
Íslandsbanka. Meðal þeirra sem tóku þátt í þessum viðskiptum var FL Group, sem
var áður Flugleiðir upp á íslensku, meðan enn mátti nota það tungumál, en svo
bara Icelandair upp á ensku. Núna sem sagt FL Group. Nafnbreytingin varð til
vegna ákveðinnar eðlisbreytingar á fyrirtækinu, ef ég skil rétt. Á heimasíðu
þess, www.flgroup.is, er það kynnt svo: „FL GROUP er fjárfestingarfyrirtæki
með sérstaka áherslu á fjárfestingar í flug- og ferðaiðnaðinum.“ Og vissulega
ber heimasíðan það með sér að áhersla sé lögð á flug- og ferðaiðnaðinn. Þar er
vísað í The Icelandair Group, The FL Travel Group og Bluebird, sem er umboðs-,
sölu-, og þjónustufyrirtæki í flugfrakt.
Þetta fjárfestingafyrirtæki,
FL Group, á 16,5% í Íslandsbanka eftir umrædd viðskipti skv. frétt á visir.is
en átti áður tæp 5% skv. upplýsingum á heimasíðu bankans þennan sama dag. Í
frétt RÚV er vitnað í ónefnda sérfræðinga og kunnuga menn og sagt: „Eftir að
Íslandsbanki er kominn í hendur manna, sem væntanlega hafa sömu sýn á framtíð
bankans, gera menn ráð fyrir að þess verði ekki langt að bíða að þeir hefji
nýja sókn. Til þess þurfi þó að efla fyrirtækið, þ.e. Íslandsbanka,
sérstaklega ef ætlunin er að sækja meira fram erlendis. Bent er á að sömu menn
ráða miklu innan Íslandsbanka og FL Group og augljóst sé að með samruna
þessara tveggja fyrirtækja yrði til gríðarlega öflugt fyrirtæki. Einnig er
bent á að FL Group sé fyrst og fremst fjárfestingafélag, flugrekstur og
ferðaþjónusta sé ekki sá rekstur sem skilar því arði.“
Oft heyrist í seinni tíð sú
klisja að ríkið eða sveitarfélög, einu nafni opinberir aðilar, eigi ekki að
standa í rekstri sem einstaklingar geti séð um. Þetta er bara svona klisja sem
oft er sett fram án rökstuðnings og því mætti svo sem setja fram aðra klisju
jafngilda: Af hverju ættu einstaklingar að vera að standa í því sem opinberir
aðilar geta séð jafn vel um?
Hvor klisjan um sig er
auðvitað jafn lélegur rökstuðningur hvort heldur er fyrir eða móti opinberum
rekstri eða einkarekstri.
Í ályktun frá 38. þingi
Sambandi ungra sjálfstæðismanna sl. haust er eftirfarandi gullkorn að finna:
„Opinber rekstur leikskóla er tímaskekkja. Einkaframtakið þarf að hafa svigrúm
í leikskólakerfinu enda eru einkaðilar betur til þess fallnir að sinna
starfsemi leikskóla en stjórnmálamenn.“
Ef við göngum út frá þessum
rökstuðningi, þá má spyrja: Er fyrirtæki, sem fyrst og fremst er
fjárfestingarfélag, yfirleitt til þess fallið að stunda flugrekstur? Nú er það
auðvitað ekki svo að stjórnmálmennirnir reki sjálfir leikskólana. Til þess er
ráðið fagfólk. Ef það er eitthvað óeðlilegt að opinberir aðilar standi á bak
við rekstur leikskóla og stjórnmálamenn ábyrgist bakland þess reksturs, þá er
varla neitt eðlilegra að maður sem kemur með reynslu úr rekstri
byggingarvöruverlsunar, sem sagt Hannes Smárason fyrrum starfsmaður BYKO, sé
forstjóri fyrirtækis sem stendur í flugrekstri, enda er flugreksturinn bara
aukageta fyrirtækisins ef marka má frétt Ríkisútvarpsins. Jóhannes í Bónus var
vissulega fagmannlegur í sjónvarpinu skömmu fyrir jólin þar sem hann sást
ganga milli hillustæða í Bónus, en er eitthvað eðlilegt að þeir feðgar, hann
og Jón Ásgeir, séu að reka fjölmiðla?
Ég veit það ekki. Ég verð
hins vegar ekki var við að faglegur metnaður geisli yfirleitt af 10-11 búðum
Baugs sem ég versla í. Það er svo sem ekkert nýtt að Flugleiðir, eða hvað sem
það fyrirtæki hefur heitið gegnum tíðina, standi í ýmsu braski. En í upphafi
voru það þó flugmenn og áhugamenn um flug og flugsamgöngur, sem stóðu í þessum
rekstri. Væntanlega hafa þeir haft einhvern metnað á því sviði. En er
einhverju að treysta þegar aðalmetnaður eigendanna felst í arðvænlegum
fjárfestingum og nánast bara tilviljun að það var flugfélag en ekki eitthvert
annað fyrirtæki sem varð grundvöllurinn að þeirri starfsemi eftir að þeir
hættu í byggingavörubransanum eða hvar þeir voru. Væri þessi starfsemi kannski
bara eins vel fyrir komið í höndum opnberra aðila sem legðu megináherslu á að
fyrirtækið stæði sig vel í flugrekstri en ekki almennum fjárfestingum? Eða
verður kannski rekstur leikskóla einhverntíma einhverskonar aukageta hjá FL
Group eða Baugur Group?
Erindi um skáldverk Geirlaugs Magnússonar
flutt á dagskrá í minningu
Geirlaugs í boði Lista- og menningarráðs Kópavogs í samvinnu við Ritlistarhóp
Kópavogs og aðstandendur Geirlaugs í kaffistofu Gerðarsafns, Listasafni Kópavogs,
laugardaginn 17. desember 2005
meira
Almennt launafólk ber ekki ábyrgð á kreppu
auðvaldins
Birtist í Fréttablaðinu 8. des.
2005
Það voru kaldar kveðjur sem starfsmenn
Reykjavíkurborgar fengu frá bæjarstjóranum í Kópavogi, Gunnar I. Birgissyni,
og framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins, Ara Edwald, í fréttum
Ríkissjónvarpsins 6. desember. Ég frábið mér alfarið sem starfsmaður
Reykjavíkurborgar og fulltrúi í samninganefnd Starfsmannafélags
Reykjavíkurborgar fullyrðingar Gunnars I. Birgissonar um að þessir samningar
hafi verið „hæsta kosningaávísun sem skrifuð hefur verið í langan tíma.“ Við
vorum ekki að þiggja neinar kosningamútur frá R-listanum eða borgarstjóra
Reykjavíkur þegar við gerðum þessa samninga. Reykjavíkurborg var einungis að
gera sanngjarna samninga við St.Rv. og Eflingu eftir að hafa unnið með þessum
stéttarfélögum auk Kjarafélags Tæknifræðingafélags Íslands að viðamiklu
starfsmati og launakerfisbreytingum. Forsenda þess starfs var óvenjulangur
kjarasamningur sem gerður var fyrir fimm árum og þetta starf hefur reynt
mikið á þessi félög og félaga í þeim. Reyndar væri eðlilegt að líta á hluta
þeirra launahækkana sem félagar þessara stéttarfélaga eru nú að fá sem
sérstakan kostnað Reykjavíkurborgar við aðlögun launa að þessu
starfsmatskerfi.
Ari Edwald spurði í viðtali við
sjónvarpið í hvaða veruleika sveitarfélögin væru. Gunnar I. Birgisson kvað
þessa samninga vera ávísun á verðbólgu og skelfingu fyrir íslenskt þjóðlíf
yfir höfuð. Ég spyr þessa herramenn á móti í hvað veruleika þeir eru? Við,
starfsmenn Reykjavíkurborgar, vitum mætavel í hvaða veruleika við höfum
verið. Við höfum verið að basla á launum sem eru talsvert fjarri því sem
viðgengst víða í einkageiranum. Ég er ekki að segja að launataxtar þar séu
til að hrópa húrra yfir eða allir séu sælir með sín laun. En misskiptingin er
mikil og í einkageiranum eru ansi margir sem skammta sjálfum sér tekjur sem
eru einhvers staðar víðsfjarri okkar veruleika. Ég heyri ekki mikið talað um
að hegðun þessa sjálftökuliðs sé verðbólguhvetjandi, en þegar við fáum
sæmilega leiðréttingu okkar mála er sagt að það sé ávísun á verðbólgu og
skelfingu fyrir íslenskt þjóðlíf.
Þessu stjórnsýslustigi er ekki
treystandi fyrir stórum málaflokkum þar sem eru fjölmennir hópar starfsmanna,
segir Ari Edwald. Hann hefur kannski ekki heyrt neitt af þeim erfiðleikum sem
hafa verið að undanförnu við að manna störf á leikskólum og öðrum
umönnunarstofnunum. Hann þekkir kannski ekki þann veruleika sem þar er.
Ástandið þar hefur verið á þann veg að menn hafa einmitt spurt sig hvort
þessu stjórnsýslustigi sé treystandi fyrir þeirri starfsemi vegna þess að það
hefur ekki séð til þess að starfsfólk þar fái sómasamleg laun. En með þessum
kjarasamningum hafa stjórnendur Reykjavíkurborgar, bæði meiri- og minnihluti,
sýnt ábyrgð, með þeim er henni betur treystandi fyrir þessari starfsemi, því
að kjör starfsfólksins hafa lagast talsvert þótt enn sé ansi langt yfir í
ofurtekjur fjármálabraskara og ýmissa stjórnenda sem skammta sér launin
sjálfir. En eitt er víst, það er ekki almennt launafólk sem ber ábyrgð á
kreppu auðvaldins.
Þjóðnýtum olíufyrirtækin og hættum þessari vitleysu
Morgunpóstur
VG 30. nóvember 2005
Á undanförnum misserum hefur verið
óeirðasamt í Bólivíu þar sem almenningur hefur krafist þjóðnýtingar olíu- og
gaslinda í landinu sem og framleiðslufyrirtækjanna í þessari grein.
Þjóðnýting er orð sem fæstir dirfast að taka sér í munn í seinni tíð. Þótt
mörg bannhelgi hafi verið rofin á undanförnum árum jafnast það nánast við
guðlast að taka sér þetta orð í munn. Það var reyndar enginn bannhelgi á
þessu orði á árum áður þegar sósíaldemókratískar ríkisstjórnir stóðu fyrir
miklum þjóðnýtingum víða um heim. Á landsfundi Vinstri grænna haustið 2001
var samþykkt ályktun þar sem m.a. stóð: „... og áskilur Vinstrihreyfingin -
grænt framboð sér rétt til að færa einkavædda almannaþjónustu til opinberra
aðila á nýjan leik.“ Á þessu hneyksluðust nokkrir félagar í Samfylkingunni og
skrifuðu um það blaðagreinar.
Nú telja kannski sumir að það séu
bara Vinstri grænir á Íslandi og indjánar í Bólivíu sem drifast að nota þetta
orð (í ályktun VG er þetta forboðna orð reyndar ekki notað). En svo er þó
ekki. Dagana 24. til 31. ágúst síðastliðinn var gerð skoðnanakönnun í Kanada
þar sem meðal annars var spurt um afstöðu til þjóðnýtingar olíu- og
gasfyrirtækja í Kanada. 49% aðspurðra sögðust hlynntir því að olíulindir
landsins yrðu þjóðnýttar og 43% að olíufyrirtækin yrðu þjóðnýtt. Verðlag á
olíu og bensíni hafði farið hækkandi en þó var þetta áður en hækkana af
völdum fellibylsins Katarínu var farið að gæta. Í könnuninni var einnig spurt
hvort menn teldu að olíufyrirtækin ættu sök á þessum hækkunum. Þeir sem töldu
svo vera voru þó aðeins um helmingur á við þá sem vildu þjóðnýtingu.
Það má því segja að enn meiri
ástæða væri til að æskja þess að olíufyrirtækin á Íslandi yrðu þjóðnýtt. Að
undanförnu hafa verið umræður um það á Alþingi hvort ríkið eigi að krefja
olíufélögin skaðabóta vegna ólöglegs samráðs um verðlagningu. Það er
sennilega aldrei hægt að komast að því hversu mikið olíufélögin höfðu af
viðskiptamönnum sínum vegna þessa samráðs og þótt stórir aðilar eins og ríkið
eða Reykjavíkurborg geti kannski slegið fram einhverjum lágmarkstölum og
krafist skaðabóta út á það, þá hafa einstaklingar trúlega enga möguleika á að
fá skaðabætur nema kannski í einhverjum undantekningartilvikum.
Hreinlegast væri auðvitað að
þjóðnýta þessi fyrirtæki og taka eignir þeirra upp í skuld, eins og ég lagði
reyndar til í Morgunpóstinum 8. nóv. 2004. Starfsemi þeirra er þess eðlis að
samkeppni milli þeirra verður alltaf takmörkuð. Víða úti á landi er samkeppni
ómöguleg, það er einfaldlega ekki pláss fyrir nema eitt fyrirtæki. Ég gerði
smáúttekt á bensínverði á ýmsum stöðum hér í Morgunpóstinum 18. ágúst 2004 og
sýndi fram á að íbúar utan helstu þéttbýlisstaða borga umtalsvert hærra verð
fyrir eldsneytið og kom það sjálfsagt engum á óvart. Það eru líka allar líkur
á því að olíufélögin haldi áfram að hafa samráð að einhverju marki, slíkt er
hægt að gera án margra orða. Hins vegar er þessi rekstur þannig að hann getur
virkað alveg jafnvel og sennilega betur í höndum opinberra aðila. Eitt
opinbert fyrirtæki yrði rekið á miklu hagkvæmari hátt en þrjú til fimm
einkafyrirtæki en hins vegar yrði það ekki rekið í hagnaðarskyni heldur
til að dreifa eldsneyti á sem hagkvæmastan hátt og með jöfnum kjörum til
allra landsmanna. Hugsanlegur gróði mundi svo einfaldlega skila sér í
ríkissjóð okkur öllum til hagsbóta. Rekstur olíustöðvanna mætti auðvitað fela
einstaklingum sem eru með sjoppurekstur eða eitthvað slíkt, innflutningur á
smurolíum og ýmsum örðum varningi gæti líka verið í höndum einkaaðila, en
bensínið og olían yrðu í höndum ríkisfyrirtækisins.
Í fyrrgreindri ályktun frá
landsfundi VG 2001 var aðeins talað um möguleikann á að færa almannaþjónustu
til opinberra aðila. Ég veit ekki hvort þingmenn Vinstri grænna yrðu tilbúnir
til að mæla fyrir þjóðnýtingu olíufyrirtækjanna, það er kannski skilgreiningaratriði
hvort þau sinna almannaþjónustu, en allt bendir þó til að slík ráðstöfun yrði
alþýðu þessa lands til hagsbóta.
Sjá nánar:
http://www.cbc.ca/story/canada/national/2005/09/05/leger_gas_poll20050905.html
http://www.nupge.ca/news_2005/n08se05b.htm
http://www.legermarketing.com/documents/SPCLM/050906ENG.pdf
Flagðið Tína
Birtist á Morgunpósti VG 31. okt. 2005
Tína heitir flagð eitt sem var
magnað upp af illum hug fyrir rúmum tveimur áratugum en seiðkerling sú sem
ber ábyrgð á flagðinu heitir Margaret Thatcher. Þó er fráleitt að hún ein
beri ábyrgð á flagðinu, hún hafði með sér stóran flokk samverkamanna og þar á
meðal eru allskyns samtök og stofnanir sem hafa unnið þrekvirki við að breyta
umræðunni og viðhorfum í stjórnmálum og efnahagsmálum. Og hún hafði
vopnabróður í Bandaríkjunum sem hét Ronald Reagan og stóð sá fyrir ýmsum
mafíósalegum illvirkjum, t.d með því að styðja við dauðasveitir í El
Salvador, svo eitt dæmi af mörgum sé nefnt. George Bush og Guantánamo eru
ekkert nýtt fyrirbæri svo við höfum það bara á hreinu.
Tína þessi var göldruð fram til að
standa vörð um þau fyrirbæri sem kölluð eru nýfrjálshyggja og hnattvæðing.
Ýmsar skýringar eru til á þessum fyrirbærum, þau hafa ýmsar ásjónur eins og
sum gamalkunnug skrímsli en eru samt einföld í innstu gerð, þau fela
einfaldlega í sér að skapa mönnum möguleika á að gera sér hvaðeina að gróða
hvar sem er, en það verða samt aldrei nema tiltölulega fáir sem njóta þess,
og það er alltaf að einhverju leyti á kostnað einhverra annarra. Þess vegna
var flagðið Tína magnað upp og þess vegna segi ég að það hafi verið gert af
illum hug.
Kringum uppvakningu
flagðsins Tínu voru eins og áður segir ýmis samtök og stofnanir sem fyrirtæki
og auðmenn hafa fjármagnað og eru gjarnan sett á þau akademískt yfirbragð en
eru fyrst og fremst áróðursstofnanir. Ein slík akademía var stofnuð á Íslandi
í fyrrahaust og ber það virðulega nafn Rannsóknarmiðstöð um samfélags- og
efnahagsmál, skammstafað RSE (www.rse.is). Seint í ágúst síðastliðnum stóð
hún fyrir alþjóðlegum fundi um eignarrétt og framtíðina og þar komu fræðimenn
frá áróðursstofnunum og samtökum í Bandaríkjunum sem hafa lengi unnið við að
gera nýfrjálshyggjuna að ráðandi hugmyndafræði. Í stjórn RSE eru meðal
annarra Jóhann J. Ólafsson stórkaupmaður, titlaður formaður fulltrúaráðs RSE.
14. október sl. birtist grein eftir hann í Morgunblaðinu þar sem hann
rökstyður tillögu um að eftirfarandi verði sett inn í stjórnarskrá Íslands:
„Öllum ber réttur til að eiga eignir. Stuðla ber að því að eignir séu í
einkaeign einstaklinga. Opinberar eignir eru til bráðabirgða þar til hægt er
að koma þeim í einkaeign. Almenningar skulu haldast eða breytt í einkaeign.“
Með þessari grein yrði nýfrjálshyggjan í raun fest í stjórnarskrá
Íslands og skal ég rökstyðja að við annað tækifæri.
Meðal annarra í
fulltrúaráði RSE eru Ásdís Halla Bragadóttir nýráðinn forstjóri BYKO, Bjarni
Ármannsson forstjóri Íslandsbanka, Ingimundur Sigurpálsson formaður Samtaka
atvinnulífsins, Rannveig Rist forstjóri Alcan og Þorkell Sigurlaugsson, sem
hefur verið í stjórnunarstöðum hjá Eimskip og Burðarási og er nú
þróunarstjóri hjá Háskólanum í Reykjavík sem segir sitt um eðli þess háskóla
þótt ekki sé kannski rétt að alhæfa neitt út frá því einu. En háskólar eru
ekki endilega óháðir frekar en fjölmiðlar, svona rétt til að hafa það á
hreinu.
Aðrir fulltrúaráðsmenn
RSE eru einnig úr samskonar þjóðfélagslegri stöðu. En á heimasíðu RSE er sagt
að þessi rannsóknarmiðstöð hafi verið stofnuð af fyrrnefndum Jóhanni
stórkaupmanni sem vill festa nýfrjálshyggjuna í stjórnarskrá, Birgi Tjörva
Péturssyni, Jónasi Haralz fyrrverandi bankastjóra, Ragnari Árnasyni prófessor
og Birgi Þór Runólfssyni dósent. Þeir eiga væntanlega að tryggja þessari
áróðursmiðstöð nýfrjálshyggunnar akademískt yfirbragð ásamt öðrum fulltrúum í
rannsókarráði RSE, svo sem Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni, Sigurði Líndal,
Þór Whitehead og Þórólfi Þórlindssyni. Í sjálfu sér er ekkert við þessu að
segja, við skulum bara hafa það á hreinu hverslags fyrirbæri þetta RSE er.
En aftur að flagðinu
Tínu. Nafn þess er raunar ensk skammstöfun, TINA, og merkir „There is no
alternative“, það er engrar undankomu auðið. Þessi setning er kennd við
Margaret Thatcher og sýnir kannski að henni datt ekki í hug að nýfrjálshyggja
hennar væri alþýðunni til hagsbóta, hún var einfaldlega kynnt sem einskonar
náttúrulögmál sem ekki yrði undan vikist. Síðan tóku ýmsar
rannsóknarstofnanir um samfélags- og efnahagsmál með auðkeypta
háskólaprófessora innanborðs að sér að skapa hinn hugmyndafræðilega
grundvöll. En Tína kerling vann sitt verk eins og best á sjá af eftirfarandi
orðum Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur sem nú er orðin formaður
Samfylkingarinnar: „Svo virðist sem félagshyggjuvængur stjórnmálanna hafi ekki náð
að fóta sig í þessu umbreytingaferli [þ.e. hnattvæðingar, einkavæðingar
o.þ.h.] og misst allt hugmyndalegt og pólitískt sjálfstraust. Sumir hafa sett
hælana í og skipað sér í varðstöðu um það kerfi sem áður var. Aðrir, og þar á
meðal jafnaðarmenn, hafa tekið þátt í breytingaferlinu undir þeim formerkjum
að þróunin verði ekki stöðvuð en mikilvægt sé að hafa áhrif á hvert hún
stefni.“ (Birtist á vef Framtíðarhóps Samfylkingarinnar, http://www.framtid.is/?i=5&f=5&o=145).
En viljum við þessa þróun
yfirleitt? Breytir einhverju þótt stefnunni sé aðeins hnikað til? Milljónir
manna um allan heim hafa skorið upp herör gegn Tínu kerlingu, þjónum hennar
og þernum, og tekið upp kjörorðið, „Við eigum völ á öðruvísi veröld“ eða upp
á ástkæru ylhýru enskuna: „Another world is possible.“ Látum það heita svo að
hælarnir séu settir í, það er betra en að láta draga sig á asnaeyrum.
Þróunarlöndin, fjölþjóðafyrirtækin og íslenskur
landbúnaður
Birtist á Morgunpósti VG
25. 9. 2005
Velviljað fólk segir stundum að mikilvægt framlag Íslendinga til betri
lífskjara í þróunarlöndunum gæti verið að hætta að styrkja og vernda
íslenskan landbúnað. Þessi umhyggja fyrir alþýðu þróunarlandanna er
virðingarverð en annars er ósköp lítið til í þessu.
Við flytjum raunar inn mikið af landbúnaðarvörum: sykur, ávexti, kaffi, te,
töluvert af grænmeti, næstum allt korn. Kaffið, teið og eitthvað af ávöxtunum
kemur frá þróunarlöndunum, um kornið veit ég ekki, en ætli það sé nú ekki að
miklum hluta upprunnið í Evrópu og Norður-Ameríku? Hvaðan kemur það grænmeti
sem við flytjum inn yfir vetrarmánuðina meðan innlend grænmetisframleiðsla er
í lágmarki? Ég hef ekki rekist á gulrætur, tómata eða salat merkt einhverjum
smáframleiðanda í Afríku, Asíu eða Rómönsku-Ameríku. Mér sýnist þetta
grænmeti koma að mestu frá Evrópu eða Bandaríkjunum.
Mér er til efs að við færum að flytja inn mikið af mjólkurvörum eða kjöti frá
þróunarlöndunum þótt við drægjum úr þessari framleiðslu heima fyrir. Ætli við
fengjum ekki ríkisstyrktar mjólkurvörur frá Evrópu, en lambakjötið kæmi
sennnilega mikið til frá Nýja Sjálandi. Nautakjöt kannski frá Argentínu. Það
er raunar góðra gjalda vert að kaupa kjöt frá Argentínu þar sem stórfyrirtæki
rækta erfðabreytt soja í stórum stíl sem er notað til að framleiða nautakjöt
í Evrópu og Kína sem síðan ryður argentínsku nautakjöti út af markaðnum. Hins
vegar hefur vandamálið í Argentínu að undanförnu verið frekar það að í
þessari matarkistu hefur fátækt aukist og fjöldi fólks sveltur heilu hungri,
þökk sé efnahagsstjórn í anda nýfrjálshyggjunnar að kröfu
Alþjóðagjaldeyrissjóðsins.
Landbúnaðarframleiðslan í heiminum er mikið til einokuð af
fjölþjóðafyrirtækjum allt frá framleiðslu og sölu á fræjum, áburði og tækjum til
úrvinnslu, flutninga og verslunar. Fjögur líftæknifyrirtæki (Du Pont,
Syngenta, Monsanto og Mitsui) eiga 44% einkaleyfa á mikilvægustu
landbúnaðarafurðum. Sex fyrirtæki ráða 85% heimsverslunar með korn, átta
fyrirtæki ráða milli 55 og 60% verslunar með kaffi, sjö ráða 83% verslunar
með te á Vesturlöndum, þrjú fyrirtæki ráða 83% verslunar með kakó og þrjú
ráða 80% heimsverslunar með banana. Þrjú fyrirtæki (Syngenta, Du Pont og
Monsanto) ráða nærri tveim þriðju hlutum markaðar með skordýraeitur, allt að
fjórðungi fræmarkaðar og öllum markaði með efðabreytt fræ.
Það er hægt að eyða löngu máli í að lýsa þróuninni í landbúnaðarframleiðslu
þróunarríkjanna, en eitt er áberandi hvernig sem aðdragandinn hefur orðið:
smábændur hverfa af jörðum sínum (hvort sem þeir hafa átt þær eða haft afnot
af þeim), fá ekki atvinnu og setjast að í kofaþyrpingum á sorphaugum í
útjöðrum sívaxandi stórborga. En ástæðan er ekki fyrst og fremst sú að þeir
geti ekki flutt framleiðslu sína út til þróðuðu landanna. Oft er nægur markaður
innanlands og raunar er stundum verið að flytja út matvæli meðan fjöldi fólks
býr við matarskort. Stórfyrirtækin leggja undir sig land smábændanna og
breyta ræktuninni í stórframleiðslu til útflutnings. Í bók sinni Food for
All, sem er meginheimild þessarar greinar, segir John Madeley (http://www.johnmadeley.co.uk):
„Áhrif aukinnar fríverslunar hafa ýtt undir þessa tilhneigningu, hún grefur
undan matvælaframleiðslu sem miðast við þarfir nærsamfélagsins og veldur
fólksflutningum úr sveitunum inn í borgirnar. Fólk hefur verið svipt
lífsviðurværi sínu og umsvifameiri aðilar, þar á meðal stórfyrirtæki, hafa
lagt undir sig jarðnæðið“ (bls. 122).
Meðal þess sem veldur bændum þróunarlandanna – og þessum samfélögum í heild –
búsifjum er TRIPs-samningur (um hugverkaréttindi)
Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, en þessi samningur varðar meðal annars
einkaleyfi. Einkaleyfi takmörkuðust áður einkum við uppfinningar á tækjum og
framleiðsluaðferðum í iðnaði en upp úr 1990 fóru fjölþjóðafyrirtæki, sem
sinntu framleiðslu og verslun með landbúnaðarafurðir, að sækjast eftir
einkaleyfum á plöntutegundum, þar á meðal grænmeti, korni, hrísgrjónum og
fleiru, sem höfðu þróast með ræktun öldum saman í bændasamfélögum Asíu,
Afríku og Rómönsku-Ameríku. TRIPs-samningurinn felur meðal annars í sér
möguleika á að fá einkaleyfi á þessum plöntutegundum, en það kostar mikla
þekkingu, vinnu og peninga að fá þessi einkaleyfi og þar hafa
fjölþjóðafyrirtækin mikið forskot og hafa náð þessum einkaleyfum jafnvel áður
en bændur eða tiltölulega lítil fyrirtæki í þróunarlöndum hafa áttað sig á
hvað er í gangi.
John Madeley segir í fyrrnefndri bók: „Völd fjölþjóðafyrirtækjanna hafa það í
för með sér að ólíklegt er að bændur með tiltölulega lítil bú hafi einhvern
hag af því alþjóðlega viðskiptakerfi sem nú er ráðandi. Þó að betri aðgangur
að mörkuðum Evrópusambandsins og Bandaríkjanna geti nýst þróunarlöndunum í
heild hefur það lítið að segja fyrir smábændurna. Þeir væru í samkeppni við
miklu öflugri fyrirtæki. Fyrir landbúnaðarframleiðendur með lágar tekjur „er
líklegt að hagnaður af auknu frjálsræði ... yrði mjög takmarkaður,“ er
niðurstaða skýrslu á vegum Viðskipta- og þróunarráðstefnu S.Þ. (UNCTAD).“
Að sjálfsögu eru niðurgreiðslur og styrkir til landbúnaðar í þróðuðu löndunum
stórmál varðandi landbúnað í þróunarlöndunum. En það eru líka dæmi þess
að innflutningur á landbúnaðarafurðum frá einu þróunarlandi, með undirboðum
og meðgjöf (dumbing), hafi grafið undan samskonar framleiðslu í öðru
landi. Þeir sem þar eru að verki eru þá stórfyrirtæki sem hafa lagt undir sig
framleiðsluna í viðkomandi landi.
Um allt þetta mætti skrifa langt mál. En það má ljóst vera að styrkir til
landbúnaðar fyrir innanlandsmarkað á Íslandi eða öðrum svæðum þar sem
aðstæður til landbúnaðar eru erfiðar eru ekki meginvandamál þróunarlandanna.
Þvert á móti má færa að því rök að ef á heildina er litið er miklu viturlegar
að styrkja mjólkur-, kjöt og grænmetisframleiðslu þannig að hún geti fullnægt
nærsamfélaginu frekar en að daglegri matvælaþörf íbúanna sé fullnægt með
stórfelldum flutningum af einu svæði til annars með tilheyrandi mengun og
eyðingu byggða.
Laun hjá Reykjavíkurborg verða að hækka
Birtist í Morgunblaðinu 12.
september 2005
Í Fréttablaðinu 17. ágúst er forsíðufrétt
um að börn verði líklega send heim af leikskólum í Reykjavík vegna manneklu.
Formaður menntaráðs segir samkeppni um vinnuafl gríðarlega. „Þensla á
vinnumarkaði er gífurleg og atvinnuleysi komið niður í nánast ekki neitt.“
Þetta segir kannski meira en
ætlunin var. Þetta segir að Reykjavíkurborg rekur starfsemi sína á þeim
forsendum að hægt sé að nýta vandræði fólks þegar atvinnuástand er slæmt og
fá það í vinnu fyrir lágmarkslaun. Í þessu endurspeglast mikið virðingarleysi
bæði gagnvart starfsfólkinu og almenningi sem þarfnast þjónustu borgarinnar.
En það er reyndar ekkert nýtt að borgarstofnanir séu í vandræðum með
starfsfólk vegna of lágra launa. Kannski einmitt þar sem mest ríður á að hafa
gott og stöðugt starfsfólk, í ýmsum umönnunarstörfum, er stöðug mannekla og
starfsfólk stoppar stutt við.
Síðan hefur hver fréttin rekið
aðra um slæmt ástand sem í sumum tilvikum jaðrar við neyðarástand í skólum,
leikskólum og heilbrigðisstofnunum. Þetta ástand á ekki bara við um
Reykjavík, almennt eru bæði ríkið og sveitarfélög að borga léleg laun.
Það kom fram í einhverju blaði um
daginn að byrjunarlaun í lægstu aldursþrepum í þeim störfum sem hér um ræðir
eru gjarnan á bilinu 112 til 117 þúsund, en það þýðir þá að starfsmaður sem
er orðinn 45 ára og hefur öðlast einhverja starfsreynslu getur kannski
slefast upp í 130 til 140 þúsund krónur. Það má reyndar líta svo á að með
þessum lágu launum séu starfsmennirnir að greiða niður þjónustu ríkisins og
sveitarfélaganna. Þetta kemur út eins og þeir væru að borga miklu hærri skatt
en aðrir, þessi skattur er reyndar ekki bókfærður sem slíkur en niðurstaðan
er sú sama: lægri útborguð laun. Mættum við þá ekki biðja frekar um að
skattprósentan sé almennt hækkuð og deilt á alla íbúana. Hins vegar væri hækkun
skattleysismarka auðvitað kjarabót fyrir hina tekjulægri.
Þegar við í samninganefndum
stéttarfélaga opinberra starfsmanna setjumst niður til samninga, þá er tvennu
borið við gegn almennilegum launahækkunum: annars vegar er ekki til fjármagn
til að borga þau laun sem sanngjörn gætu talist, en hins vegar, og ekki
síður, væri það bara óábyrgt að semja um slík laun, jafnvel þótt fjármagn
væri fyrir hendi, af því að það mundi raska jafnvæginu á vinnumarkaðnum,
hleypa af stað launaskriði og kollkeyra allt. Já, sanngjörn hækkun á launum
ófaglærðs starfsmanns á leikskóla með 115 þúsund krónur á mánuði eða faglærðs
starfsmanns með 170 þúsund krónur mundi kollvarpa öllu heila klabbinu. En það
gerist ekkert þótt mánaðarlaun stjórnenda fyrirtækja hoppi upp um einhver
hundruð þúsunda króna eða gerðir séu starfslokasamningar upp á tugi milljóna.
Þá sjáum við hverjir axla í raun mestu ábyrgðina í þessu samfélagi.
Reykjavíkurborg og fleiri
sveitarfélög hafa verið að vinna ágæta vinnu að undanförnu í samstarfi við
stéttarfélögin. Þar á ég við starfsmatið, sem mörgum þótti reyndar gefa lítið
í aðra hönd, en starfsmat eitt og sér tryggir auðvitað ekki almennar
launahækkanir þó að samið hafi verið um ákveðnar upphæðir til að laga launin
að niðurstöðum matsins. Reyndar þarf að setja miklu meira fé í kerfið til að
ná fram tilætluðum breytingum.
Nú fara í hönd samningaviðræður
Reykjavíkurborgar og Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar. Í þeim viðræðum
þarf að hafa tvennt að leiðarljósi: Annarsvegar þarf borgin að leggja fram á
næsta samningstímabili nægilegt fé til að ljúka endurröðun í samræmi við
starfsmatið. Hins vegar þarf að koma launum starfsmanna Reykjavíkurborgar
almennt í það horf að þau verði ekki lægri en gerist á almennum vinnumarkaði
þegar atvinnuástand er í lagi. Eitt meginmarkmið starfsmatsins er að draga úr
kynjabundnum launamun. Það markmið næst hins vegar aldrei meðan
Reykjavíkurborg rekur láglaunastefnu að öðru leyti.
Það eru sem sagt þrenn rök fyrir
því að Reykjavíkurborg taki sig nú á og semji um verulegar launahækkanir til
handa starfsmönnum sínum: í fyrsta lagi einfaldlega að starfsmennirnir fái
sanngjörn laun, í öðru lagi að ná markmiðum starfsmatsins um launajafrétti
kynjanna og í þriðja lagi að tryggja góða þjónustu borgarinnar.
En það er borgarstjórnar að taka
ákvörðun um þetta. Það þýðir ekkert fyrir borgarfulltrúana að varpa
kjarasamningunum bara í hendur samninganefndar borgarinnar. Spurningin er:
vill borgarstjórn Reykjavíkur komast út úr þessu fari láglaunastefnunnar? Og
þá er ég ekki að tala um 50 milljónir af liðnum ófyrirséð útgjöld til að mæta
kostnaði vegna yfirvinnu og álags sem borgarráð samþykkti 8. september, enda
geta þær greiðslur aldrei komið kjarasamningi neitt við. Ég er að tala um
kjarasamninga sem koma í veg fyrir að í framtíðinni þurfi að grípa til svona
reddinga svo að borgin geti haldið uppi lágmarksþjónustu. Borgarstjórn verður
að varpa ábyrgðinni á stöðugleika efnahagskerfisins af herðum sínum og
starfsmanna sinna. Almennileg laun handa þeim sem sinna opinberri þjónustu er
spurning um pólitískan vilja og stefnu.
Nýskólinn í Osló og flutningur á mat til Dalvíkur
Birtist á Morgunpósti VG 29. 8. 2005
Undarlegar fréttir nýverið um
mötuneytismál í nokkrum grunnskólum á Íslandi hafa ýtt við mér að segja frá
erindi sem ég hlýddi á í Danmörku í sumar um nýstofnaðan skóla í Osló,
Nyskolen. Það var kennari við skólann, ung kona að nafni Sunniva Sandanger,
sem flutti þetta erindi á eynni Livø í Limafirði á Norður-Jótlandi þar sem
Socialistisk Oplysningsforbund (www.sfof.dk) stendur á hverju sumri fyrir
sumarbúðum með uppfræðslu, umræðum og skemmtun.
Skólinn hefur aðeins starfað í
eitt ár. Skólastefnan er byggð á hugmyndum samtakanna Forum Ny Skole en
helsti hugmyndasmiðurinn er kona sem áratugum saman hefur tekið þátt í
umræðum um uppeldismál og skólamál í Noregi, Mosse Jørgensen, en hún
stjórnaði „tilraunamenntaskóla“, Forsøksgymnaset, um árabil. Skólinn er m.a.
að einhverju leyti sniðinn að fyrirmynd sænsks skóla, Friskolan í Säffle,
danskra „frískóla“ og hinna svokölluðu Jenaplan-skóla sem urðu til í
Þýskalandi á millistríðsárunum. Einnig hefur hún horft til Steiner-og
Waldorf-skólanna. Skólinn er einkaskóli og var stofnað félag (stiftelse) til
að reka hann. Mosse Jørgensen er þó engin talsmaður einkaskóla, hún hafði
reynt að fá inni í opinberum skóla með hugmyndir sínar en fékk aldrei
tækifæri til þess.
Í erindi sínu gagnrýndi Sandanger
áherslu norska menntamálaráðuneytisins á árangursmiðað nám og „effektífitet“
sem oft væri á kostnað vellíðunar nemendanna. Í Nýskólanum er lögð mikil
áhersla á að virkja forvitni barnanna og jafnframt að leyfa þeim að hafa
áhrif á skólastarfið og skipulagningu kennslunnar. Mikil áhersla er lögð á að
fylgjast með líðan barnanna og finna strax út hvað er að. Grundvallaratriði
er að alltaf sé hlustað á börnin og hvert barn getur beðið um að hlé sé
gert á vinnunni til að ræða eitthvað sem því finnst að. Skólinn er ekki fyrst
og fremst veggir, þak og bækur heldur fólk.
Ekki er skipt í bekki eftir aldri
heldur eru skipt í hópa, svokallaða systkinahópa, þvert á aldur. Í hverjum
hópi eru tólf börn á aldrinum 6 til 12 ára. Eldri börnin líta þá til með
yngri börnunum og leiðbeina þeim eftir efnum og ástæðum.
Skóladagurinn byrjar rólega með
því að rætt er um hvað verði gert í dag og börnin geta haft áhrif á það að
einhverju marki. Einu sinni í viku er líka sérstakur fundur til að ræða
málin. Áhersla er lögð á að tvinna saman leik, útiveru, vinnu og nám. Í
hádeginu er sameiginlegt borðhald og börnin taka sjálf þátt í að elda og
tilreiða matinn og skiptast í hópa til þess. Matseldin er þá m.a. nýtt til að
læra heimilisfræði og næringarfræði. Börnin taka einnig þátt í ræstingu
skólans.
Þetta er bara gróf endursögn á
erindi Sunnevu Sandanger og nánari upplýsingar er að fá á heimasíðu skólans,
en þar er hægt að nálgast upplýsingabækling um skólann:
www.nyskolen.no
www.nyskolen.no/nyskolen/skolen.html
Sjá einnig um Forum Nyskole og
Jenaplan:
www.nyskole.org
http://region.hive.no/lfl/ny_skole/
http://foreninger.uio.no/samfunnsvitern/nyskole.shtml
www.jenaplan.de
Eins og ég sagði í upphafi, þá
ýttu einkennilegar fréttir um mötuneytismál við mér til að segja frá þessum
skóla. Ekki skal ég fullyrða að Nyskolen í Oslo sé betri en Dalvíkurskóli, en
eitthvað finnst mér firrt við það að fá matinn handa börnunum sendan
alla leið frá Hvolsvelli. Þetta gengur kannski upp í einhverjum efnahagslegum
útreikningum, en að öðru leyti finnst mér þetta alls ekki ganga upp. Sama er
að segja um einhvern annan skóla, þar sem börnunum verður ekki boðið upp á
mat á næstunni af því að það hefur ekki náðst samningur við neinn um að elda
matinn. Ég hef stundum hugleitt það af hverju börnin séu ekki látin hjálpa
til við að ræsta skólann og eins ætti auðvitað að elda matinn í skólanum með
aðstoð barnanna. Nema það sé á námskránni að ala börnin upp í að maturinn sé
fenginn annars staðar frá, maður búi ekki til mat sjálfur heldur panti sér
pitsu eða eitthvað, að flutningar landshorna og heimshorna á milli á vörum
sem hægt er að rækta eða framleiða á staðnum sé sjálfsagður og stórfelldir
slíkir flutningar með skipum, bílum og flugvélum hafi ekkert með mengun að
gera. Og það sé þá líka á námskránni að maður þrífi ekki eftir sjálfan sig, til
þess séu ráðnar konur á lágum launum, væntanlega helst frá öðrum heimsálfum.
Sjá einnig grein eftir Jón
Bjarnason þingmann, Hvað er í matinn?
Herstöðin á Diego Garcia og mannréttindabrot Breta
Birtist á Friður.is 20.8.2005
Úti í miðju Indlandshafi, um það
bil 1600 km suður af Indlandi, er lítil kóraleyja, ákaflega láglend, löng og mjó
og liggur einsog skeifa og myndar þannig ágætis hafnarstæði. Þessi eyja
heitir Diego Garcia og er stærst af fjölmörgum eyjum Chiagos-eyjaklasans.
Eyjarnar tilheyra Bretlandi, Breska Indlandhafssvæðinu (British
Indian Ocean Territory (BIOT)).
Portúgalski landkönnuðurinn Vasco
da Gama uppgötvaði eyjaklasann snemma á 16. öld. Stjórnarfarslega varð hann
síðar hluti af Máritíus, komst undir yfirráð Frakka á 18. öld en undir
Breta 1814. Márítíus fékk sjálfstæði 1968.
Íbúar eyjanna voru kallaðir Ilois.
Sumir segja að fyrstu íbúarnir hafi komið sem þrælar Frakka á 18. öld en
annars byggðust eyjarnar aðallega á 18. öld fólki af indverskum uppruna frá
Madagasgar, Máritíus og Mósambik. Þeir höfðu atvinnu af fiskveiðum og
landbúnaði en einkum vinnu við plantekrur, en eigendur þeirra bjuggu á
Máritíus. Árið 1967 voru íbúarnir um 2000.
Árið 1966 gerðu Bretar samkomulag
við Bandaríkjamenn til 50 ára (með ákvæði um hugsanlega framlengingu
samningsins um 20 ár í viðbót) um að reisa herstöð á Diego Garcia. Þá
var ríkisstjórn Verkamannaflokksins við völd undir forsæti Harold Wilson.
Vegna þessa samkomulags voru Chiagos-eyjarnar skildar frá Máritíus árið 1965
(keyptar fyrir 3 milljónir punda) og gefið stjórnsýslunafnið Breska
Indlandshafssvæðið ásamt nokkrum öðrum eyjum. Máritíus gerir nú kröfu til
eyjanna og telur þennan gjörning stangast á við samþykktir Sameinuðu
þjóðanna. Og reyndar var það svo að íbúar Diego Garcia höfðu áfram ríkisborgararétt á Máritíus og
fengu ekki breskan ríkisborgararétt fyrr en 2002, þó ekki allir.
Herstöðin er rekin sameiginlega af
báðum ríkjunum en í reynd er hún fyrst og fremst bandarísk en breskir hermenn
eru tiltölulega mjög fáir. Þessi herstöð hefur verið með stærri herstöðvum
Bandaríkjanna og mikilvægasta herstöð þeirra í Suður-Asíu. Hún gegndi
veigamiklu hlutverki í Persaflóastríðinu 1990 og aftur við innrásirnar í
Afganistan 2001 og Írak 2003. Talið er að nú séu þar leynilegar fangabúðir í
líkingu við Guantanámo-fangabúðirnar (sjá Múrinn 23.6.2004).
Vandamálið við Diego Garcia voru
íbúarnir. Það þurfti að losna við þá. Í mars 1967 gaf landstjórinn út tilkynningu
um eignaupptöku lands og stuttu síðar keypti breska ríkið allar plantekrur á
eynni. Íbúarnir voru einnig skilgreindir sem „contract workers“ eða
einhverskonar farandverkamenn, en með því var fundin smuga til að flytja þá
frá eynni án þess að brjóta 73. grein sáttmála Sameinuðu þjóðanna (yfirlýsing
varðandi lendur sem ekki ráða sér sjálfar, en þar segir „... að hagsmunir
íbúa þessara lendna séu fyrir öllu...“).
Til er minnisblað frá
nýlenduskrifstofu breska stjórnarráðsins svohljóðandi:
„Nýlenduskrifstofan er nú að skoða
hvaða leið er hægt að fara varðandi íbúana á Breska Indlandshafssvæðinu
(BIOT). Skrifstofan vill komast hjá því að nota orðalagið „fastir íbúar“
varðandi íbúa þessara eyja vegna þess að viðurkenning á að það séu einhverjir
fastir íbúar þarna hefði í för með sér að það þyrfti að tryggja lýðræðisleg
réttindi þeirra og þar með mundu Sameinuðu þjóðirnar líta svo á að þeim bæri
að líta til með þeim. Lausnin er því að láta þá hafa skilríki sem sýni að
þeir „tilheyra“ Máritíus eða Seychelles-eyjunum og séu aðeins tímabundnir
íbúar á BIOT. Þessi ráðstöfun mundi, þótt hún sé frekar gegnsæ, alla vega
gefa okkur stöðu til að verja okkur hjá Sameinuðu þjóðunum.“
Til að gera allt þetta minna
áberandi voru íbúarnir vísvitandi vantaldir og sagðir færri en þeir voru í
raun. Gefin var út tilskipun um brottvísun þeirra en hún var birt í
fréttabréfi sem var eiginlega ekki annað en innanhúsblað í BIOT-deild
nýlenduskrifstofunnar. Þeir voru síðan fluttir brott á árunum 1967 til 1973,
að hluta til ginntir á brott..
Af og til fóru skip milli Diego
Garcia og Máritíus með uppskeruna af plantekrunum og íbúarnir tóku sér
gjarnan fara með skipinu og þurftu þá að bíða alllengi eftir fari til baka.
Og nú var þeim sagt, þegar þeir ætlaðu að snúa aftur, að vinnusamningur
þeirra á Diego Garcia væri útrunninn. Þeir voru sem sagt kyrrsettir á
Máritíus peningalausir, atvinnulausir og heimilislausir. Og það sem meira
var, sambandslausir við þá sem heima sátu. Grunlausir komu svo fleiri til
Máritíus og voru líka kyrrsettir.
Snemma árs 1971 komu bandarískar
liðsveitir til Diego Garcia til að hefja uppsetningu herstöðvarinnar. Þá voru
enn nokkrir íbúar ófarnir og í mars kom fulltrúi bresku stjórnarinnar til að
tilkynna þeim að þeir yrðu að yfirgefa eynna. Þeir voru síðan fluttir til
Máritíus með bandarískum herskipum, sumir reyndar með viðkomu á
Seychelles-eyjum þar sem þeir biðu í fangelsi eftir að vera fluttir áfram en
eitthvað af fólkinu varð eftir þar.
Breska stjórnin hafði lagt fram
650 þúsund pund til brottflutnings íbúanna, þ.e. innan við 400 pund á mann.
Þetta fé rann til stjórnarinnar á Máritíus sem viðurkenndi engar skyldur
gagnvart þessu fólki sem nú stóð uppi peninga-, heimilis- og atvinnulaust í
landi þar sem þegar var 20% atvinnuleysi. Margir fyrirfóru sér, aðrir reyndu
að skrimta á smáglæpum og vændi. Bresk stjórnvöldu vísuðu allri ábyrgð á bug
og þegar fólkið sendi þeim beiðni um aðstoð var hún send áfram til
stjórnvalda á Máritíus.
Um miðjan 8. áratuginn fóru þessir
atburðir að vekja einhverja athygli þegar stjórnarandstaðan á Máritíus fór að
spyrjast fyrir um málið og bandarískir og breskir blaðamenn skrifuðu um
það. Árið 1976 fór einn hinna brottfluttu íbúa með málið fyrir dómstóla og þá
bauð breska stjórnin fólkinu bætur upp á 1,25 milljón punda ef málið yrði
fellt niður sem og allar kröfur um að fá að snúa til baka. Ekki var þó gengið
að því.
Árið 2000 felldi Hæstiréttur
Bretlands þann úrskurð að íbúarnir hefðu rétt til að snúa til fyrri heimkynna
sinna en án tímasetningar. Árið 2002 kröfðust þeir bóta vegna tafa á að þeir
fengju að snúa aftur. En 10. júní 2004 lét breska stjórnin koma krók á móti
bragði og gaf út tilskipanir (Orders-in-council) þar sem aðeins tímabundin
búseta er leyfð á eyjunum og borið við hættu á flóðum og náttúruhamförum.
Ekki hafa þó allir íbúarnir gefist
upp. Sumir hafa farið til Bretlands og haldið baráttu sinni áfram þar og
íhuga nú að fara með málið fyrir mannréttindadómstól Evrópu.
http://www.refusingtokill.net/Chagos/chagos.htm
http://en.wikipedia.org/wiki/Diego_Garcia
http://en.wikipedia.org/wiki/Diego_Garcia_depopulation_conspiracy
http://www.icelandonline.is/ferdaheimurisl/eyjaalfa_chagos_islands.htm
http://www.hartford-hwp.com/archives/27b/036.html
Hírósíma aldrei meir!
Kertafleyting þriðjudaginn 9. ágúst kl. 22.30
Birtist á Sellan.is 7.8. 2005
Þann 6. ágúst sl. voru 60
ár liðin frá því að kjarnorkusprengju var varpað á Hírósíma. Þrem dögum
seinna, 9. ágúst, var annarri sprengju varpað á borgina Nagasakí.
Að minnsta kosti 120 þúsund manns fórust í þessum tveimur sprengjuárásum.
Þetta var bara þannig að flugvél flaug yfir þessar borgir, losaði eina
sprengju yfir hvorri borg og – bang! 120 þúsund manns dánir. Síðan hafa
líklega um tvöfalt fleiri dáið hægt og hægt af völdum þessara sprengja. Enn
eru þeir til sem réttlæta þetta og segja: „Þetta þurfti til að binda endi á
stríðið. Með þessu var sennilega miklu fleiri mannslífum bjargað.“ Fyrir nú
utan það að þetta er vægast sagt mjög hæpið sögulega séð – Japanir voru við
það að gefast upp (sjá http://www.fridur.is/listi.asp?nr=517)
– þá er þetta einhver ruddalegasta birtingarmynd kenningarinnar um að
tilgangurinn helgi meðalið, kenningar sem er kannski ekki algerlega út í
hött, en hún er langt frá því að vera algild og svona nokkuð gerir maður bara
ekki. En samt hefur það verið gert.
Þriðjudaginn 9. ágúst mun samstarfshópur friðarhreyfinga standa fyrir
kertafleytingu á Tjörninni í Rekjavík og einnig verður kertafleyting á
Akureyri við tjörnina við Minjasafnið. Á báðum stöðum verður safnast saman
klukkan hálf ellefu. En í Reykjavík verður byrjað í Tjarnarsal Ráðhússins
klukkan hálf níu með erindi sænska rithöfundarins Monicu Braw (sjá http://www.fridur.is/).
Víða um heim er lögð meiri áhersla á minningu þessara voðaatburða nú en ella
þar sem 60 ár eru liðin frá þeim auk þess sem nú í vor var
endurskoðunarráðstefna NPT-samningsins svokallaða til að hefta útbreiðslu
kjarnorkuvopna, en slíkar ráðstefnur eru haldnar á fimm ára fresti (sjá http://notendur.centrum.is/~einarol/npt-samningur.htm).
M.a. annars var nú í síðustu viku haldin sjötta heimsráðstefna
friðarhreyfingar bæjarstjóra (Mayors for peace) sem stofnuð var að tilhlutan
borgarstjóra Hírósíma árið 1982 (sjá http://www.pcf.city.hiroshima.jp/mayors
og http://www.abolitionnow.org/augustactions_intl.html).
Nú eiga 1036 bæir í 112 löndum aðild að þessum samtökum og er kannski kominn
tími til að borgarstjórinn í Rekjavík gerist aðili að þeim nú í lok þriðja
kjörtímabils R-listans, auk annarra bæjarstjóra á Íslandi. Þess má geta að í
desember 2002 höfðu 92 af 105 sveitarstjórnum sem þá voru á Íslandi hlýtt
kalli SHA og lýst sín sveitarfélög kjarnorkuvopnalaus (sjá http://www.fridur.is/pdf/fridlystkort.pdf).
Nú eru 20 ár síðan Samtökum herstöðvaandstæðinga barst erindi frá Japan um að
standa fyrir kertafleytingu í Reykjavík. Þá var kjarnorkuvopnakapphlaupið á
fullu og mikill barátta víða um heim gegn kjarnorkuvopnum. Mikið var um
ýmiskonar friðarhreyfingar og hreyfingar gegn kjarnorkuvopnum og m.a.
stofnuðu starfs- og fagstéttir friðarhreyfingar og baráttuhópa gegn
kjarnorkuvopnum, m.a. á Íslandi. Þessi félög og hreyfingar mynduðu
samstarfshóp friðarhreyfinga sem stóð fyrir kertafleytingum og einnig
firðargöngunni í Reykjavík á Þorláksmessu. Flest eru þessi félög nú dottin upp
fyrir en ennþá stendur þó samstarfshópur friðarhreyfinga fyrir þessum
aðgerðum árlega 6. eða 9. ágúst og á Þorláksmessu.
Því miður er enn full ástæða til að safnast saman og fleyta kertum, ekki
aðeins í minningu þeirra sem drepnir voru í Hírósíma og Nagasakí heldur líka
til að andæfa áframhaldandi kjarnorkuvígbúnaði. NPT-samningurinn er mjög
mikilvægur samningur og nú eiga nær öll ríki heims aðild að honum. Utan hans
standa aðeins Ísrael, Indland og Pakistan auk Norður-Kóreu sem sagði sig frá
honum nýlega til að hafa svigrúm til að koma sér upp eigin kjarnorkuvopnum.
Hversu mjög sem við fordæmum það verður ekki hjá því litið að
kjarnorkuvopnaríkin sem eru viðurkennd sem slík í NPT-samningnum, Bandaríkin,
Bretland, Frakkland, Rússland og Kína hafa öll verið vinna að endurbótum og
viðbótum á kjarnorkuvopnum sínum að undanförnu og fara Bandaríkin þar fremst
í flokki með illu fordæmi. Og hvort sem er á vettvangi NPT-samningsins og
Sameinuðu þjóðanna hefur Ísland ekki gengið gegn vilja Bandaríkjanna – í besta
falli situr þetta smáríki, sem vill sæti í Öryggisráðinu, hjá.
Kína og Bandaríkin hafa ekki staðfest CTBT-samninginn um allsherjarbann við
tilraunum með kjarnorkuvopn og bandarísk stjórnvöld sýna engan vilja til
þess. Þótt öll kjarnorkuvopnaríkin sem eiga aðild að NPT-samningnum hafi
staðið við loforð sín um að stunda ekki tilraunasprengingar hafa þau þróað
aðrar aðferðir til að prófa kjarnorkusprengjur og alla vega Bandaríkin,
Bretland, Frakkland og Rússland hafa stundað slíkar prófanir og unnið að þróun
nýrra kjarnorkuvopna. Varðandi fækkun kjarnorkuvopna og skref í átt til
eyðingar þeirra hefur þróunin orðið hægari á undanförnum árum og jafnvel öfug
í sumum atriðum. Að vísu var undirritaður samningur í Moskvu í mars 2003
milli Bandaríkjanna og Rússlands um að hvort ríki um sig fækki kjarnaoddum
sínum í 1700 til 2200 á næstu tíu árum. En bæði Bandaríkin og Rússland vinna
að þróun nýrra tegunda kjarnorkuvopna, bresk stjórnvöld hafa lýst því yfir að
kjarnorkuafvopnun komi ekki til í náinni framtíð, Frakkar hafa ekki gert
neitt varðandi fækkun kjarnorkuvopna síðan á árunum 1996-1998 og eru að þróa
ný vopn og talið er að Kína hafi bæði aukið og endurbætt
kjarnorkuvopnabirgðir sínar. Í desember 2001 sögðu bandarísk stjórnvöld upp
ABM-samningnum um almennt bann við uppsetningu gagneldflauga gegn langdrægum
eldflaugum og tók uppsögnin gildi 13. júní 2002 og START II samningurinn, sem
var undirritaður árið 1993, hefur enn ekki gengið í gildi.
Það er því vart von á öðru en að ráðamenn í Norður-Kóreu segi kokhraustir að
þeir skuli hætta við að koma sér upp kjarnorkuvopnum þegar Bandaríkin láti af
kjarnorkuvopnaógnun sinni. Það er líka ástæða til að ætla að Pakistan og
Indland yrðu fús til að eyða sínu kjarnorkuvopnum sínum ef hin
kjarnorkuvopnaríkin sýndu fordæmi í þá átt.
Baráttan gegn kjarnorkuvopnum hefur staðið í 60 ár. Í 60 ár hefur þessi ógn
hangið yfir höfðum okkar. Þess vegna er enn full ástæða til að fleyta kertum
í minningu fórnalambanna í Hírósíma og Nagasakí og til að láta í ljós kröfu
okkar um að öllum kjarnorkuvopnum verði eytt.
„Stríðið gegn hryðjuverkum“ kallar á hryðjuverk
Birtist á Friður.is 7. júlí 2005
Hryðjuverkin í Lundúnum í morgun,
þann 7. júlí 2005, eru óafsakanleg. Slíkan verknað, sem bitnar á óbreyttum
borgurum, er ekki hægt að réttlæta. Sem eðlilegt er fylltumst við óhug þegar
fréttirnar bárust frá Lundúnum í morgun. Þegar þetta er skrifað síðla dags má
lesa í vefútgáfum fjölmiðlanna að 33 manns séu látnir og hátt í þrjúhundruð
manns særðir, margir alvarlega. Okkur verður hugsað til þessa fólks og til
aðstandenda þess og við höfum áhyggjur af Íslendingum sem eru búsettir eða á
ferð í Lundúnum. Þetta eru eðlileg viðbrögð og þetta eru góð viðbrögð. Okkur
stendur ekki á sama.
Í
vefútgáfu Morgunblaðsins í morgun er lítil frétt tímasett klukkan 10.39: „Lögregla
hóf skothríð á um 1.000 mótmælendur í borginni Tíkrit, heimaborg Saddams, í
Írak í dag. Fólkið mótmælti drápi á einum af helstu embættismönnum
borgarráðsins, að sögn yfirvalda. Að minnsta kosti fjórir menn særðust.“
Flesta daga berast fréttir af sprengjutilræðum í Írak, 10-30 manns farast, og
við tökum varla eftir því. Okkur finnst tíðindalaust af austurvígstöðvunum
meðan ekki berast aðrar fréttir. Samkvæmt Iraq Body Count hafa að minnsta
kosti 25 þúsund manns, sennilega miklu fleiri, látið lífið í Írak síðan
George Bush og Tony Blair fyrirskipuðu innrás þar fyrir rúmum tveimur á árum
með fulltingi Halldórs Ásgrímssonar og annarra peða í
heimsvaldaskákinni.
Þessir
herramenn geta ekki firrt sig ábyrgð á hryðjuverkum eins og þeim sem framin
voru í Lundúnum í morgun. Ofbeldi kallar á ofbeldi. Þeir voru varaðir við því
að innrásin í Írak yrði upphafið að langvarandi átökum og miklu blóðbaði
og mundi kalla á hryðjuverk. En í hroka sínum hlustuðu þeir ekki á
varnaðarorðin. Þeir tóku ekki mark á stjórnmálamönnum, fræðimönnum,
talsmönnum mannúðarsamtaka og milljónum manna sem fóru út á göturnar um allan
heim veturinn 2002 til 2003 til að mótmæla fyrirhugaðri innrás.
Þessir
menn koma ekki lengur saman nema í víggirtum köstulum meðan þúsundir
lögreglumanna eru kallaðir út til að hafa hemil á tugþúsundum mótmælenda.
Yfirgnæfandi meirihluti þessara mótmælenda er friðsamt fólk sem vill mótmæla
því óréttlæti sem auðvald og heimsvaldastefna veldur um allan heim. Þetta er
fólk sem ekki lætur sér á sama standa.
Meðan
valdamennirnir sitja á rökstólum í víggirtum köstulum verður
almenningur fyrir barðinu á trufluðum hryðjuverkamönnum sem spanast upp
af yfirgangi og hroka þessara valdamanna. Og þessir valdamenn reyna nú að
tengja hryðjuverkin við þann almenning sem hefur lýst andúð sinni á athöfnum
þeirra og stefnu á götum Edinborgar undanfarna daga. Því miður færa
hryðjuverkamennirnir hinum vestrænu valdamönnum vopn í hendurnar, áróðursvopn
og átyllu til að auka enn frekar eftirlit með almennum borgurum, skerða
frelsi þeirra og herða stríðið gegn hryðjuverkum, stríð sem í raun er
útþenslustríð, heimsvaldastríð og mun aldrei koma í veg fyrir hryðjuverk.
Þvert á móti felst það sjálft í hryðjuverkum og mun kalla á enn meiri
hryðjuverk og grafa enn frekar undan öryggi almennings.
Hryðjuverk
ber að fordæma, hvort sem þau er framin með ríkisreknum sprengjuflugvélum eða
með sprengju sem laumað er um borð í neðanjarðarlestir og strætisvagna.
Fjárveitingarvald stórfyrirtækjanna
Birtist í Morgunpósti VG 20. júní 2005
Á annars vel heppnaðri
verðlaunaafhendingu Grímunnar um daginn saknaði ég tilnefningar einnar
athyglisverðrar sýningar. Það var fyrsta sýningin í Kassanum, nýju húsnæði
Þjóðleikhússins í hinu gamla íþróttahúsi Jóns Þorsteinssonar, danssýning með
Björgúlf Guðmundsson og staðgengil Edit Piaf í aðalhlutverkum: Söngfuglinn og
bankamaðurinn. Í aukahlutverki var Þjóðleikhússtjóri og áhorfendur og
klapplið voru leikarar og annað leikhúsfólk. En í hinni leikrænu framsetningu
Grímuhátíðarinnar kom annað atriði í staðinn, kannski ekki það leikrænasta en
áhrifaríkt á sinn hátt. Leikarar voru búnir að kynna og afhenda verðlaun og
fengu liðstyrk forsætisráðherra og forseta Íslands og þá stigu fulltrúar
þriggja fyrirtækja á svið til að afhenda verðlaun fyrir þá sýningu sem
almenningur valdi. Fulltrúi Actavis Group ásamt einhverjum öðrum.
Actavis. Er það ekki eitthvert
lyfjafyrirtæki? Af hverju er starfsmaður þess allt í einu kominn upp á svið í
Þjóðleikhúsinu að afhenda leiklistarverðlaun? Jú, það er eins og með dans
Björgúlfs Landsbankamanns á hinu nýja sviði Þjóðleikhússins. Þetta eru
styrktaraðilar. Actavis styrkir líka Listasafn Íslands og Landsbankinn
styrkir Klink og Bank og eitthvert fótboltalið og Baugur Group styrkir hitt
og þetta o.s.frv.
Það var mynd af Pepsí-flösku á
blaðauglýsingum um hátíðardagskrána í Reykjavík 17. júní. Hvað kemur Pepsí
lýðveldinu við? Í hátíðarræðu sinni 17. júní sagði forsætisráðherra að
fyrirtæki beri samfélagslega ábyrgð og eðlilegt sé að þau taki þátt í
mikilvægum málum á sviði menningar og velferðar. Listamenn, vísindamenn og
góðgerðasamtök hafa kallað eftir því að heimildir til skattaívilnana
fyrirtækja vegna framlaga til menningarmála, vísinda og góðgerðamála verðir
rýmkaðar, Samfylkingin hefur lagt fram tillögur í þessa veru og heyrst hefur
að ríkisstjórnir ætli að fara að gera eitthvað í málinu.
En er það æskileg þróun? Eitthvað
höfum við þó þokast fram á við frá 1. öld f. Kr. þegar auðmaðurinn Gaius
Maecenas var að úthluta styrkjum til ungra listamanna í Róm og varð svo
frægur fyrir vikið að nafn hans var síðan notað yfir slíka menn og má í þeim
hópi nefna Ragnar í Smára og væntanlega er Björgúlfur Guðmundsson Meacenas
Íslands í dag.
Allir hafa þessir menn væntanlega
verið hinir vænstu menn þó að heimspekingurinn Seneca hafi gagnrýnt Maecenas
fyrir stórbokkahátt. En að því kom að mönnum fannst ekki eðlilegt að
listamenn og vísindamenn væru upp á góðvild auðkýfinga komnir hvað þá að velferðarmál
væru í þeirra höndum. Þess vegna borgum við skatta í sameiginlegan sjóð sem
síðan er veitt úr samkvæmt þeim lýðræðisreglum sem við höfum og eru svo sem
ekki fullkomnar. Ef fyrirtæki fá skattafrádrátt vegna framlaga sinna til
þessara mála, þá er væntanlega minna eftir til þessarar lýðræðislegu
útdeilingar. Með öðrum orðum: fjárveitingarvaldið er að hluta lagt í hendur
manna sem ekki hafa verið kosnir til þess.
Það ber svo sem ekki að vanþakka
þessi framlög fyrirtækja og auðmanna. Það er t.d. ánægjulegt að sjá aðstöðuna
sem listamenn hafa fengið í Brautarholti 1 í Reykjavík og kalla Klink og
Bank. En í rauninni ætti Reykjavíkurborg að hafa nægileg fjárráð til að
fjármagna svona starfsemi. Og fyrirtæki sem græða á tá og fingri ættu að
borga það háan skatt að opinberir aðilar geti sýnt slíkan stórhug. En sé það
óeðlilegt að einstakir listamenn eða félagasamtök séu upp á miskunn
auðmannanna komin, þá hlýtur það að vera enn óeðlilegra að opinberar
stofnanir séu betlandi framlög frá bönkum og lyfjafyrirtækjum. Hvernig
stendur á því að lyfjafyrirtæki er að veita fé til leiklistarhátíðar og
ríkislistasafns, hvaðan koma þessir peningar? Væntanlega koma þeir að
einhverju leyti af lyfsölunni þó svo að fyrirtækið sé líka í
hlutabréfabraski, en einhvers staðar eru gróðin af því líka upprunninn. Af
hverju ætti einhver hluti af verðinu sem sjúklingurinn greiðir fyrir lyfið að
renna til leiklistarverðlauna eða listasafns – eða þess vegna fótboltafélags
eða hvað það nú annars er sem forsvarsmönnum þessara fyritækja kemur í huga
að styðja? Hefur kaupandi lyfsins verið spurður? Hafði hann tækifæri til að
kjósa stjórn lyfjafyrirtækisins?
Á heimasíðu Baugur Group,
baugur.is, er m.a. yfirskriftin „Samfélagsábyrgð“. Þegar klikkað er á það
kemur eftirfarandi upp: „Baugur Group hefur markað sér
þá stefnu að láta til sín taka í samfélaginu og láta gott af sér leiða í þágu
menningar-, lista- og góðgerðarmála á Íslandi og erlendis.“ En
forsætisráðherranum er ekki alls varnað. Hann sagði í ræðu sinni 17. júní: „Fyrirtæki
bera samfélagslega ábyrgð, sérstaklega gagnvart starfsmönnum.“ Það er
nefnilega lóðið. Við berum sameiginlega ábyrgð varðandi velferðarmál,
menningu og vísindi og til þess leggjum við í sameiginlega sjóði.
Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækjanna er allt annað. Hún snýr að starfsmönnunum,
umhverfinu og því samfélagi sem fyrirtækið starfar í og þá á þann hátt til
dæmis að fyrirtæki sem rekur starfsemi í ákveðnu byggðarlagi stökkvi ekki með
þessa starfsemi eitthvað annað ef betri kjör bjóðast þar. Slíkt fyrirtæki
hefur fallið á prófinu sama hvað það styrkir mörg fótboltalið, góðgerðafélög
eða listasöfn.
Einkavæðingu mótmælt í Pakistan, þjóðnýtingar
krafist í Bólivíu
4. júní 2005
Birtist í Morgunpósti VG 7. júní
Oftar en marga grunar eru verkföll
og almenn mótmæli víða um heim gegn einkavæðingu og öðrum aðgerðum í anda
nýfrjálshyggjunnar. Fréttir um slíkt berast sjaldnast hingað gegnum íslenska
fjölmiðla og þá í skötulíki. Oft er talað um að heimurinn sé að skreppa
saman, á tímum hnattvæðingar er talað um heimsþorpið. Og satt er það að
þróunin er mjög sú sama um allan heim og samtengd, stefna sú sama,
nýfrjálshyggja og sama stórfyrirtækið að störfum í ótal löndum. En samt þykir
varla taka því að nefna það þótt liggi við byltingarástandi í landi eins og
til dæmis Bólvíu. Þá getur orðið ansi langt endanna milli í heimsþorpinu.
Þó hefur eitthvað verið minnst á
ólgu í Bólivíu að undanförnu. Þessi ólga hófst í fyrri hluta maí og 16. maí
söfnuðust um 100 þúsund manns saman fyrir framan þinghúsið í höfðuðborginni
La Paz. Þetta voru aðallega verkamenn, bændur, kennarar og námsmenn frá El
Alto sem er 770 þúsund manna bær eða nánast fátækrahverfi rétt utan við La
Paz, að mestu byggt frumbyggjum sem eru meirihluti íbúanna í Bólivíu..
Upphafið má reyndar rekja mörg ár til baka. Árið 1985 voru olíuiðnaður
Bólivíu einkavæddar. Þá þegar hófst andóf gegn þessari einkavæðingu og
nýfrjálshyggjunni sem hefur einungis aukið á fátækt frumbyggjanna. Á 10.
áratug síðustu aldar uppgötvuðust miklar gaslindir sem einnig voru
einkavæddar. Síðla árs 2003 jaðraði við uppreisnarástandi í landinu þegar
alþýða manna krafðist þess að olíu- og gasiðnaðurinn yrði þjóðnýttur. Þetta
hefur verið kallað gasstríðið, og það stendur enn. Forsetinn, Gonzalez
Sánchez de Lozada, hrökklaðist frá völdum en við tók varaforsetinn, Carlos
Mesa. Þá voru reyndar liðin rúm þrjú ár frá því að uppreisn varð í bænum
Cochabamba eftir að vatnið var einkavætt og fyrirtækið Bectel fékk einkarétt
á því. Þannig tengist nú Cochabamba og Reyðarfjörður í heimsþorpinu.
Mesa komst til valda meðal annars
vegna loforða um að þjóðnýta gasiðnaðinn. En hann hefur verið milli steins og
sleggju þar sem annars vegar eru olíufyrirtækin og innlendir og erlendir
auðmenn en alþýðan hins vegar. Stjórnin ákvaða að hækka skatta á olíu- og
gasvinnsluna. Það var of mikið að dómi olíufyrirtækjanna en alþýðan krafðist
þjóðnýtingar. Í raunni eru þessir atburðir framhald langvinnra átaka í landi
þar sem mikil fátækt ríkir og arðránið hefur aukist enn frekar með
einkvæðingu og öðrum aðgerðum í anda nýfrjálshyggjunnar. Og eins og oftast
þegar langur aðdragandi er að atburðum er bakgrunnur þeirra flókanri en skýrt
verður í stuttri grein. Í fréttum hefur verið talað um kröfur um aukna
sjálfstjórn héraða. Frumbyggjarnir hafa löngum krafist meiri sjálfstjórnar en
nú er aðallega um að ræða kröfur um aukna sjálfstjórn Santa Cruz og Tarija
héraðanna austast og syðst í landinu þar sem helstu gaslindirnar eru. Þær
kröfur koma einkum frá auðstéttinni sem vill með því verða óháðari stjórninni
í La Paz og áhrifum uppreisnargjarnrar alþýðu á hana, en frumbyggjarnir og
verkalýðs- og bændahreyfingin í þessum héruðum eru andvíg þessum kröfum.
Að undanförnu hafa tugir þúsunda
safnast saman á strætum og torgum La Paz og jafnframt hefur verið ólga í
Santa Cruz. Enn sér ekki fyrir endann á gasstríðinu í Bólivíu.
Meðan alþýða Bólivíu berst fyrir
þjóðnýtingu olíu- og gasiðnaðarins er háð hörð barátta hinum megin á
hnettinum, í Pakistan, gegn einkavæðingu símans. 26. maí skipulagði
Verkamannaflokkur Pakistan mótmælaaðgerðir gegn einkavæðingunni og síðan
hefur baráttan haldið áfram. 62 þúsund verkamenn í níu verkalýðsfélögum hafa
tekið þátt í verkföllum og mótmælaaðgerðum og hafa hótað því að loka öllum
símalínum 6. júní ef stjórnin verður ekki við kröfum þeirra. Allar
einkavæðingaráætlanir stjórnarinnar eru í uppnámi vegna þessa.
(7. júní. Þessi grein var skrifuð
4. júní. Átökin héldu áfram í landinu og 6. júní bauðst Mesa til að segja af
sér en óeirðir héldu samt áfram. Þá fór fréttaflutningur heldur að aukast hérna
megin í heimsþorpinu.)
Sjá nánar um Bólvíu:
http://www.zmag.org/lam/boliviawatch.cfm
http://www.neravt.com/left/hotspots/bolivia.htm
http://www.guardian.co.uk/international/story/0,3604,1498174,00.html
http://www.greenleft.org.au/back/2005/616/616p19.htm
Sjá nánar um Pakistan:
http://212.67.202.147/~ivnet05/article.php3?id_article=805
http://www.wsws.org/articles/2005/jun2005/paki-j04.shtml
http://www.socialistparty.org.uk/2005/395/index.html?id=np2.htm
http://www.ptudc.org/News/ptcl_workers_report.htm
Kjarnorkuvopnalaus Evrópa?
1. júní 2005
Endurskoðunarráðstefnu
NPT-samningsins um bann við útbreiðslu kjarnorkuvopna sem hófst í New York 2.
maí lauk þann 27. Andstæðingar kjarnorkuvopna voru ekki sérlega bjartsýnir
með þessa ráðstefnu enda hefur horft heldur illa með kjarnorkuafvopnun síðan
síðasta ráðstefna var haldin fyrir fimm árum og má helst kenna bandarískum
stjórnvöldum um eins og rakið var í grein hér á síðunni 22. maí.
Því miður reyndist ekki ástæða til
bjartsýni. Skammarleg tímasóun, sagði Rebecca Johnson frá The Acronym
Institute sem fylgdist með ráðstefnunni og hefur flutt af henni fréttir á
vefsíðunni www.acronym.org.uk/npt/index.htm. Fyrri
ráðstefnum (þ.á.m. tveim síðustu 1995 og 2000) hefur stundum lokið með
lokaskjali sem hefur gefið fyrirheit um að aðildarríki samningsins muni vinna
enn frekar að markmiðum hans, sem eru annars vegar að hefta útbreiðslu
kjarnorkuvopna og hins vegar að útrýma kjarnorkuvopnum með öllu.
Lokayfirlýsing þessarar ráðstefnu var hins vegar innantómt formsatriði.
Margir telja Bandaríkin bera
höfuðábyrgð á árangusrleysi ráðstefnunnar. Þau hafi engan vilja sýnt til að
stuðla að árangri enda er það yfirlýst stefna bandarískra stjórnvalda að efla
kjarnorkuvopnabúnað sinn.
En þótt ráðstefnan sjálf hafi ekki
borið mikinn árangur er ýmislegt jákvætt í gangi. 21. apríl samþykkti
öldungadeild belgíska þingsins ályktun um kjarnorkuafvopnun og krafðist þess
að öll bandarísk kjarnorkuvopn í Belgíu verði flutt brott, en Belgía er eitt
af sex NATO-ríkjum í Evrópu þar sem eru bandarísk kjarnorkuvopn. Í byrjun
maí, við upphaf NPT-ráðstefnunnar, sagði Joschka Fischer utanríkisráðherra
Þýskalands að hugsanlegt væri að ríkisstjórnarflokkarnir hefðu frumkvæði að
því að öll kjarnorkuvopn yrðu flutt frá Þýskalandi og skömmu seinna tilkynnti
Peter Struck varnarmálaráðherra að hann hygðist taka málið upp innan NATO.
Varnarmálaráðherra Frakklands, Michele Alliot-Marie, hefur tekið undir með
hinum þýska starfsbróður sínum og einn af leiðtogum belgískra
sósíaldemókrata, Dirk van der Maelen, hefur lýst því yfir að ríkisstjórn
Belgíu ætti að hafa frumkvæði að því innan NATO að öll kjarnorkuvopn verði
fjarlægð frá Evrópu enda væri það í stefnuskrá Flæmska sósíalistaflokkins að
Evrópa yði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði. Ályktunartillaga um brottflutning
kjarnorkuvopna hefur nú verið lögð fyrir belgíska þingið.
http://www.motherearth.org/news/news.php
http://www.motherearth.org/news/news.php?art=byy4gi
http://www.bomspotting.be/en/home_en.php
Baráttan gegn kjarnorkuvopnum og ábyrgð
Bandaríkjanna
Birtist á Friður.is 20. maí 2005
Þegar þetta er skrifað stendur
yfir í New York ráðstefna um endurskoðun samningsins um bann við útbreiðslu
kjarnorkuvopna, NPT-samningsins.
Þessi samningur hefur verið mjög
mikilvægur. Þegar hann var undirritaður fyrir 35 árum var viðurkennt að fimm
lönd ættu kjarnorkuvopn, Bandaríkin, Sovétríkin (nú Rússland), Bretland,
Frakkland og Kína. Nokkur lönd voru að koma sér upp kjarnorkuvopnum eða höfðu
áform um það, Indland, Pakistan, Ísrael, Suður-Afríka og Brasilía. Þrjú
fyrstnefndu ríkin eru einu ríkin sem enn standa utan samningsins auk
Norður-Kóreu sem sagði sig frá honum árið 2003. Suður-Afríka og Brasilía
gerðust síðar aðilar að samningnum og lögðu áform um að koma sér upp
kjarnorkuvopnum á hilluna, eru meira að segja nú í hópi sjö ríkja
(NAC-ríkjanna, New Agenda Coalition) sem hafa forgöngu um að þrýsta á um að
markmiði samningsins verði náð og þá ekki aðeins að hindra útbreiðslu
kjarnorkuvopna heldur einnig að þeim verði útrýmt í samræmi við 6. grein
samningsins. Hin ríkin eru Egyptaland, Írland, Mexíkó, Nýja Sjáland og
Svíþjóð.
En þrátt fyrir þessi sinnaskipti
Suður-Afríku og Brasilíu vekur það ugg að eitt ríki, Norður-Kórea, hefur sagt
sig frá samningnum og lýsti því yfir í febrúar síðastliðnum að það hefði
komið sér upp kjarnorkuvopnum meðan grunur leikur á að annað ríki, Íran, sé
að einnig koma sér upp kjarnorkuvopnum.
Um leið og við hljótum að fordæma
alla viðleitni einstakra ríkja til að ganga gegn anda og tilgangi
NPT-samningsins með því að reyna að koma sér upp kjarnorkuvopnum er líka
mikilvægt að líta ekki framhjá ábyrgð kjarnorkuvoparíkjanna, einkum þess
ríkis sem hæst hefur í fordæmingu sinni á athæfi Norður-Kóreu og Írans,
Bandaríkjanna.
Það má líta á NPT-samninginn að
nokkru leyti sem samkomulag milli kjarnorkuvopnaríkjanna og hinna
kjarnorkuvopnalausu. Annars vegar skuldbinda kjarnorkuvopnalausu ríkin sig
til að koma sér ekki upp kjarnorkuvopnum en hins vegar skuldbinda
kjarnorkuvopnaríkin sig, með tilvísun til 6. greinarinar, til að vinna að
algerri útrýmingu kjarnorkuvopna. Öll kjarnorkuvopnalausu ríkin sem gerðust
aðilar að samningnum hafa staðið við sínar skuldbindingar nema Norður-Kórea
og hugsanlega Íran.
Kjarnorkuvopnaríkin hafa hins
vegar komið sér hjá því að uppfylla sínar skuldbindingar. Vissulega voru
miklar samningaviðræður í gangi áratugum saman og samningar undirritaðir. Enn
er þó langt í land að kjarnorkuvopnum verði útrýmt. Í ársbyrjun 2005 áttu
Bandaríkin tæplega 6 þúsund kjarnorkusprengjuodda og hafði þeim fækkað úr
10.500 árið 1990. Rússar áttu þá tæplega 5 þúsund sprengjuodda en rúmlega 10
þúsund árið 1990. Kjarnorkuvopnaeign annarra ríkja er miklu minni. En þó að
kjarnorkusprengjum hafi fækkað um nær helming á síðustu 15 árum breytir það í
sjálfu sér ekki miklu hvort þær eru 10 þúsund eða 20 þúsund, þær eru hvort eð
er nógu margar til að leggja alla þessa jörð í eyði.
Á endurskoðunarráðstefnunni 1995
lýstu kjarnorkuvopnaríkin því yfir að þau mundu aldrei beita kjarnorkuvopnum
gegn kjarnorkuvopnalausu ríki og staðfestu skuldbindingar sínar um að
stefna að afvopnun. Á ráðstefnunni árið 2000 var samþykkt áætlun um
kjarnorkuafvopnun í 13 liðum. Á þeim fimm árum sem síðan eru liðin hefur
lítið gerst í þeim efnum, reyndar frekar gengið til baka. Að vísu var
SORT-samningurinn milli Bandaríkjanna og Rússlands undirritaður árið 2002, en
hann er bara orðin tóm. Samkvæmt honum átti hvort ríki um sig að fækka
kjarnaoddum sínum um milli 1700 og 2200 á næstu tíu árum, en bara með því að
taka þá til hliðar og eftir 2012 gildir samningurinn ekki lengur, þannig að
þá verður hægt að setja vopnin aftur í skotstöðu. START II samningurinn frá
1993 hefur ekki tekið gildi og mun sennilega aldrei gera það því að hinn
einskisnýti SORT-samningur kemur í raun í stað hans og einnig hins
fyrirhugaða START III samnings sem átti að ná lengra. Þá hafa Bandaríkin og
Kína auk níu annarra ríkja þverskallast við að fullgilda samninginn um
allsherjarbann við tilraunir með kjarnorkuvopn (CTBT-samninginn) sem gerður
var árið 1996. Hin ríkin eru Egyptaland, Indland, Indónesía, Íran, Ísrael,
Kólumbía, Norður-Kórea, Pakistan og Víetnam. Bandaríkin sögðu ABM-samningnum
um bann við gagneldflaugum upp árið 2001.
Kínverjar hafa verið frekar
jákvæðir gagnvart kjarnorkuafvopnun og standa við yfirlýsingu sína um að
beita ekki kjarnorkuvopnum af fyrra bragði. Samt vinna kínversk stjórnvöld að
því að þróa áfram kjarnorkuvopn sín og hafa ekki staðfest CTBT-samninginn þrátt
fyrir loforð um að gera það. Frakkar og Bretar eru líka að þróa sín vopn og
hafa komið sér upp tækni til prófa kjarnorkuvopn án tilraunasprenginga og
komast þannig framhjá CTBT-samningnum sem þeir hafa staðfest. Þá hafa Bretar
haft samvinnu við Bandaríkjamenn um þróun nýrra kjarnorkuvopna og tekið þátt
í svokölluðum „subcritcal“ tilraunum með kjarnorkuvopn, það er sprengingum án
fulls styrks, og árið 2004 kom breska stjórnin í veg fyrir umræður í þinginu
um endurnýjun samstarfssamnings við Bandaríkin. Rússnesk stjórnvöld hafa
aukið útgjöld sín til kjarnorkuvopna og er álitið að það sé svar þeirra við
uppsögn Bandaríkjastjórnar á ABM-samningnum. Þá hafa þeir einnig stundað
„subcritical“ tilraunir sem eru í raun brot á CTBT-samningnum.
Verst er þó hegðun bandarískra
stjórnvalda. Eftir að riftun þeirra á ABM-samningnum tók gildi árið 2002 hafa
þau unnið að því að koma sér upp gagneldflaugabúnaði. Þó að Bandaríkin hafi
ekki stundað fullkomnar tilraunasprengingar að undanförnu hefur samt verið
unnið að endurbótum á tækni til tilraunasprenginga. Þá er einnig útrunnið
bann sem þingið setti á sínum tíma við þróun smásprengja og nú eru uppi
áætlanir um að þróa slík vopn. Þrátt fyrir margítrekuð loforð um að beita
ekki kjarnorkuvopnum gegn kjarnorkuvopnalausum ríkjum hafa Bandaríkin gert
áætlanir um notkun kjarnorkuvopna gegn fjórum eða jafnvel fimm
kjarnorkuvopnalausum ríkjum: Írak (sú áætlun hefur væntanlega verið lögð til
hliðar núna), Íran, Norður-Kóreu, Sýrlandi og Lýbíu. Þá gáfu bandarísk
stjórnvöld út tilskipun árið 2004 (National Security Directive 17) þar sem
beinlínis gert ráð fyrir beitingu kjarnorkuvopna af fyrra bragði, en slík
yfirlýsing hefur ekki fyrr verið gefin.
Þótt við tölum venjulega um
kjarnorkuvopnaríkin fimm, Bandaríkin, Rússland, Bretland, Frakkland og Kína,
auk hinna sem ekki eiga aðild að NPT-samningnum, Indland, Pakistan, Ísrael og
Norður-Kóreu, þá eru kjarnorkuvopn reyndar staðsett víðar. Gegnum NATO eru
Bandaríkin nú með 480 kjarnorkuvopn í sex Evrópu-löndum, Belgíu, Þýskalandi,
Ítalíu, Hollandi Tyrklandi og Bretlandi. Þessum vopnum er sennilega beint að
Rússlandi, Íran og Sýrlandi.
Það er auðvitað óþolandi að fimm
ríki skuli telja sig hafa einkarétt á kjarnorkuvopnum og standi ekki við
samkomulag um að afsala sér þessum vopnum gegn því að önnur ríki komi sér
ekki upp slíkum vopnum. Þrjú ríki hafa ekki gerst aðilar að NPT-samningnum og
eitt til viðbótar sagt sig frá honum af því að þau vilja áskilja sér rétt til
að eiga líka kjarnorkuvopn. En það er athyglisvert að tvö þessara ríkja, Indland
og Pakistan, hafa greitt atkvæði með árlegri tillögu Malasíu í
allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sem gengur út á að hnykkja á áliti
Alþjóðadómstólsins frá 1996 um að beiting jafnt sem hótun um beitingu
kjarnorkuvopna sé ólögleg og kjarnorkuvopnaríkin séu skuldbundin samkvæmt
NPT-samningnum að eyða öllum kjarnorkuvopnum sínum. Ennfremur greiddi
Pakistan atkvæði með tillögu NAC-ríkjanna í allsherjarþinginu síðastliðið
haust þar sem skorað er á öll ríki að standa við skuldbindingar sínar um að
hefta útbreiðslu kjarnorkuvopna og útrýma þeim. Það er því ástæða til að ætla
að þessi tvö ríki yrðu tilleiðanleg til að taka þátt í kjarnorkuafvopnun ef
raunverulega yrði farið að vinna að því. Kína og Íran greiddu líka atkvæði
með tillögunni1. Þessi ályktun er reyndar mjög
hógvær og gengur bara út á að ríki heimsins standi við það sem þau hafa
skuldbundið sig til. Fimm ríki greiddu atkvæði gegn þessari tillögu:
Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Ísrael og Lettland. Meðal 25 ríkja sem sátu
hjá voru Rússland, Indland, Norður-Kórea og Ísland. Ísland hefur líka ýmist
setið hjá eða greitt atkvæði gegn tillögu Malasíu. Utanríkisráðuneytið
skuldar þjóðinni skýringu á þessari afstöðu.
Kjarnorkuvopnavæðing Norður-Kóreu
og kannski líka Írans verður skiljanlegri ef við lítum til þess að þessum
tveim ríkjum hefur verið ógnað af Bandaríkjunum. Bandaríkin stóðu fyrir
loftárásum á Júgóslavíu árið 1999 og gerðu innrás í Írak árið 2003. Það er
kannski ekki skrítið að önnur ríki sem sitja undir hótunum Bandaríkjastjórnar
reyni að koma sé upp þeim einu vörnum sem duga, kjarnorkuvopnum. Í umræðum á
Alþingi í mars árið 2000 um tillögu um kjarnorkuvopnalaust Ísland komst
Halldór Ásgrímsson, þáverandi utanríkisráðherra, svo að orði: „Það er rétt að
Atlantshafsbandalagið hefur komið sér upp kjarnavopnum og það er stór þáttur
í varnarmætti þess sem kölluð hefur verið fælingarstefna, enda liggur alveg
ljóst fyrir að menn munu hika við að ráðast á þjóðir þess bandalags.“ Má vera
að ráðamenn í Norður-Kóreu og kannski líka Írans hugsi á svipuðum nótum. Það
nætti því ætla að með því að láta af hótunum í garð þessara ríkja og hefja
samninga um algera kjarnorkuafvopnun gætu Bandaríkin stuðlað að því að
N-Kórea eyddi sínum kjarnorkuvopnum og Íran léti af áformum sínum ef um þau er
að ræða. Þá væri einungis eitt ríki eftir, Ísrael, og miðað við hversu háð
það er Bandaríkjunum er líklegt að það yrði líka með.
Þegar á allt er litið er það
líklega fyrst og fremst undir Bandaríkjunum komið hvort raunverulega verði
farið að stefna að útrýmingu kjarnorkuvopna. En þá er líka mikilvægt að
bandamenn Bandaríkjanna, svo sem Ísland, hætti að spila með þeim. Reyndar er
það lágmark að vera ekki í hernaðarbandalagi með stórveldi sem á
kjarnorkuvopn. Það sést reyndar best á því að tillögum um kjarnorkuvopnalaust
Ísland hefur verið svarað með því að það samræmist ekki aðild okkar að NATO:
„Ég vil jafnframt ítreka að Ísland er aðili að Atlantshafsbandalaginu og
hefur þar ákveðnar skuldbindingar. Samþykkt þessa frv. samrýmist ekki þeim
skuldbindingum eins og áður hefur komið fram við umræðu um málið og ég vil
lýsa yfir áframhaldandi andstöðu minni við þetta frv.“ (Halldór Ásgrímsson í umræðum um tillögu um um friðlýsingu
Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og bann við umferð
kjarnorkuknúinna farartækja á Alþingi 16. mars 2000).
1 Þess má geta að Íran hefur á
undanförnum árum greitt atkvæði með fjölmörgum ályktunum allsherjarþingsins
varðandi kjarnorkuafvopnun, svo sem árlegum ályktunum um kjarnorkuvopnalaus
Mið-Austurlönd, sem hafa strandað á afstöðu Ísraels, og fyrrgreindri tillögu
Malasíu.
Að
nokkru byggt á Back to Basics: Reviving Nuclear Disarmament in the
Non-Proliferation Regime eftir David Krieger og Carah Ong
fyrir Nuclear Age Peace Foundation.
Hver er George Galloway?
Birtist á Vísir.is 17. maí
2005
Egill Hegason slær fram æði
glannalegum fullyrðingum í pósti sínum á Vísi 12. maí þar sem hann víkur að
George Galloway, sem var kosinn á þing fyrir vinstriflokkinn Respect í
Bretlandi nú um daginn: „... Galloway naut annað slagið gistivináttu Saddams
Hussein löngu eftir að hann var orðinn útlægur úr samfélagi þjóðanna;
þingmaðurinn og einræðisherrann urðu miklir kumpánar.“ Og síðan er andófið
gegn Íraksstríðinu gert tortryggilegt með fullyrðingunni: „Það eru
einkennilegir tímar þegar marxistar á Vesturlöndum telja sig eiga
sameiginlegan málstað með íslömskum vígamönnum.“
Hver er George Galloway? Hann varð
ungur að árum virkur í Verkamannaflokknum, formaður flokksins í Skotlandi 1980,
aðeins 26 ára gamall, og þingmaður 1987. Hann tilheyrði vinstri armi
flokksins og styður samtök friðarsinna og kjarnorkuvopnaandstæðinga, Campaign
for Nuclear Disarmament (CDN). Hann hefur skipt sér mikið af utanríkismálum
með áherslu á Líbíu, Pakistan, Írak og Palestínu. Tvítugur að aldrei árið
1974 hóf hann þátttöku í samstöðustarfi með Palestínumönnum í heimabæ sínum,
Dundee í Skotlandi. Hann hefur tekið þátt í rekstri útgáfufyrirtækja, svo sem
Asian Voice sem hóf árið 1996 útgáfu tímarits sem kallaðist East. Hann var þá
sakaður að hafa þegið allháar peningaupphæðir frá stjórnvöldum í Pakistan
gegn jákvæðri umfjöllun um Pakistan en hann varði sig með því að þetta væru
greiðslur fyrir auglýsingar.
Galloway andæfði
Persaflóaastríðinu 1991 og viðskiptabanninu á Írak í kjölfar þess. Hann fór
nokkrum sinnum til Íraks og hitti ýmsa háttsetta menn. Árið 1994 hitti hann
Saddam Hussein og var þá gagnrýndur fyrir að hafa ávarpað hann með orðunum: "Sir,
I salute your courage, your strength, your indefatigability".
Galloway sagði um misskilning að ræða, orðunum hefði veirð beint til írösku
þjóðarinnar í heild. Þá var hann einnig gagnrýndur fyrir að hafa eytt jólunum
1999 með Tariq Aziz forsætisráðherra Íraks, en reyndar átti hann bara fund
með Aziz á jóladag. Galloway hitti Saddam Hussein öðru sinni árið 2002 og
reyndi þá að fá hann til að samþykkja að vopnaeftirlitsmenn SÞ kæmu aftur til
Íraks (rétt er að geta þess að þeir voru ekki reknir frá Írak, eins og oft
hefur verið haldið fram, heldur kallaðir heim árið 1998 að kröfu
Bandaríkjamanna). Ásökunum um vinsamleg tengsl við Saddam Hussein hefur
Galloway m.a. svarað með tilvísun til þátttöku í samtökum sem börðust gegn
stjórn Saddams Hussein á níunda áratugnum og gagnrýni sinnar þá á stuðning
Bretlands við stjórn Husseins og vopnasölu til Íraks á þeim tíma.
Galloway fór ýmsar leiðir í
baráttu sinni gegn viðskiptabanninu og stóð m.a. fyrir söfnun til kaupa á mat
og lyfjum Írak. Árið 1998 átti hann þátt í stofnun Mariam Appeal sem var
einshverskonar sambland af sjóði og samtökum sem beittu sér gegn
viðskiptabanninu á Írak. Árið 2003 komu fram ásakanir um fjármálamisferli sem
voru rannsakaðar af þartilbærri stofnun, Charity Commission. Niðurstaðan var
að um vissa ósreiðu hefði verið að ræða en ekkert misferli. M.a. var þarna um
að ræða framlög fra jórdönskum athafnamanni, Fawaz Zuriekat, sem reyndar varð
formaður sjóðsins árið 2001.
22. apríl 2003 birti Daily
Telegraph gögn sem blaðið sagði fréttaritara sinn hafa fundið í rústum
utanríkisráðuneytisins í Bagdad og sýndu að Galloway hefði átt fundi með
íröskum leyniþjónustumönnum og fengið háar peningaupphæðir árlega út úr
olíusölunni sem kennd hefur verið við „Oil for food“. Galloway
neitaði þessum ásökunum, fór í mál við Daily Telegraph og vann málið.
Christian Science Monitor birti
einnig 25. apríl 2003 frétt um að Galloway hefði fengið meira en eina milljón
dollara frá íröskum stjórnvöldum en tveim mánuðum seinna viðurkenndi blaðið
að gögnin sem fréttin byggðist á hefðu verið fölsuð.
Í janúar 2004 birtist frétt í
blaðinu al-Mada í Írak um skjöl sem fundust í írösku olíufyrirtæki um að
Galloway hefði tekið við miklum fjárupphæðum frá því. Galloway hefur ekki
neitað því en sagt að hér hefði verið um að ræða eðlileg framlög til Mariam
Appeal-sjóðsins.
Iraq Survey Group (ISG) er
rannsóknarhópur sem innrásraríkin settu á fót eftir innrásina 2003 til að
leita gjöreyðingavopna. Það eru Pentagon og CIA sem skipuleggja starfsemi
hópsins. Í október 2004 komu fram fullyrðingar frá ISG um að Galloway hefði
tekið við peningum frá íröskum stjórnvöldum til að hafa áhrif á erlenda
stjórnmálamenn. Galloway hefur neitað því. Og 12. maí birtist skýrsla
rannsóknarnefndar bandarísku öldungadeildarinnar þar sem koma fram ásakanir á
hendur Galloway og Charles Pasqua fyrrum utanríkisráðherra Frakka um að þeir
hafi hagnast óeðlilega á olíuverslun í tengslum við „Oil for
food“-prógrammið. Galloway hafnar þessum ásökunum.
Ef marka má frétt í Guardian 13.
maí er erfitt að hendar reiður á þessum ásökunum þingnefndarinnar, en inn í
þetta blandast bersýnilega Mariam Appeal-sjóðurinn og athafnamaðurinn
jórdanski, Fawaz Zuriekat. Að miklu leyti virðast þetta vera svipaðar
ásakanir og raktar hafa verið hér að framan. Það er niðurstaða blaðamanns
Guardian að engar sannanir séu fyrir því að neinir olíupeningar frá Írak hafi
lent í vösum Galloways.
En hvað um vinsamleg samskipti
Galloways við Saddam Hussein og írösk stjórnvöld. Hér hefur verið vikið að
nokkrum staðreyndum varðandi þau. Það hefur komið fram að Galloway var mjög
gagnrýninn gagnvart Saddam Hussein fyrir 1990. Eftir að
Persaflóastríðið og viðskiptabannið hefst og síðan Íraksstríðið 2003
breytast aðstæður nokkuð. Það er ekki bara Galloway sem hefur lent í klemmu,
það á einnig við um fleiri sem hafa barist gegn þessum innrásum og
viðskiptabanninu.
Þessi klemma endurspeglast kannski
í orðum Egils Helgasonar: „Það eru einkennilegir tímar þegar marxistar á
Vesturlöndum telja sig eiga sameiginlegan málstað með íslömskum vígamönnum.“
Reyndar held ég að fæstir marxistar á Vesturlöndum telji sig eiga sameiginlegan
málstað með íslömskum vígamönnum þó að svo geti virst um stund og reyndar er
ekkert óvanalegt né óeðlilegt að fólk sem alla jafna er á öndverðum meiði
eigi að einhverju leyti sameiginlegan málstað um tíma. Þess er skemmst að
minnast að baráttumenn gegn Íraksstríðinu voru oft sakaðir að standa með
Saddam Hussein og nú eru heilmiklar umræður innan hreyfingarinnar gegn
stríðinu um afstöðuna til andstöðunnar í Írak – hvar eru t.d. skilin milli
andspyrnuhreyfingar og hryðjuverkamanna? Og eigum við að styðja aðgerðir
hernámsliðsins gegn hryðjuverkamönnum – erum við þar með að viðurkenna
hernámið? Lýðræðisleg öfl í Írak, svo sem verkalýðshreyfingin og
kvennahreyfingin, hafa haft nokkuð tvíbenta afstöðu þar sem þau hafa fagnað
falli Saddams Hussein en jafnframt gagnrýnt innrásina og hernámið. Það hafa
ekki allir svarað þessum spurningum á sama veg.
Á hitt ber líka að líta að í
baráttu sinni gegn viðskiptabanninu og þegar hann var að nýta aðstöðu sína
sem þingmaður til að hitta íraska ráðamenn, m.a. til að fá þá til að taka
aftur við vopnaeftirlitsmönnum, þá varð hann að vera diplómatískur, sýna
ákveðna kurteisi. Ef við ættum að tína til alla þá kurteisi sem vestrænir
ráðamenn hafa sýnt ýmiskonar harðstjórum, þá mundi það víst æra óstöðugan. En
það eru oftast gerðar strangari siðferðiskröfur til róttækra vinstrimanna en
annarra. Það er sjálfsagt eðlilegt. Ég þekki málfluting George Galloways ekki
til hlítar og má vera að eitthvað megi að honum finna, en ég hef ekki séð að
hægt sé að kalla hann eitthvert handbendi eða sérstakan kumpána Saddams
Hussein.
http://www.charity-commission.gov.uk/investigations/inquiryreports/mariam2.asp
http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/3847287.stm
http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/3549679.stm
http://www.guardian.co.uk/Iraq/Story/0,2763,1174073,00.html
http://en.wikipedia.org/wiki/George_Galloway
http://politics.guardian.co.uk/iraq/story/0,12956,1483166,00.html
http://www.cpgb.org.uk/worker/479/galloway.html
George Galloway skýrir mál sitt
fyrir fyrir bandarísku þingnefndinni
18. maí 2005
Eftir að bandaríska þingnefndin
sakaði George Galloway um að hafa hagnast á olíuviðskiptum í sambandi við
„Oil for food“-prógrammið í Írak á tímum viðskiptabannsins flaug hann til
Washington á fund þessarar nefndar til að tala máli sínu. Á fundi
nefndarinnar 17. maí sagði hann það vera fjarri sanni að hann hefði nokkurn
tíma verslað með olíu eða yfirleitt stundað viðskipti. Hann hundskammaði
nefndina fyrir að setja allskyns fullyrðingar um sig inn í þessa skýrslu án
þess að hafa nokkurn tíma haft samband við hann sjálfan. Í skýrslunni væri
sagt að hann hefði átt marga fundi með Saddam Hussein en í raun hefði hann
aðeins hitt Hussein tvisvar sinnum eða jafn oft og Donald Rumsfield. Munurinn
hefði hins vegar verið sá að Rumsfield hefði hitt Hussein til að selja honum
byssur og aðstoða hann við að nota þær meðan hann sjálfur hefði hitt Hussein
í fyrra skiptið árið 1994 til að finna leiðir til að binda endi á
viðskiptabann og ófrið en í seinna skiptið árið 2002 til að fá hann til
hleypa vopnaeftirlitsmönnum SÞ inn í landið. Hann kvaðst hafa verið
andstæðingur Saddams Hussein og mótmælt fyrir utan sendiráð Íraks meðan
breskir og bandarískir stjórnmálamenn og bísnissmenn voru að selja honum
vopn. Hann kvað þau gögn sem nefndin hefði að baki ásökunum sínum um
olíuhagnað einskis virði. Aðalolíuskandallinn sneri hins vegar að
Bandaríkjamönnum sjálfum þar sem Halliburton og önnur bandarísk fyrirtæki
hefðu hefði þénað milljarða dollara á starfsemi sinni í Írak eftir að landið
var hernumið fyrir utan það sem þau hefðu haft af bandaríksum
skattgreiðendum.
http://www.guardian.co.uk/guardianpolitics/story/0,,1486215,00.html
Ræða Galloways fyrir þingnefndinni:
http://www.informationclearinghouse.info/article8868.htm
Skýrsla nefndarinnar:
http://www.guardian.co.uk/guardianpolitics/story/0,,1486215,00.html
Kosningarnar í Bretlandi: Róttæka vinstrið og
græningjar sækja á
Birtist á Morgunpósti VG 9. maí 2005
Það bar til tíðinda í nýafstöðunum
þingkosningum í Bretlandi að í fyrsta sinn síðan 1945 var kosinn þingmaður
til vinstri við Verkamannaflokkinn. Það var George Galloway sem bauð sig fram
fyrir nýlegan flokk, Respect, en hann fékk 35,9% atkvæða í kjördæmi
sínu, Bethnal Green and Bow í Lundúnum. Fylgi flokksins var reyndar mjög
misjafnt, víðast hvar milli 1 og 6% en í fjórum kjördæmum fékk hann milli 17
og 28% atkvæða.
Þessi flokkur var stofnaður í
janúar 2004. Nafnið er eiginlega skammstöfun og stendur fyrir Respect,
Equality, Socialism, Peace, Environmentalism, Community, and Trade unionism.
Áður hafði verið starfandi kosningabandalag undir nafninu Socialist Alliance,
en það náði aldrei verulegu fylgi. Kjölfestan í því bandalagi var
byltingarsinnaður flokkur trotskíista, Socialist Workers Party (sumir segja reyndar
líka ófriðarvaldur). Það má segja að með hinni gífurlega öflugu hreyfingu sem
varð til í Bretlandi í aðdraganda innrásarinnar í Írak og samtökunum Stop the War
Coalition hafi skapast grundvöllur fyrir endurskipulagningu hinnar
róttæku vinstri hreyfingar. The Socialist Alliance fór að vinna að því en það
var þegar George Galloway, þingmaður Verkamannaflokksins, var rekinn úr
flokknum vegna andstöðu sinnar við Íraksstríðið í október 2003 að skriður
komst á málið.
Það sem er kannski nokkuð sérstakt
við þennan flokk er að meðal stuðningsmanna hans og félaga er mikið að
innflytjendum og fólki af erlendum uppruna, meðal annars múslímar sem hafa
tekið virkan þátt í andstöðunni við stríðið, en gengi flokksins hefur verið
best í kjördæmum þar sem er mikið af innflytjendum og verkafólki.
Flokkurinn bauð fyrst fram hálfu
ári eftir að hann var stofnaður, í kosningunum 10. júní 2004. Þann dag voru
þrennslags kosningar í Bretlandi, það voru kosningar til Evrópuþingsins,
sveitarstjórnarkosningar í nokkrum hlutum landsins og kosningar borgarstjóra
og til þingsins í Lundúnum (London Assembly). Í kosningunum til
Evrópuþingsins bauð Respect fram í öllum kjördæmum og fékk 1,7% atkvæða á
landsvísu en 4,8% í Lundúnum og 7,4% í Birmingham en allt upp í 15 og 18% í
einstökum borgarhlutum. Flokkurinn fékk upp í 10% í nokkrum öðrum bæjum,
þ.á.m. Leicester og Bradford.
Þótt atkvæðatölurnar séu ekki háar
að meðaltali yfir allt landið, þá hefur Respect náð betri árangri í þessum
tvennum kosningum en flokkar til vinstri við Verkamannaflokkinn hafa áður náð
(ef Græningjar er ekki taldir með). Í Skotlandi hefur Skoska
sósíalistaflokknum reyndar vegnað nokkuð vel að undanförnu en
hinsvegar tapaði hann fylgi nú, fékk milli 2,5 og 5,5% atkvæða eftir
kjördæmum (Respect hefur ekki stofnað deildir í Skotlandi en styður Skoska
sósíalistaflokkinn þar). Kosningafyrirkomulagið í Bretlandi er hins vegar
ólýðræðislegt og mjög óhagstætt fyrir nýja flokka. Þess vegna er gengi flokks
eins og Respect í Bretlandi ekki alveg sambærilegt við það sem gerist í öðrum
löndum. En með hægri þróun Verkamannaflokksins gæti skapast meiri þörf fyrir
valkost til vinstri við hann. Það er spurning hvort Respect muni valda því
hlutverki.
Kommúnistaflokkur
Bretlands hefur ekki gengið til liðs við Respect en Sósíalistaflokkurinn,
lítill marxískur flokkur, bauð sumsstaðar fram en veitti Respect
gagnrýninn stuðning í öðrum kjördæmum. Hann telur það vera ætlun Galloways
með þátttöku í Respect að „endurheimta“ Verkamannaflokkinn, knýja hann til að
færa sig aftur til vinstri. Sósíalísk stefna Respect sé ekki nógu skýr og í
ákafa sínum við að fá atkvæði múslíma hafi frambjóðendur freistast til vafasamra
yfirlýsinga, til dæmis gegn fóstureyðingum.
Græningjar, The Green Party,
unnu líka á þótt ekki næðu þeir neinum þingmanni. Þeir eiga hins vegar
samtals 63 bæjarfulltrúa (bættu 10 við sig 2004), tvo þingmenn á
Evrópuþinginu og tvo á Lundúnaþinginu. Þessi flokkur á rætur að rekja aftur
til ársins 1973 og vann mikinn sigur í Evrópukosningunum 1989 en hefur af
ýmsum ástæðum ekki vegnað eins vel síðan. Eftir stofnun Respect voru gerðar
tilraunir til samvinnu milli Respect og Græningja, en þær hafa ekki borið
árangur.
Sjá nánar:
http://www.socialistworker.co.uk/issue.php4?issue_id=220
http://www.socialistparty.org.uk/2005/391/index.html?id=pp2.htm
http://www.internationalviewpoint.org/article.php3?id_article=89
Sjá Wikipedia
undir:
RESPECT The Unity Coalition
Scottish Socialist Party
Green Party of England and Wales
Socialist Alliance
Ríkisstjórn Íslands á móti kjarnorkuafvopnun
Birtist á Friður.is 27. apríl 2005
Það hefur verið áberandi að innan
Sameinuðu þjóðanna og á öðrum vettvangi, svo sem ráðstefnum vegna
NPT-samningsins um bann við útbreiðslu kjarnorkuvopna, hafa aðildarríki
Samtaka óháðra ríkja sýnt miklu meiri lit í viðleitninni við að útrýma
kjarnorkuvopnum en kjarnorkuveldin og bandalagsríki þeirra, í seinni tíð
einkum ríki Mið- og Vestur-Evrópu, sem hafa frekar þvælst fyrir þeirri
viðleitni, og er Ísland ekki undanskilið. Nú hafa Evrópuríkin Svíþjóð og
Írland tekið höndum saman við Brasilíu, Egyptaland, Nýja Sjáland og
Suður-Afríku (New Agenda Coalition – NAC-ríkin) í þeirri von að hægt verði að
byggja brú þarna á milli.
13. október sl. afgreiddi
allsherjarþingið ályktunartillögu þessa ríkjahóps. Þessi tillaga var ákaflega
diplómatísk og fólst aðallega í ákorun til ríkja heims um að gera eitthvað
raunhæft í því sem þegar hefur verið ákveðið í NPT-sáttmálanum og á síðustu
endurskoðunarráðstefnu árið 2000. 135 ríki samþykktu þessa ályktun, þ.á.m.
sjö NATO-ríki. 5 voru á móti, Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Lettland og
Ísrael. 25 ríki sátu hjá, flest þeirra Evrópuríki. Þar voru áberandi nýju
NATO-ríkin í Mið- og Austur-Evrópu. Vestur-evrópsk ríki sem sátu hjá voru
Danmörk, Ítalía, Portúgal, Spánn og litla Ísland. Þá bar Malasía enn einu
sinni upp tillögu (nr. 59/83) til að hnykkja á áliti Alþjóðadómstólsins í
Haag frá 1996 um að beiting og hótun um beitingu kjarnorkuvopna sé ólögleg og
ríki heims séu skuldbundin til kjarnorkuafvopnunar. 24 ríki sátu hjá og 29
voru á móti, þ.á.m. litla Ísland sem ætlar í öryggisráðið.
Sjá:
http://www.abolition2000europe.org/
http://disarmament2.un.org/vote.nsf
500 manns handteknir í aðgerðum gegn
kjarnorkuvopnum í Belgíu.
Birtist á Friður.is 20. apríl 2005
Um 500 manns voru handteknir í
Belgíu 16. apríl vegna mótmælaaðgerða gegn kjarnorkuvopnum. Nálægt 1000 manns
tóku þátt í þessum aðgerðum.
Andstæðingar kjarnorkuvopna í
Belgíu hafa síðan 1997 haldið upp herferð gegn kjarnorkuvopnum undir nafninu
Bombspotting, en bandarísk kjarnorkuvopn hafa verið staðsett í Kleine Brogel
herstöðinni í Belgíu síðan 1963. Í þessari baráttu eru gjarnan notaðar aðferðir
borgarlegar óhlýðni. Fjöldi fólks hefur tekið þátt í þessum aðgerðum, allt
upp í 2000 manns (sjá www.bomspotting.be).
Í tilefni af
NPT-ráðstefnunni, sem hefst í New York 2. maí, voru skipulagðar aðgerðir 16.
apríl á þremur stöðum í Belgíu, við höfðustöðvar NATO í Brussel, við
aðalhernaðarstjórnstöð NATO (SHAPE) í Mons og við Kleine Brogel herstöðina.
Einnig voru óauglýstar aðgerðir við NATO-herstöðina í Gooik. Þessar aðgerðir
voru skipulagðar sem borgaralegar eftirlitsaðgerðir.
Ásamt Bombspotting átti Greenpeace
aðild að þessum aðgerðum, en þessi samtök hafa haldið upp kröfunni um að NATO
verði kjarnorkuvopnalaust bandalag. Fjölmargir liðsmenn Greenpeace komu frá
þeim sex NATO-ríkjum þar sem nú eru sannanlega kjarnorkuvopn, Ítalíu,
Þýskalandi, Belgíu, Bretlandi, Tyrklandi og Hollandi. Alls eru þar 480
kjarnorkuvopn, þar af 20 í Belgíu. Einnig voru þátttakendur frá allmörgum
öðrum löndum.
Þá hafa um 200 af alls 589
bæjarstjórum í Belgíu brugðist við ákalli borgarstjóra Hírósíma og Nagasakí
um algera útrýmingu kjarnorkuvopna fyrir árið 2020. Þeir leggja til að öll
kjarnorkuvopn Bandaríkjanna verði flutt frá Kleine Brogel herstöðinni. Einnig
sendu þeir nefnd úr sínum hópi til viðræðna við Karle De Gucht
utanríkisráðherra um NPT-ráðstefnuna og hugmyndir um að Belgía hafi frumkvæði
að alþjóðlegri ráðstefnu um algert bann við kjarnorkuvopnum í samræmi við 6.
grein NPT-samningsins. Meðal nefndarmanna var borgarfulltrúi frá Brussel
fyrir hönd borgarstjórans, Freddy Thielemans. Á blaðamannafundi kynnti
nefndin áætlanir bæjarstjóranna um baráttu fyrir algerri útrýmingu
kjarnorkuvopna fyrir árið 2020. Bæjarstjórar úr öllum stjórnmálaflokkum
styðja þessa áætlun. (Sjá www.motherearth.org/m4p/list_nl.php).
NPT-samningurinn til að hefta útbreiðslu
kjarnorkuvopna. Ráðstefna í New York í maí
Birtist á Friður.is 18. apríl 2005
Samningurinn um að hefta
útbreiðslu kjarnorkuvopna, NPT-samningurinn, hefur haft geysimikið að segja
við að koma í veg fyrir frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna. Samningurinn
sjálfur kveður á um að fimmta hvert ár skuli haldin svokölluð
endurskoðunarráðstefna til að meta árangurinn hafa honum og ræða
áframhaldandi vinnu til að ná markmiðum hans. Næsta ráðstefna verður í New
York 2.-27. maí.
Það er til marks um hversu
mikilvægur samningurinn er talinn að fjöldamörg samtök gegn kjarnorkuvopnum
hafa haldið fundi og ráðstefnur víða um heim síðan í janúar til að ræða
kjarnorkuafvopnun og verkefni ráðstefnunnar og meðan á ráðstefnunni stendur
verða margir fundir og samkomur hvern einasta dag og standa hátt í 40 samtök
að þeim, aðallega ýmiskonar friðarsamtök en einnig önnur samtök eins og
Heimsráð kirkna og Alþjóðasamband frjálsra verkalýðsfélaga. Búist er við að
mikill fjöldi kjarnorkuandstæðinga frá ýmsum heimshornum komi til New York
þessa daga og 1. maí, daginn áður en ráðstefna hefst, hefur verið skipulagður
útifundur í Central Park og jafnframt munu andstæðingar kjarnorkuvopna víða
um heim standa fyrir útifundum eða öðrum aðgerðum eða láta kröfuna um
kjarnorkuafvopnun sjást í 1.maí-aðgerðum verkalýðshreyfingarinnar.
NPT-samningurinn var tilbúinn til
undirritunar í júlí 1968. Ísland var meðal 90 ríkja sem undirrituðu hann og
um 50 ríkja sem höfðu fullgilt hann þegar hann tók gildi 5. mars 1970. Nú
hafa öll ríki heims fullgilt hann nema þrjú, Indland, Pakistan og Ísrael. Í
inngangi samningsins lýsa samningsaðilar yfir „þeirri ætlun sinni að stöðva
kjarnavopnakapphlaupið eins fljótt og auðið er og gera raunhæfar ráðstafanir
í þá veru að eyða kjarnavopnum“. Megininntak samningsins gengur út á að
kjarnorkuvopnaríkin skuldbinda sig til að afhenda ekki öðrum aðila kjarnorkuvopn
né aðstoða við framleiðslu þeirra en kjarnorkuvopnalausu ríkin skuldbinda sig
til að framleiða ekki né útvega sér kjarnorkuvopn.
Alþjóðakjarnorkumálastofnuninni er falið eftirlit með þessu og gera
aðildaríkin samning við stofnunina þar að lútandi. Þess vegna er t.d.
Norður-Kóreu og Íran óheimilt að koma sér upp kjarnorkuvopnum og ber að sætta
sig við eftirlit stofnunarinnar. Föstu ráðstefnurnar hafa oft ýtt undir
fullnustu annarra samninga svo sem samningsins um bann við tilraunir með
kjarnorkuvopn (CTBT-samningsins) sem var lokið 1996 en ráðstefnnan 1995 hafði
hvatt mjög til að vinnu við hann yrði hraðað.
6. grein samningsins þykir mörgum
mjög mikilvæg. Skv. henni skuldbinda samningsaðilar sig „til þess að halda
áfram í góðri trú samningum um raunhæfar ráðstafanir varðandi stöðvun
kjarnorkuvopnakapphlaupsins innan skamms tíma og eyðingu kjarnavopna og um
samning um almenna og algjöra afvopnun undir ströngu og raunhæfu, alþjóðlegu
eftirliti.“ Samningurinn snýst því ekki einungis um að hefta útbreiðslu
kjarnorkuvopna heldur mælir hann beinlínis fyrir um algera kjarnorkuafvopnun
og eyðingu kjarnorkuvopna. Á hinum föstu ráðstefnum hefur gjarnan farið
mikill tími í að ræða framkvæmd þessa atriðis og oft verið um það mikill
ágreiningur, einkum milli kjarnorkuvopnaríkjanna og fylgiríkja þeirra, svo
sem NATO-ríkjanna, annars vegar og hlutlausu kjarnorkuvopnalausu ríkjanna
hins vegar. Eftir hina mikilvægu ráðstefnu árið 1995, þegar ákveðið var að
framlengja samninginn ótímabundið, höfðu aðildarríki Samtaka hlutlausra ríkja
frumkvæði að því að biðja Alþjóðadómstólinn um álit á því hvort hótun um
beitingu eða beiting kjarnorkuvopna væri undir nokkrum kringumstæðum leyfileg
samkvæmt alþjóðalögum? Niðurstaða dómstólsins var að þetta stangaðist á við
alþjóðalög, en að auki úrskurðaði dómstóllinn að skv. 6. grein
NTP-samningsins bæri öllum ríkjum sem ættu kjarnorkuvopn skylda til að eyða
þeim, hvort sem þau væru aðilar að samningum eða ekki.
Beiðnin til Alþjóðadómstólsins var
samþykkt gegn atkvæðum eða með hjásetu kjarnorkuvopnaríkjanna, NATO-ríkjanna
og margra fyrrum austantjaldsríkja, og má spyrja sig hvort óskin um að fá
inngöngu í NATO hafi haft eitthvað með afstöðu þeirra að gera. Hlutlausu
ríkin hafa síðan á nær hverju allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna borið upp
ályktunartillögu til að hnykkja á niðurstöðu dómstóllsins og hefur hún alltaf
verið samþykkt en atkvæði fallið á svipaðan hátt og atkvæðagreiðslan um
beiðnina til dómstólsins. Það er reyndar eftirtektarvert að
kjarnorkuvopnaríkin Indland og Pakistan hafa samþykkt þessar tillögur.
Endurskoðunarráðstefnan árið 2000
einkenndist af miklum ágreiningi en þó náðist samkomulag um einskonar
aðgerðaráætlun í 13 liðum. Meðal þeirra má nefna: Tafarlaus undirritun og
fullgilding CTBT-samningsins um algert bann við tilraunum með kjarnorkuvopn
og engar tilraunir fram að þeim tíma sem hann tekur gildi,
Afvopnunarráðstefnan í Vín ljúki sem fyrst samningum um bann við framleiðslu
kjarnkleyfra efna fyrir kjarnorkuvopn, START- samingunum verði lokið og þeir
komi til framkvæmda eins fljótt og auðið er, ABM-samningnum um bann við
uppsetningu gagneldflauga gegn langdrægum eldflaugum verði haldið við og hann
styrktur og kjarnorkuvopnaríkin taki þegar til við eyðingu kjarnorkuvopna
sinna.
Að margra mati hefur þróunin ekki
gengið eins og skyldi. Kína og Bandaríkin hafa ekki staðfest CTBT-samninginn
og bandarísk stjórnvöld sýna engan vilja til þess. Þótt öll
kjarnorkuvopnaríkin, sem eiga aðild að NPT-samningnum, hafi staðið við loforð
sín um að stunda ekki tilraunasprengingar hafa þau þróað aðrar aðferðir til
að prófa kjarnorkusprengjur og alla vega Bandaríkin, Bretland, Frakkland og
Rússland hafa stundað slíkar prófanir og unnið að þróun nýrra kjarnorkuvopna.
Varðandi fækkun kjarnorkuvopna og skref í átt til eyðingar þeirra hefur
þróunin orðið hægari á undanförnum árum og jafnvel öfug í sumum atriðum. Að
vísu var undirritaður samningur í Moskvu í mars 2003 milli Bandaríkjanna og
Rússlands um að hvort ríki um sig fækki kjarnaoddum sínum í 1700 til 2200 á
næstu tíu árum. En bæði Bandaríkin og Rússland vinna að þróun nýrra tegunda
kjarnorkuvopna, bresk stjórnvöld hafa lýst því yfir að kjarnorkuafvopnun komi
ekki til í náinni framtíð, Frakkar hafa ekki gert neitt varðandi fækkun
kjarnorkuvopna síðan á árunum 1996-1998 og eru að þróa ný vopn og talið er að
Kína hafa bæði aukið og endurbætt kjarnorkuvopnabirgðir sínar. Í desember
2001 sögðu bandarísk stjórnvöld upp ABM-samningnum og tók uppsögnin gildi 13.
júní 2002 og START II samningurinn sem var undirritaður árið 1993 hefur enn
ekki gengið í gildi.
Það er því full ástæða til að taka
nú vel á í baráttunni gegn kjarnorkuvopnum. Á þessu ári eru liðin 60 ár síðan
kjarnorkusprengjunum var varpað á Hírósíma og Nagasakí. Síðan þá hefur verið
háð barátta gegn kjarnorkuvánni, barátta fyrir því að öllum kjarnorkuvopnum
verði eytt. NPT-samningurinn hefur reynst vel til að hefta útbreiðslu
kjarnorkuvopna. En hættan af þeim er fyrir hendi meðan þau eru til. Fyrir
endurskoðunarráðstefnuna árið 2000 var myndað óformlegt alþjóðlegt samband
(network) til baráttu gegn kjarnorkuvopnum, The Abolition 2000 Global
Network, og eiga Samtök herstöðvaandstæðinga aðild að því ásamt um 2000 öðrum
samtökum í meira en 90 löndum. Abolition 2000 hefur sent stjórnvöldum allra ríkja
heims bréf þar sem þau eru hvött til að setja sér áætlun um kjarnorkuafvopnun
og er vísað til 6. greinarinnar í NPT-samningnum. Þetta bréf er aðgengilegt á
vefsíðunni www.abolitionnow.org.
Hvað munu íslensk stjórnvöld gera?
Þriðja Kaíró-ráðstefna alþjóðlegu
friðarhreyfingarinnar
var haldin dagana 24.-27. mars
2005. Enn hefur ekki borist formleg skýrsla frá ráðstefnunni en frásagnir af
henni má nálgast hér:
https://www4.indymedia.org.uk/en/2005/04/308030.html
http://weekly.ahram.org.eg/2005/735/eg12.htm
http://weekly.ahram.org.eg/2005/736/eg6.htm
sjá einnig:
http://www.stopwar.org.uk/new/events/national/mar05/cairo3call.htm
Staða alþjóðlegu friðarhreyfingarinnar í ljósi mótmælaaðgerðanna
19.-20. mars
Birtist á Friður.is 3. apríl 2005
Á vefsíðunni www.march19th.org
hefur nú verið birt skýrsla um aðgerðirnar 19.-20. mars.
Af öllum heimsálfum var minnst um
aðgerðir í Afríku, líklega einungis í tveim löndum, Egyptalandi og
Suður-Afríku. Aðgerðir voru í a.m.k. átta löndum í Rómönsku Ameríku og níu
Asíulöndum, einnig á Nýja Sjálandi og mörgum borgum og bæjum í Ástralíu. Í
Evrópu voru aðgerðir í a.m.k. 22 löndum og mörgum bæjum í sumum löndum. Í
Kanada voru aðgerðir í meira en 30 borgum og bæjum og a.m.k. á 765
stöðum í Bandaríkjunum, jafnvel meira en 800. Vitað er um aðgerðir í ekki
færri en 45 löndum.
Fjölmennustu aðgerðirnar voru í
London, Róm, Brussel, Istanbul, New York, San Francisco, Los Angeles og
Buenos Aires.
Í Róm voru 60-100 þúsund
þátttakendur og einnig voru aðgerðir í mörgum öðrum borgum og bæjum. Þess má
geta að föstudaginn 18. mars var allsherjarverkfall meðal opinberra
starfsmanna og 200 þúsund manna útifundur í Róm og þess vegna tóku
verkalýðsfélögin takmarkaðan þátt í aðgerðunum gegn stríði, auk þess sem
margir úr verkalýðsfélögunum sóttu aðgerðir Evrópusambands verkalýðsfélaga
(ETUC) í Brussel 19. mars. Þessar aðgerðir í Brussel voru til að mótmæla
einkavæðingu og öðrum nýfrjálshyggjutilhneigingum ESB og tengdust reyndar
aðgerðum annarra samtaka gegn stríði. Það voru 50-100 þúsund þátttakendur í
þessum aðgerðum í Brussel og margir þeirra komu annars staðar frá í Evrópu.
Í Istanbul voru 10-20 þúsund
þátttakendur, ríflega 10 þúsund í Buenos Aires og 10-15 þúsund í New York,
San Francisco og Los Angeles. En fjölmennustu aðgerðirnar munu hafa verið í
London, þar er talið að þátttakendur hafi jafnvel verið 150 þúsund. Í
Danmörku voru aðgerðir í 7 borgum og bæjum og í 20 í Svíþjóð.
Mótmælaaðgerðirnar 15. mars 2003
voru fjölmennustu mótmælaaðgerðir sögunnar. Talið er að milli 15 og 30
milljón manns manns hafi tekið þátt í þeim aðgerðum víðs vegar um heim. Það
er ljóst að þátttakendur voru miklu færri nú. Það er eðlilegt því að veturinn
2002 til 2003 fólst baráttan í því að koma í veg fyrir stríðið, fólk hafði þá
tilfinningu að það með þátttöku þess í aðgerðum gæti það stöðvað stríðið áður
en það byrjaði eins og kjörorðin hljóðuðu gjarnan. Þá voru líka stöðugar
aðgerðir, stórar og smáar, og þannig var fólk tilbúið þegar kom að þessum
stóru alþjóðlegu aðgerðum 18. janúar og 15. febrúar. Það að auki voru
fjölmargar ríkisstjórnir og borgarlegir stjórnmálaflokkar andvígir
innrásaráformum bandarísku og bresku ríkisstjórnanna og þar með voru
fjölmiðlar meira á bandi andófshreyfingarinnar og víða tóku verkalýðsfélög
virkan þátt í andófinu. Þótt margar ríkisstjórnir og borgarlegir og
sósíaldemókratískir flokkar séu enn gagnrýnir á þessa innrás eru þeir samt í
sama liði og Bush og Blair þegar allt kemur til alls og hafa engan áhuga á að
vera að hamast meira gegn þeim. NATO heldur sínu striki hvað sem
Íraksstríðinu líður.
Þótt aðgerðir Evrópusambands
verkalýðsfélaga í Brussel hafi beinst að innanríkisástandi í ESB en ekki
Íraksstríðinu tengdust aðgerðir þess í raun aðgerðum friðarhreyfingarinnar og
sumsstaðar, svo sem í Istanbul, tóku verkalýðsfélög þátt í aðgerðunum. Þannig
verður ekki sagt að verkalýðshreyfingin hafi beinlínis látið af andstöðu
sinni gegn stríðinu og er það í samræmi við afstöðu 18. heimsþings
Alþjóðasambands frjálsra verkalýðsfélaga í desember síðastliðnum. En þó að
allur sá fjöldi sem var andvígur innrásaráformunum fyrir rúmum tveimur árum
hafi sennilega ekki skipt um skoðun, þá standa menn nú frammi fyrir orðnum
hlut og hafa kannski ekki sömu trú á að mótmælaaðgerðir geti breytt miklu.
Upplýsingar fengust um aðgerðir á
um 600 stöðum 15. febrúar 2003 og reyndar á enn fleiri stöðum 15. mars, alls
í 98 löndum, en þær voru smærri í sniðum, yfirleitt í formi kertavöku. Fyrir
ári voru aðgerðir á tæplega 400 stöðum í Bandaríkjunum en nú á jafnvel 800
stöðum. Allt í allt hafa aðgerðirnar nú sennilega verið álíka víðtækar og
fyrir ári. Það má því segja að sú mikla hreyfing sem varð til veturinn 2002
til 2003 sé í fullu fjöri nú tveim árum seinna. Menn halda sambandi um allan
heim gegnum internetið, koma saman á samfélagsþingum (sósíalforum), bæði
alþjóðlegum og svæðisbundnum, og jafnframt á sérstökum ráðstefnum, nú síðast
á þriðju Kaíró-ráðstefnunni 24.-27. mars, en nánar verður sagt frá henni
síðar. Og þá er þess einnig að geta að upp úr þessari hreyfningu, eða öllu
heldur innan hennar, hefur sprottið sérstök hreyfing gegn herstöðvum og sú
hreyfing er í fullri þróun.
Nánari upplýsingar og myndir er að
finna á fjölmörgum vefsíðum, svo sem þessum:
www.internationalanswer.org
www.unitedforpeace.org
http://www.troopsoutnow.org/
www.stopwar.org.uk
http://southafrica.indymedia.org/
www.greenleft.org.au/back/2005/620/620p3.htm
http://www.acp-cpa.ca/en/M19-21Reports.htm
Mótmælaaðgerðir gegn stríði um allan heim 19.-20.
mars
Birtist á Friður.is 21.3.2005
Sjá myndir frá Reykjavík
http://flickr.com/photos/einarolafsson
http://flickr.com/photos/gudbjorg
Að minnsta kosti 500 manns tóku
þátt í mótmælafundi gegn Íraksstríðinu á Ingólfstorgi í Reykjavík 19. mars.
Ávörp fluttu Sveinn Aðalsteinsson og Ugla Egilsdóttir. Dreift var spjöldum
með nöfnum 730 fórnarlamba stríðsins, eitt fyrir hvern dag frá
innrásardeginum 20. mars 2003. Fundargestir nældu nafnspjöldunum síðan á
borða sem var borinn að Stjórnarráðinu og stillt upp fyrir framan það. Þar
hafði hópur ungmenna frumkvæði að táknrænum gjörningi þar sem þau lögðust á
götuna fyrir framan borðann með nafnspjöldunum.
Á Akureyri héldu
stríðssandstæðingar fund í Kaffi Karólína og mættu þar milli 50 og 60 manns.
Kristinn H. Gunnarsson alþingismaður og Steinunn Rögnvaldsdóttir
nemi fluttu ávörp, ljóð voru lesin og sungnir söngvar.
Þessir fundir voru liður í aðgerðum
sem voru nú um helgina á meira en þúsund stöðum víðsvegar um heim til að
mótmæla stríðinu og hernáminu í Írak og krefjast friðar.
Mótmælaaðgerðir gegn Íraksstríðinu
hafa verið í meira en 750 borgum og bæjum í Bandaríkjunum, jafnvel yfir 1000.
Þetta eru a.m.k. tvöfalt fleiri staðir en fyrir ári síðan.
Í Evrópu voru aðgerðir í
fjölmörgum borgum og bæjum. Í Svíþjóð voru aðgerðir á meira en 20 stöðum,
sömuleiðis í Þýskalandi, á allmörgum stöðum í Noregi og Danmörku og
fjölmörgum öðrum stöðum í Evrópu. Á vefsíðunni www.march19th.org
eru skráðir 62 staðir í Evrópu en trúlega eru þeir miklu fleiri.
Í Kanada voru aðgerðir í tugum
borga og bæja og einnig víða í Ástralíu, á Nýja Sjálandi, í Asíu og Rómönsku
Ameríku en á færri stöðum í Afríku. Vitað er um hátt í 900 staði þar sem
einhverjar aðgerðir hafa verið þessa helgi en trúlega eru þeir enn fleiri,
sennilega vel á annað þúsund.
Svo virðist vera sem þessir fundir
og mótmælagöngur hafi alla jafna ekki verið jafnfjölmennar og t.d. 18. janúar
og 15. febrúar 2003. Hins vegar virðast aðgerðirnar nú hafa verið á fleiri
stöðum sem sýnir að hreyfingin gegn stríðinu er lifandi og líklega virk á
fleiri stöðum en fyrr þótt hún nái ekki jafnmörgum í svona aðgerðir og í
aðdraganda stríðsins þegar umræðan var meiri og ákafari. Sumsstaðar voru þó
mjög margir þátttakendur. Í Istanbul voru um 15-20 þúsund manns en þar tóku
verkalýðsfélög þátt í aðgerðunum. 20-25 þúsund manns voru í Los Angeles og
San Francisco. 15 þúsund manns voru í göngunni í New York þegar hún lagði af
stað. Lögreglan í London segir að 45 þúsund manns hafi tekið þátt í
mótmælagöngu þar, en aðrir nefna hærri tölur, jafnvel 200 þúsund að sögn Socialist Worker.
Í Brussel voru aðgerðir með
svolítið öðru sniði. Þar er að hefjast leiðtogafundur Evrópusambandsins
(ETUC) og af því tilefni boðaði Evrópusamband verkalýðsfélaga til
fjöldaaðgerða til varnar félagslegum réttindum í Evrópu og gegn hinni
svokölluðu Bolkestein-tilskipun. ETUC bauð öðrum samtökum að vera með en ýmis
friðar- og baráttusamtök skipulögðu mótmælaaðgerðir gegn Íraksstríðinu og
voru þær tengdar aðgerðum verkalýðshreyfingarinnar. Talið er að 80-100 þúsund
manns hafi tekið þátt í þeim
Sjá nánar:
United for Peace
and Justice
International
A.N.S.W.E.R.
Indymedia.us
Troops out now
ETUC
www.march19th.org
Socialist
Worker
BBC
Friður.is
Ráðstefna um áhrif viðskiptasamninga á
bókasöfn
Birtist í Fregnum,
fréttabréfi Upplýsingar
Dagana 2.-3. mars sat ég fyrir
hönd Upplýsingar – Félags bókasafns- og upplýsingafræða ráðstefnuna „Trading
in knowledge? The World Trade Organisation and Libraries“ í Cambridge í Englandi.
Það voru EBLIDA1 og SCONCUL (Society of College,
National and University Libraries) í Englandi sem stóðu fyrir þessari
ráðstefnu. Ráðstefnuna sóttu um 30 manns frá 9 Evrópulöndum auk Kanada.
Að undanförnu hafa viðskipta- og
arðsemissjónarmið þrengt sér æ víðar inn á ýmis svið samfélagsins þar sem
samfélagsleg sjónarmið hafa verið ríkjandi, svo sem í menntamálum og
heilbrigðismálum. Það er álit margra að Alþjóðaviðskiptastofnunin (WTO), sem
tók til starfa 1995, hafi ýtt mjög undir þessa þróun auk Alþjóðabankans,
Alþjóðagjaldeyrisjóðsins og ýmissa viðskiptabandalaga. Bókasafnafólk er víða
farið að hafa áhyggjur af að þessi þróun ógni samfélagslegu hlutverki
bókasafna og upplýsingamiðlunar.
Fram að þessu hefur einna helst
verið litið til áhrifa GATS-samningsins sem er í þróun á vegum WTO. Í þeim
samningi er þjónusta sett í 13 flokka með undirflokkum. Einstök ríki geta
síðan sett fram skuldbindingar um einstaka flokka eða undirflokka sem þýðir
að viðkomandi þjónusta er sett á markað sem er opinn aðilum í öllum
aðildarlöndum WTO. Varðandi nánari upplýsingar um þetta vísast til ítarlegra
greina í Bókasafninu 20043.
Það hefur vakið athygli að Ísland
var eitt 13 ríkja sem opnuðu þjónustuflokkinn „bóka- og skjalasöfn,
safnastofnanir og önnur menningarþjónusta“ strax við stofnun WTO árið 1995 en
síðan hafa fimm bæst við. Fyrir utan Bandaríkin, Japan, Hong Kong og Singapúr
eru flest þessi lönd fremur fátæk þróunarríki.
Kanadísk samtök bókavarða og
bókasafna urðu einna fyrst til að taka við sér varðandi þetta og létu gera
ítarlega skýrslu um hugsanleg áhrif GATS á bókasöfn og kom hún út vorið 2001.
IFLA2 setti fram afstöðu sína til
viðskiptasamninga WTO árið 1999 og sendi fulltrúa á ráðherrafund WTO í
Seattle þá um haustið. Þetta var Paul Whitney, núverandi borgarbókavörður í
Vancouver, og var hann meðal fyrirlesara á ráðstefnunni í Cambridge. Whitney
gerði IFLA-þinginu í Jerúsalem í ágúst 2000 grein fyrir þessum málum ásamt
Frode Bakken formanni norska bókavarðafélagsins, en Bakken tók svo sæti í
ráðgjafanefnd EBLIDA um GATS og sá um skipulagningu þessarar ráðstefnu ásamt
fleirum.
Ráðstefnan hófst með erindi George
Monbiot, en hann hefur skrifað mikið um hnattvæðingu og einkavæðingaferlið,
aðallega fyrir Guardian og er þekktur fyrir bækur sínar, Captive
state, the corporate takeover of Britain og The age of consent.
Hann fór vítt og breytt yfir þessa þróun sem á ensku hefur verið kölluð „the
corporate takover“, þ.e. hvernig einkafyrirtæki leitast við að taka yfir sem
flesta almannaþjónustu sem á einhvern hátt er hægt að hafa að féþúfu.
Dale Honeck, starfsmaður WTO og
ráðgjafi um menningarlega þjónustu í GATS-samningnum, gaf ráðstefnugestum
greinargott yfirlit yfir saminginn en hafði óneitanlega nokkuð aðra sýn en
aðrir, öllu jákvæðari. Hann var einn þriggja starfsmanna WTO sem áttti fund
með fulltrúum IFLA og EBLIDA í desember 2002. Þrátt fyrir aðra afstöðu til
WTO og GATS hafði hann skilning á áhyggjum ráðstefnugesta og sat alla
ráðstefnuna og lagði ýmislegt gott til málanna í umræðum.
Í erindi sínu fór Susan Robertson,
prófessor og sérfræðingur um hnattvæðingu og menntun við háskólann í Bristol,
almennt yfir stöðu menntunar í þessu hnattvæðingar- og einkavæðingarferli.
Við þekkjum það að sífellt meiri áhersla er lögð á menntun í efnahagslegu
tilliti. Það ætti því ekki að koma á óvart að í núverandi arðsemis- og
markaðsumhverfi er menntun orðin að gífurlegum bísniss og hefur þessi bísniss
ýmsar hliðar og sumar skuggalegar að áliti Robertson. Skuggahliðarnar koma
einkum fram í mismunun eftir efnahag og félagslegri stöðu en einnig því að
stórfyrirtæki hafa æ meiri áhrif á menntunina allt frá barnaskólum og upp í
háskóla og fullorðinsfræðslu. Það eru einkum Bandaríkin, Japan, Ástralía,
Nýja-Sjáland og Singapúr sem hafa ýtt undir aukið markaðsfrelsi í menntun.
Sú hætta sem fyrirlesararnir álitu
að stafaði af WTO og öðrum viðskiptasamningum snýr ekki bara beint að
bókasöfnum í þröngri merkingu þess orð. Ef þau 18 lönd eru undanskilin, sem
hafa gengist undir skuldbindingar á safnasviðinum, snýr hættan frekar að
allskonar sérstakri þjónustu bókasafnanna, bæði almenningsbókasafna og ekki
síður sérfræðibókasafna, þjónustu sem getur fallið undir aðra flokka, svo sem
rannsóknar- og þróunarþjónustu (Research and Development Services),
menntunarþjónustu (Educational Services) og boðskiptaþjónustu (Communication
Services). Hér er til dæmis um að ræða fjarþjónustu, upplýsingaþjónustu
gegnum internet, aðgang að upplýsingum á netinu, þjónustu við menntastofnanir
og útlán tónlistar og myndbanda eða -diska. Paul Whitney lagði mikla áherslu
á hlutverk bókasafna sem almannasvæðis og menningarlega fjölbreyttni sem og
tengsl bókasafna- og uppplýsingaþjónustu við ýmsa aðra þætti menningarinnar
og taldi nauðsynlegt að ríkið hefði möguleika á að setja reglur og hömlur
þegar ástæða væri til.
Whitney taldi að í Kanada þyrfti
ekki síður á næstu árum að varast TRIPS-samninginn (Agreement on
trade-related aspects of intellectual property rights - samningur á vegum WTO
um hugverkarétt í viðskiptum). Ruth Rikowski flutti sérstakt erindi um TRIPS.
Hún er bókasafnsfræðingur og hefur lengi rannsakað áhrif viðskipta á bókasöfn
og upplýsingaþjónustu og af fjölmörgum greinum hennar má sérstakega nefna
„The corporate takeover of libraries“ sem birtist árið 2001 í tímaritinu Information
for Social Change (http//:libr.org/ISC). Nú er rétt nýkomin út bók eftir
hana um þessi málefni, Globalisation, Information and Libraries
(www.chandospublishing.com).
GATS hefur beinni áhrif á bókasöfn
en TRIPS sem hefur frekar bein áhrif á upplýsingar og þekkingu þótt
hvortveggi samningurinn geti haft áhrif á bókasöfn og menningar- og
menntaþjónustu almennt. Það sem fellur undir TRIPS-samninginn og kallast
hugverkaréttindi (intellectual property rights) var áður aðgreint í réttindi
sem varða frekar iðnað, svo sem einkaleyfi, og hins vegar höfundarrétt á
ritverkum og listaverkum og snýr hann frekar að bókasöfnum og
upplýsingaþjónustu. Rikowski telur að TRIPS muni breyta upplýsingum, þekkingu
og hugmyndum í eignarréttarbundna vöru sem hægt verði að versla með í
alþjóðlegum viðskiptum. TRIPS-samningurinn snýst um þetta og er ónæmur fyrir
gildum almannaþjónustu og siðferðis- og mannúðarsjónarmiðum. Hún telur fulla
ástæðu til að vera vel á verði gagnvart samningnum. Fram að þessu hefur verið
lögð áhersla á ákveðið jafnvægi milli réttinda höfunda og þess að allir hafi
sem jafnasta aðstöðu til að nálgast upplýsingar og menningu.
TRIPS-samningurinn bjóði hins vegar upp á að eignarréttur á upplýsingum verði
söluvara sem lendi í höndum stórfyrirtækja og bókasöfnin verði að borga fyrir
að miðla þeim áfram og sá kostnaður muni lenda á notendum safnanna.
Það eru þó ekki bara samningar á
vegum WTO sem valda áhyggjum. Það er líka ástæða til að skoða ýmsa aðra
viðskiptasamninga. Meðal annars var vikið að tillögum að tilskipun
Evrópusambandsins um þjónustu á innri markaði, svokallaðri
Bolkestein-tilskipun, en mikil mótmæli eru nú gegn henni víða í Evrópu.
Að lokum var rætt um hvað beri að
gera. Þrír úr hópnum voru valdir til að setja saman drög að yfirlýsingu sem
verði lögð fyrir fund hjá EBLIDA um miðjan maí og síðan lokið við fyrir
IFLA-þingið í ágúst. Næsti ráðherrafundur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar
verður í Hong Kong í desember 2005 og er mikilvægt að vera vakandi gagnvart
honum. Í kjölfar ráðstefnunnar var settur upp netpóstlisti fyrir þátttakendur
á ráðstefunni og aðra áhugasama til umræðu og upplýsinga. Þá var rætt um
samvinnu við aðra aðila, svo sem verkalýðssamtök sem hafa látið þessi mál til
sín taka.
16.3. 2005 Einar Ólafsson
1 EBLIDA, European Bureau of Library
Information and Documentation Associations
2 IFLA, The International Federation of Library
Associations and Institutions (Alþjóðasamband bókasafna- og
bókavarðafélaga)
3 Einar Ólafsson: Staða bókasafna gagnvart alþjóðlegum
viðskiptasamningum
Páll H.
Hannesson: Áhrif viðskiptasamninga á starfsemi bókasafna
19. mars og 1. maí: til baráttu!
13. mars 2005
Boðað hefur verið til
mótmælaaðgerða um allan heim gegn Íraksstríðinu um næstu helgi í tilefni af
því að 20. mars verða liðin tvö ár frá því að innrásin í Írak hófst. Víðast
verða þó mótmælafundir laugardaginn 19. mars og í Reykjavík hefst fundurinn á
Ingólfstorgi kl. 2. Nánari upplýsingar má fá á vefsíðunni www.fridur.is/19mars.
Þegar þetta er skrifað hafa verið tilkynntir fundir í 87 borgum og bæjum á
sameiginlegu alþjóðlegu vefsvæði, www.march19th.org, og bætast fleiri við
daglega.
Fundur friðarsamtaka á Alþjóðlega
samfélagsþinginu (sósíalforum) í Porto Alegre í janúar lagði til að
sameiginleg kjörorð um allan heim yrðu „Hersveitirnar burt út Írak strax!“ og
„Aldrei meira stríð!“ en jafnframt er lögð áhersla á stuðning við
Palestínumenn. Í yfirlýsingu frá fundi baráttusamtaka á Evrópska
samfélagsþinginu í London í október var einnig hvatt til aðgerða þessa helgi
en þar var líka lögð áhersla á baráttu gegn kynþáttahyggju, gegn Evrópu
nýfrjálshyggjunnar og gegn einkavæðingu.
Í Evrópu er sérstök ástæða til að leggja
áherslu á baráttu gegn nýfrjálshyggjunni þessa helgi vegna þess að strax
eftir helgina kemur Evrópuráðið saman til fundar í Brussel en mörgum þykir
verlferðarsamfélagið og réttindi vinnandi fólks eiga undir högg að sækja
innan Evrópusambandsins um þessar mundir. Er þar annars vegar litið til æ
háværari krafna borgarastéttarinnar um lengingu vinnutímans og hins
vegar til hinnar svokölluðu Bolkestein-tilskipunar (tilskipun um þjónustu á
innri markaði, sjá Athugasemdir BSRB við tillögu að tilskipun ESB um þjónustu
á innri markaði og Greinargerð ASÍ). Þess vegna hefur verið lögð
áhersla á öflugan fund í Brussel og hafa samtök baráttuhreyfinga í Belgíu
(Sociaal Forum van België) skipulagt hann. En jafnframt hafa Evrópusamband
verkalýðsfélaga (ETUC) boðað til mótmælafundar í Brussel sama dag gegn
Bolkestein-tilskipuninni og til varnar hinni félagslegu Evrópu.
Víða um heim hefur verið háð hörð
barátta á undanförnum árum gegn nýfrjálshyggjunni, hinni kapítalísku
hnattvæðingu og sífellt miskunnarlausara arðráni fjölþjóðlegra fyrirtækja.
Fréttir af þeirri baráttu hafa verið ákaflega gloppóttar, en sumsstaðar hefur
legið við almennri uppreisn og byltingu í þeirri baráttu, svo sem í Bólívíu,
Ekvador og Argentínu. Víða hafa verið mikil verkföll og hvað eftir annað hafa
tugþúsundir manna komið saman á mótmælafundum. Þúsundir og tugir
þúsunda hafa komið saman á samfélagsþingum (sósíalforum) í einstökum
bæjum og löndum, heimsálfum og á heimsvísu, 155 þúsund skráðir þátttakendur
voru á fimmta Alþjóðlega samfélagsþinginu í Porto Alegre í Brasilíu í lok
janúar. Í aðdraganda Íraksstríðsins veturinn 2002 til 2003 voru fjölmennustu
mótmælaaðgerðir sögunnar og þá varð til öflugri og víðtækari friðarhreyfing
en nokkru sinni fyrr, sú hreyfing sem stendur að mótmælaaðgerðum um allan
heim um næstu helgi. Friðarhreyfingin er í raun hluti hinnar miklu hreyfingar
fyrir hnattrænu réttlæti sem hefur verið virk undanfarinn áratug, þetta er
meira og minna saman hreyfingin og það er orðin nokkuð almenn skoðun innan
þessarar hreyfingar að nauðsynlegt sé að skoða samhengið milli
hernaðarhyggjunnar, gróðahyggjunnar og hinnar kapítalísku hnattvæðingar.
Verkalýðshreyfingin hefur líka
haldið uppi baráttu gegn nýfrjálshyggjunni og kapítalísku hnattvæðingunni.
Jafnframt hefur verkalýðshreyfingin víða staðið með friðarhreyfingunni og
tekið beinan þátt í henni sumsstaðar. Verkalýðssamband Brasilíu (CUT) átti
þátt í að koma á fót Alþjóðlegu samfélagsþingunum og verkalýðsfélög hafa
tekið æ meiri þátt í samfélagsþingunum svo sem þriðja Evrópska samfélagsþinginu
í London í haust og alþjóðasambönd verkalýðsins tóku virkan þátt í á fimmta
alþjóðlega þinginu í janúar (sjá ICFTU
Online). 18. heimsþing Alþjóðasambands frjálsra verkalýðsfélaga í
Miyazaki í Japan í byrjun desember snerist að miklu leyti um baráttuna gegn
nýfrjálshyggjunni og kapítalísku hnattvæðingunni og afleiðingum þeirrar
stefnu. Margar ályktanir voru samþykktar og þar á með ein um friðarbaráttu
verkalýðshreyfingarinnar þar sem verkalýðsfélög voru hvött til samstarfs við
ýmiskonar baráttu- og friðarhreyfingar. Í samræmi við það hefur ETUC sent út
boð til annarra samtaka að taka þátt í baráttufundinum í Brussel 19. mars.
Það skýtur því æði skökku við
þegar Rafiðnaðarsamband Íslands með stuðningi Iðnnemasambandsins leggur nú
til að kröfugangan í Reykjavík 1. maí verði lögð af og þess í stað sett upp
fjölskylduskemmtun í Laugardalnum og jafnvel að frídagurinn verði færður yfir
á fyrsta föstudag í maí vegna óhagræðis fyrir atvinnulífið. Með því yrði
þessi frídagur óhjákvæmilega lagður niður sem baráttudagur og yrði
einfaldlega hluti af langri helgi. Rökstuðningur í upphafi ályktunar RSÍ er
einkar athyglisverður þar sem sagt er að athafnir margskonar öfgahópa hafi eyðilagt
þá áferð sem var á þessum degi. Satt að segja hafa fáir hópar utan
verkalýðsfélaganna gert sig gildandi á 1. maí undanfarin 20 ár nema þá helst
Samtök herstöðvaandstæðinga með kröfur um frið og herlaust land og
Femínistafélagið með kröfur um jafnrétti kynjanna. Það verður að segjast eins
og er að RSÍ og INSÍ ganga ekki alveg í takt við hina alþjóðlegu
verkalýðshreyfingu sem einmitt nú leggur æ meiri áherslu á samvinnu við slík
baráttusamtök og opnari og almennari baráttu gegn arðráns- og ófriðaröflunum
meðal annars með því að skipuleggja og taka þátt í mótmælagöngum og opnum
samfélagsþingum.
Við skulum líka athuga það að 1.
maí er ekki bara íslenskur frídagur. Hann er alþjóðlegur baráttudagur
verkalýðsins. Kannski væri hægt að efla 1. maí sem baráttudag ef
verkalýðshreyfingin sameinaðist um það, jafnvel með öðrum samtökum, að setja
fram ákveðnar og skýrar kröfur og kjörorð um að verja verlferðarkerfið
og réttindi launafólks og gegn einkavæðingu og arðráni og jafnvel efna til
fundarhalda og umræðu um þessi mál þegar líður á veturinn þar sem hvatt er
til öflugrar og líflegrar kröfugöngu 1. maí, kröfugöngu sem væri ekki bara
gömul hefð heldur hluti samfelldrar baráttu sem snýst um kjör okkar og
samfélagið hér og nú og til framtíðar. Svo er allt í lagi að enda þetta með
fjölskylduhátíð, mikil ósköp.
Upp með fánann 1. maí!
birtist í Fréttablaðinu um miðjan
mars 2005
Miðstjórn Rafiðnaðarsambands
Íslands telur tímabært að verkalýðshreyfingin endurskoði hvernig staðið sé að
hátíðarhöldum 1. maí, þau séu barn síns tíma og lítil þátttaka ásamt athöfnum
margskonar öfgahópa hafi eyðilagt þá áferð sem var á þessum degi.
Ekki átta ég mig alveg á hvaða
öfgahópa miðstjórnin á við. Vissulega voru ýmsir hópar vinstri róttæklinga
áberandi 1. maí með verkalýðssinnaðar kröfur fyrir um 20 árum og oft kallaðir
öfgahópar. Í 1. maí-göngum undanfarinna ára í Reykjavík man ég varla eftir
öðrum hópum utan verkalýðsfélaganna en Femínistafélaginu með kröfur um
jafnrétti kynjanna og Samtök herstöðvaandstæðinga með kröfur um herlaust land
og gegn stríði. Þetta eru nú öfgahóparnir sem hafa eyðilagt áferð 1. maí,
baráttudags verkalýðsins.
Nú veit ég að sum verkalýðsfélög
leggja mikið upp úr jafnrétti kynjanna og víða um heim hafa verkalýðsfélög
tekið virkan þátt í baráttunni gegn stríði á undanförnum árum enda bitna
styrjaldir fyrst og fremst á alþýðufólki.
Ég var á heimsþingi
Alþjóðasambands frjálsra verkalýðsfélaga í byrjun desember. Það einkenndist
af áhyggjum vegna nýfrjálshyggjunnar og hnattvæðingarinnar sem m.a. grefur
undan réttindum verkafólks eins og Rafiðnaðarsambandið hefur kynnst rækilega
við Kárahnjúka. Rúmum mánuði fyrr var ég á Evrópska samfélagsþinginu
(European Social Forum) í London, 20 þúsund manna samkomu fjölmargra
baráttusamtaka og mundu kannski sumir kalla sum þeirra öfgahópa. En þarna
voru líka fjölmörg verkalýðssamtök í Bretlandi og víðar í Evrópu og sá ég
ekki betur en þau kynnu bara vel um sig í þessum selskap. Og satt að segja
var líkur andi í fundarsölum hinnar alþjóðlegu verkalýðshreyfingar þótt allt
væri með nokkuð formlegra sniði.
Ein af ályktunum heimsþings
verkalýðsfélaganna fjallaði um baráttu verkalýðshreyfingarinnar fyrir friði.
Þar segir meðal annars: „Þingið fordæmir ákvörðunina um að hefja þetta stríð
[þ.e. stríðið í Írak] sem var ónauðsynleg og óásættanleg án samþykkis
Sameinuðu þjóðanna.“ Jafnframt voru verkalýðsfélög hvött til samvinnu við
baráttu- og friðarsamtök. Mörg íslensk verkalýðsfélög studdu mótmælaaðgerðir
í aðdraganda þessa stríð veturinn 2002 til 2003 en þau hefðu líka mátt hvetja
félagsmenn sína til að bera spjöld gegn þessu stríði 1. maí sem og spjöld með
kjörorðum gegn einkavæðingu og niðurskurði velferðarkerfisins og fyrir
réttindum verkalýðshreyfingarinnar.
Það er góðra gjalda vert að
verkalýðsfélögin efni til fjölskylduskemmtana 1. maí, t.d. eftir
kröfugönguna. En það væri hlálegt einmitt nú að breyta 1. maí úr baráttudegi
yfir í einhverskonar skemmtidag eða eyðileggja hann með því að gera hann að
hluta af langri helgi. Þvert á móti þyrftu verkalýðsfélögin að gera átak til
að fá félagsmenn sína til að fylkja sér undir róttæk kjörorð 1. maí og taka
höndum saman við alla baráttumenn fyrir friði og betra þjóðfélagi. Og þau
gætu byrjað strax með því að hvetja félagsmenn sína til að taka þátt í
mótmælafundum 19. mars nk. undir kjörorðinu. Höfnum stríði!
Alþjóðasamtök herstöðvaandstæðinga
24. febrúar 2005
Herstöðvaandstæðingar frá 18
löndum í öllum heimsálfum notuðu tækifærið til að ráða ráðum sínum þegar þeir
komu saman í Porto Alegre í Brasilíu á fimmta alþjóðlega sósíalforum sem þar
var haldið dagana 26.-31. janúar. Á þessum fundi var rætt framhald þess
alþjóðlega samstarfs sem hófst árið 2003.
Upphaf þessa samstarfs má rekja
til ráðstefnu sem var haldin í Djakarta í Indónesíu í maí 2003 til að ræða
framtíð þeirrar hreyfingar sem hafði sprottið fram um allan heim til að
mótmæla innrásinni í Írak. Á ráðstefnunni var m.a. rætt um hvernig
bandarískum herstöðvum hefði fjölgað að undanförnu, einkum í Mið-Asíu,
Suðaustur-Asíu, Afríku og Rómönsku Ameríku. Þetta var sett í samhengi við
innrásirnar í Írak og Afganistan og má þá reyndar líka líta til loftárásanna
á Júgóslavíu 1999.
Í ljósi þessa þótti ástæða til að
hefja markvissari baráttu gegn herstöðvum Bandaríkjanna og samhæfa þessa
baráttu betur víða um heim. Í kjölfarið var komið á fót póstlista á netinu
til umræðu og upplýsingamiðlunar og nú eiga fulltrúar frá 48 löndum aðild að
honum og eru SHA þar á meðal. Á fjórða alþjóðlega sósíalforum í Mumbai á
Indlandi í janúar 2004 var notað tækifærið til að koma saman og ræða málin.
Þá var rætt um að koma þessu samstarfi á fastara form og skipuleggja
alþjóðlega ráðstefnu herstöðvaandstæðinga.
Á fundinum í Porto Alegre var rætt
um hvers konar form skyldi vera á þessu samstarfi og voru menn á því að hafa
þetta allavega enn um sinn lauslegt samstarf, svokallað „network“ en þó var
samþykkt að gefa þessu bandalagi nafn sem er á ensku International Network
Against Foreign Military Bases en hafa jafnframt til daglegs brúks
styttra heiti: NO-BASES Network.
Þegar hugmyndin að þessu bandalagi
kom fyrst upp var einkum rætt um bandarískar herstöðvar. Síðan hefur verið
rætt um hvort væri rétt að láta þetta ná til baráttu gegn herstöðvum almennt
en að svo komnu máli er niðurstaðan sú að einbeita sér að erlendum herstöðvum
þó að menn séu nokkuð sammála um að vera á móti öllum herstöðvum og þá líka
þeim herstöðvum sem herveldin hafa heima fyrir. En í reynd verður
megináhersla væntanlega lögð á baráttu gegn hinu yfirþyrmandi og sívaxandi
herstöðvaneti Bandaríkjanna.
Á fundinum var líka rætt um skipulagningu
alþjóðlegrar ráðstefnu herstöðvaandstæðinga. Myndaður var starfshópur til að
undirbúa hana og er stefnt að því að hún verði snemma árs 2006. Ekki er enn
ljóst hvar hún verður haldin.
Önnur alþjóðleg ráðstefna um
herstöðvar er í undirbúningi á Kúbu dagana 7.-10. nóvember að frumkvæði
þarlendra samtaka. Væntanlega verður hægt að nýta þá samkomu til að hittast
og ræða hið alþjóðlega samstarf og ráðstefnuundirbúninginn frekar.
Enn sem komið er hefur þetta alþjóðlega
samstarf fyrst og fremst falist í því að skiptast á skoðunum og upplýsingum.
Rætt hefur verið um hvernig sé hægt að samhæfa baráttuna þannig að hún ná
betri slagkrafti og meðal annars hafa verið uppi hugmyndir um að skipuleggja
alþjóðlegan baráttudag gegn herstöðvum Unnið hefur verið að því að koma upp
vefnum www.nobases.org
þar sem hvert land hefur sínar síður og er nú smám saman að koma efni inn á
hann, m.a. um Ísland. Þá er í vinnslu kort yfir bandarískar herstöðvar og eru
drög að því aðgengileg á netinu á slóðinni: http://respectsacredland.org/no-us-bases/
Að lokum samþykktu fundarmennn að
hvetja til öflugra mótmæla gegn hernámi Íraks, styrjöldum almennt og
hernaðarhyggju dagana 19.-20. mars.
Skýrslu um fundinn í Porto Alegre
má finna á pdf-formi á slóðinni: www.tni.org/acts/wsf5bases.pdf
19.
mars eftir hádegi: mótmælaaðgerðir gegn Íraksstríðinu
Birtist í Fréttablaðinu og á Friður.is 17. febrúar 2005.
Það eru að verða tvö ár síðan Bandaríkjamenn og Bretar réðust inn í Írak í
trássi við alþjóðalög og heimildir Sameinuðu þjóðanna með opinberum stuðningi
þrjátíu af nærri tvöhundruð ríkjum heims. Víðast hvar sýndu skoðanakannanir
að mikill meirihluti fólks væri á móti þessum aðgerðum og aldrei í sögunni
hafa önnur eins mótmæli verið, ekki einu sinni þegar þau risu hæst á tímum
Víetnamstríðsins.
Og þessi tvö ár hafa verið skelfileg ár í Írak, þar sem íbúarnir eru þó ýmsu
vanir. Tugir þúsunda óbreyttra borgara í Írak hafa látið lífið, jafnvel yfir
100 þúsund manns og á annað þúsund lífum ungra Bandaríkjamanna hefur verið
fórnað. Enn fleiri eru særðir, margir örkumla fyrir lífstíð. „Við urðum að
koma þessum manni frá,“ segja Halldóraranir og Davíðarnir þegar öll önnur rök
eru fallin. Við vissum það öll, þessar milljónir, tugir milljóna óbreyttra
borgara sem fórum út á strætin í janúar og febrúar 2003 að það var engin
gereyðingarvopn að finna í Írak, og okkur var aldrei sagt að aðalatriðið væri
að koma Saddam Hussein frá völdum enda hefðum við ekki heldur samþykkt þau
rök. Því að við vissum það öll að það er mikla olíu að finna í Írak. Og virt
samtök og stofnanir, þ.á.m. Sameinuðu þjóðirnar spáðu miklu mannfalli og
hörmungum og að þetta stríð mundi standa lengi. Þessar spár hafa meira og
minna gengið eftir.
Allt þetta áttu Halldórarnir og Davíðarnir, sem auðsveipir fylgdu Bush og
Blair, að vita. Þess vegna eru þeir ábyrgir, það þýðir ekkert að setja upp
sauðslegan sakleysissvip. Þeir bera sína ábyrgð á dauða og limlestingum tuga
ef ekki hundraða þúsunda óbreyttra borgara í Írak allt frá börnum upp í
gamalmenni. Sú ábyrgð verður ekki frá þeim tekin.
Hreyfingin sem varð til gegn stríðinu er í fullu fjöri. Helgina 19. til 20.
mars verður efnt til mótmæla gegn Íraksstríðinu um allan heim (sjá www.march19th.org en þá verða tvö ár
liðin frá því það hófst. Væntanlega verður líka mótmælt stríðinu gegn
Palestínu og stríði og hernaðarhyggju almennt. Og þá er mikilvægt að allir
sem vettlingi geta valdið komi út á göturnar og láti í sér heyra. Í Reykjavík
verða væntanlega einhverjar aðgerðir laugardaginn 19. mars og hugsanlega
víðar á landinu. Skráið þennan dag hjá ykkur – 19. mars eftir hádegi:
mótmælaaðgerðir.
Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja
Birtist í Morgunpósti VG 8. jan.
2005
Í grein í Morgunpóstinum 13.
september sl. vék ég að samfélagslegri ábyrgð fyrirtækja. Á 18. heimsþingi
Alþjóðasambands frjálsra verkalýðsfélaga (ICFTU) var samþykkt ályktun um
samfélagslega ábyrgð fyrirtækja og er hún aðgengileg á vefsíðunni http://congress.icftu.org.
Á undanförnum árum hefur áhugi manna
á samfélagslegri ábyrgð fyrirtækja farið vaxandi.
Meira
Listi þeirra sem sáu að sér
Birtist í Fréttablaðinu 28.1.05
Það eru svolítið undarlegar umræður
þessa dagana um lista hinna viljugu þjóða eða ríkja. Menn deila meðal annars
um hvort einhver listi sé til, hvort hann hafi einhverntíma verið til, hvort
hann sé til enn, hvort sé eitthvert mark takandi á honum hafi hann einhvern
tíma verið til, hvort hann sé bara verk einhvers undirsáta í Washington og ég
veit ekki hvað. En væri ekki ráð að spyrja sig fyrst: Hvað eiginlega er
listi?
Meira
Forystumaður Verkalýðssambands Íraks myrtur
9. janúar 2005
Alþjóðafulltrúi nýlega stofnaðs
Verkalýðssambands Íraks (IFTU), Hadi Salih, var myrtur á heimili sínu í
Bagdad 4. janúar síðastliðinn. Talið er að það hafi verið fylgismenn Saddams
Hussein sem frömdu ódæðið.
Meira
Dauðsföll vegna náttúruhamfara og dauðsföll af
völdum styrjalda
Birtist á Friður.is 4.1.2005 og
í styttri útgáfu í Fréttablaðinu
7.1.2005
Við höfum sennilega öll upplifað
sömu tilfinningu á undanförnum dögum vegna hinna skelfilegu hamfara í
Indlandshafi og löndunum þar í kring. Við getum ekki hugsað þetta til enda.
Meira
Ákall frá konum í Írak
eftir Guðbjörgu Sveinsdóttur
Birtist í Mbl. 14.12.2004
Fréttirnar frá Írak verða skelfilegri
með hverjum deginum. Þar er verið að fremja stríðsglæpi og ráðamenn okkar hafa
gert okkur samseka um þá. Í okkar nafni hefur ástandið í landinu og líðan
óbreyttra borgara orðið verrri en nokkru sinni fyrr þrátt fyrir ógnarstjórn
Saddams Hussein, stríð, loftárásir og 12 ára viðskiptabann.
Meira
18. heimsþing Alþjóðasambands frjálsra
verkalýðsfélaga
Dagana 5.-10 desember sat
ég heimsþing Alþjðóðasambands frjálsra verkalýðsfélaga í Miyazaki í Japan. Hér
eru þrír pistlar sem ég til birtingar á vef BSRB:
Verkalýðssamband Íraks kallar eftir stuðningi
Hnattvæðing samstöðunnar
Sameining hinnar alþjóðlegu verkalýðshreyfingar
Herlaust Ísland til forystu í
friðarmálum
Birtist í Morgunblaðinu
22. nóv. 2004.
Íslenska ríkisstjórnin lætur eins og Bandaríkjastjórn sé með fyrirætlunum
sínum um samdrátt í herstöðinni að rjúfa samstarf sem Íslendingar hafi óskað
eftir. Hið rétta er að Bandaríkjamenn fengu aðstöðu á Keflavíkurflugvelli
gegn vilja meirihluta íslensku þjóðarinnar...
Meira
Mikið mannfall í Fallujah
Birtist á Friður.is 21.11.2004
Bandarískir
herforingjar greindu frá því þann 18. nóvember að 1200 „uppreisnarmenn“ hefðu
verið drepnir í innrásinni í Fallujah en 51 bandarískur hermaður og 8 íraskir
hefðu fallið. En hvað um óbreytta borgara?
Meira
Verkefninu er ekki lokið
Bandaríkjaher
á Íslandi
Birtist
í Fréttablaðinu 10. nóv. 2004
Í Fréttablaðinu 8.
október er vikið að sögugöngu Samtaka herstöðvaandstæðinga um
"mótmælaslóðir" á laugardaginn og sagt að það hafi verið vel við
hæfi því sjálf séu samtökin fyrir löngu orðin sögulegt fyrirbæri sem fáir
aðrir en miðaldra og eldri borgarar landsins hafi heyrt um. En þessi samtök
eru reyndar í fullu fjöri...
Meira
Tökum olíufyrirtækin upp í skuld
Birtist á Morgunpósti VG 8. nóv.
2004
Það er stundum sagt að ríkið eigi
ekki að vera að vasast í því sem einkaaðilar geta gert og það á að heita
röksemd fyrir einkavæðingu. Það má auðvitað eins segja að einkaaðilar eigi
ekki að vera að vasast í því sem ríkið getur gert og kalla það röksemd fyrir
þjóðnýtingu. En auðvitað dugar hvorug fullyrðingin ein sér til að rökstyðja
einkavæðingu eða þjóðnýtingu.
Meira
Alþjóðlegar aðgerðir gegn stríði, rasisma og
nýfrjálshyggju 19. mars 2005
24. okt. 2004
Þriðja Evrópska sósíalforum
lauk í London 17. október síðastliðinn. Undir lok þessarar miklu samkomu var
haldinn fundur alþýðuhreyfinga (Assembly of Social Movements) sem sendi frá
sér yfirlýsingu (Call of
the Assemby of Social Movements). Í þeirri yfirlýsingu er meðal annars
getið ýmissa mála sem lögð verður áhersla á á næstunni, þar á meðal
dagsetningar fyrir baráttudaga og mótmælaaðgerðir.
meira
Við viljum öðruvísi veröld: 20 þúsund manns á
þriðja Evrópska sósíalfórum í Lundúnum
Birtist í Morgunpósti VG 21. okt. 2004
Það voru ríflega 20 þúsund manns
frá 65 löndum skráðir á Evrópskt
sósíalfórum (ESF), Evrópumót alþýðusamtaka, í Lundúnum dagana 14. til 17.
október. Nokkur hundruð samtök voru beinir aðilar eða stuðningsaðilar að ESF
en meira en 2000 samtök komu að einhverju leyti að dagskránni. En auk þess
voru sjálfstæðir atburðir eða „autonomous
spaces“ sem ýmsir hópar, einkum anarkistískir, stóðu fyrir.
meira
Ráðstefna evrópskra alþýðuhreyfinga
Birtist á Morgunpósti VG 7. okt. 2004
Dagana 15. til 17. október verður í þriðja sinn haldin ráðstefna evrópskra
alþýðuhreyfinga, Evrópskt sósíalfórum, eða upp á enska tungu European
Social Forum.
meira
Fara hagsmunir fyrirtækja og
almennings saman?
Birtist í
Morgunpósti VG 13.
sept. 2004
Ráðherrann Valgerður Sverrisdóttir hafði sagt eitthvað á þá leið um daginn að
markaðurinn væri fyrir almenning en ekki fyrirtæki og forstjóra.
Framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins tók þetta óstinnt upp, sagði það
gamaldags tal að einhver mótsögn væri milli almennings annars vegar og
fyrirtækja og forstjóra hins vegar.
meira
Er munur á demókrötum
og repúblikönum?
Birtist
í Morgunpósti VG 5. ágúst 2004
„Það er svo sem enginn munur á kúk og skít,“ er stundum sagt þegar rætt er um
eitthvað tvennt sem lítill munur er á. Þetta er ekki beinlínis smekklegt
orðalag en freistandi að grípa til þess þegar rætt er um demókrata og
repúblikana í Bandaríkjunum, því að sjaldan á það betur við.
meira
Íslenska hernámsliðið
í Kabúl
Birtist
örlítið stytt í Fréttablaðinu 5. júní 2004
Þann 1. júní tók fjölþjóðlegt lið NATO undir forystu Íslendinga við stjórn
alþjóðaflugvallarins í Kabúl að viðstöddum Halldóri Ásgrímssyni
utanríkisráðherra Íslands.
meira
Lækkun skatta kallar á
hærri launakröfur
Birtist í
Fréttablaðinu 28. febrúar 2004
Ríkisstjórnin hefur boðað lög um skattalækkanir þegar að loknum yfirstandandi
kjarasamningum. „Ef samningar takast á næstu dögum eða vikum þá er komið að
ríkisstjórninni að skila sínu í þeim efnum,“ er haft eftir fjármálaráðherra í
Fréttablaðinu 24. febrúar.
meira
Ráðstefna um andóf
gegn bandarískum herstöðvum
5. febrúar 2004
World Social Forum, Mumbai, 17. og 20. janúar 2004
og umræður í kjölfar hennar.
Hér er aðeins drepið á helstu atriðin. Von er á ítarlegri skýrslu.
http://www.focusweb.org/popups/articleswindow.php?id=405
Ráðstefnuna sóttu 122 fulltrúar frá 34 löndum. Þessi ráðstefna var fyrsta
skrefið í að koma á samstarfi baráttumanna gegn bandarískum herstöðvum um
allan heim.
meira
Alþjóðlegar aðgerðir
gegn stríði 20 mars
Birtist á
Fridur.is 4.2.2004
Á heimsráðstefnu alþýðuhreyfinga, World Social Forum, sem um 100 þúsund manns
sóttu í Mumbai (Bombay) á Indlandi upp úr miðjum janúar, var eindregið tekið
undir áform um alþjóðlegan aðgerðadag gegn stríði 20. mars næstkomandi, en þá
verður eitt ár liðið frá því innrásin í Írak hófst.
meira
Norrænt
vinstra-grænt flokkabandalag stofnað
3. febrúar 2004
Norrænt vinstra-grænt flokkabandalag (Nordic Green Left Alliance - NGLA) var
stofnað í Reykjavík 1. febrúar. Sjá:
http://www.sf.dk/index.php?menu=997
Sjá einnig:
Evrópskur vinstriflokkur stofnaður
And-kapítalíska vinstrihreyfingin í Evrópu
100 þúsund manns á
World Social Forum sem lauk í Mumbai 21. janúar
22.
janúar 2004
Miðvikudaginn 21.
janúar lauk fjórðu alþjóðlegu ráðstefnu alþýðuhreyfinganna, eða hvernig sem
maður reynir nú að þýða World Social Forum (WSF). Að þessu sinni var
ráðstefnan haldin í Mumbai (sem áður hét Bombay) á Indlandi. Fyrstu þrjár
ráðstefnurnar voru í Porto Alegre í Brasilíu. Fyrstu ráðstefnuna,árið 2001,
sóttu um 20 þúsund manns og var það miklu meira en búist var við. Næst komu
55 þúsund manns og árið 2003 voru 100 þúsund manns á ráðstefnunni.
Meira
Fimmta valdið: auðvald
Birtist
nokkuð stytt í Fréttablaðinu 13. janúar 2004
Þegar upp komu í haust
umræður um það hvort ástæða væri til að setja lög eða reglur um eignarhald á
fjölmiðlum í því skyni að koma í veg fyrir samþjöppun þeirra á fárra hendur
snerust sumir þingmenn Samfylkingarinar gegn þeirri hugmynd á þeirri forsendu
að fjölmiðlar þyrftu að vera sem lausastir undan afskiptum ríkisvaldins.
Líklega var þarna á ferðinni hugmyndin um fjölmiðlana sem „fjórða valdið“ við
hlið hinna þriggja, löggjafarvalds, framkvæmdavalds og dómsvalds.
meira
Evrópskur vinstriflokkur stofnaður
17. janúar 2004
Evrópski
vinstriflokkurinn (European Left, Die Partei der Europäischen Linken) var
stofnaður í Berlín 11. janúar 2004. Stofnun flokksins á sér langan
aðdraganda. Síðastliðin tíu ár hafa ýmsir róttækir vinstriflokkar í Evrópu
skipst á skoðunum og unnið að nánara samstarfi. Að hinum nýja evrópska flokki
standa ellefu flokkar. Ákveðið var að stíga þetta skref nú til geta hafið
undirbúning að kosningunum til Evrópuþingsins í júní.
Meira
Alþjóðleg barátta gegn
herstöðvum Bandaríkjanna
Birtist
á Fridur.is 13. jan. 2004
Í maí 2003 var haldin
í Jakarta í Indónesíu alþjóðleg ráðstefna samtaka og baráttumanna sem höfðu tekið
þátt í mótmælunum gegn stríðinu við Írak. Þessi ráðstefna sendi frá sér
yfirlýsingu, The Jakarta
Peace Consensus, (sjá lauslega
íslenska þýðingu). Á ráðstefnunni var ákveðið að stefna að því að
skipuleggja samhæfða alþjóðlega baráttu gegn herstöðvum Bandaríkjanna um
allan heim. Nýstofnaðri Friðarhreyfingu
Asíu var falið að ýta verkefninu úr vör.
meira
Ný skýrsla um mannfall
í Írak: Milli 21.700 og 55.000 fallnir
Birtist á Friður.is 17. nóvember 2003
Þann 11. nóvember
kynntu samtökin Medact nýja skýrslu um eyðileggingu og mannskaða vegna
innrásarinnar í Írak. Samkvæmt skýrslunni létust milli 21.700 og 55.000 manns
beinlínis af völdum innrásarinnar á tímabilinu 20. mars til 20. október.
Afleiðinga stríðsins á heilsu og umhverfi mun gæta í mörg ár.
meira
Um meinta
þjóðernisstefnu Vinstri grænna
Birtist í
Fréttablaðinu 10. nóvember 2003
Guðmundur Andri
Thorsson skrifaði ágæta grein í Fréttablaðið 3. nóvember og fjallaði á ganrýninn
hátt um málflutning Össurar Skarphéðinssonar á landsþingi Samfylkingarinnar.
Hann vék lítillega að Vinstrihreyfingunni grænu framboði og án þess ég geri
ráð fyrir að hann sé að fara að skrá sig í þann flokk fór hann bara nokkuð
sanngjörnum orðum um hann. Þó má ég til að gera athugasemd við þau orð hans
að meira gæti þjóðernishyggju í málflutning Vinstri grænna en góðu hófi
gegnir.
meira
Andkapítalíska
vinstrihreyfingin í Evrópu
hélt 6. ráðstefnu sína
í Aþenu 9.-10. júní 2003
sjá hér
sjá grein um 5. ráðstefnuna
2.
ráðstefnan
3.
ráðstefnan
Yfirlit yfir sögu nýju
friðarhreyfingarinnar
Birtist á
Fridur.is 21. júlí 2003
Með nýju friðarhreyfingunni á ég við hina miklu alþjóðlegu hreyfingu sem lét
til sín taka gegn stríðsstefnu Bandaríkjanna veturinn 2002-2003. Þessi
hreyfing spratt upp víðs vegar um heim þegar ljóst varð að Bandaríkjastjórn
hugði á innrás í Írak. Hún var reyndar farin að skjóta rótum fyrr eða þegar
eftir 11. september 2001 þegar Bandaríkjastjórn fór að undirbúa innrás í
Afganistan. Og sumar rætur hennar ná lengra, þær liggja að einhverju leyti í
hinni miklu andófshreyfingu gegn hnattvæðingu sem hefur látið til sín taka á
undanförnum árum og einnig í friðarsamtökum og andheimsvaldasinnuðum samtökum
sem hafa starfað enn lengur, jafnvel áratugum saman.
meira
NATO er verkfæri kapítalískrar hnattvæðingar
Birtist í
Morgunblaðinu 15. júlí 2003
Því miður átt ég þess
ekki kost að hlusta á fyrirlestur Alyson Bailes framkvæmdastjóra sænsku
friðarrannsóknarstofnunarinnar (SIPRI) á dögunum. En það bætir þó úr að
Morgunblaðið birti viðtal við hana 26. júní og tveim dögum síðar gerði
fundarstjórinn á fyrirlestrinum, Þórunn Sveinbjarnardóttir alþingismaður,
nokkra grein fyrir málflutningi Bailes.
meira
Rangfærslur
Samfylkingarinnar um aðdraganda loftárásanna á Júgóslavíu 1999
Birtist á
ogmundur.is 2. apríl 2003
Gott er nú til þess að
vita að Samfylkingin hefur tekið afstöðu gegn innrásinni í Írak. En spurt
hefur verið: Er ekki eitthvert misræmi í því að Samfylkingin skuli taka þessa
afstöðu nú þar sem sá vísir að þessum flokki sem til var í mars 1999 studdi
loftárásirnar á Júgóslavíu? Einkum hafa Sjálfstæðismenn verið iðnir við að
spyrja þessarar spurningar. Að undanförnu hefur hver Samfylkingarmaðurinn af
öðrum stigið fram og útskýrt þetta misræmi, bæði í blöðum og ljósvakamiðlum.
Hér skulu tilfærðar glefsur úr blöðum:
meira
Sjá einnig
Munurinn
á Belgrad og Bagdad
Sameinuðu þjóðirnar: Stríð mun
valda geigvænlegum hörmungum
Skýrsla unnin á vegum
Sameinuðu þjóðanna um afleiðingar stríðs gegn Írak, dagsett 10. des. 2002 og
merkt „algert trúnaðarmál“, hefur lekið út og er birt að verulegu leyti, -
nokkrar síður vantar, - á vefsíðu samtakanna Campaign Against Sanctions on
Iraq. Hér á eftir fer stuttur útdráttur úr skýrslunni.
meira
Írak: Nokkar staðreyndir og upplýsingar
meira
Efni: Bandaríkin og
hugsanleg árás á Írak - fyrirlestur á vegum Stofnunar stjórnsýslufræða og
stjórnmála við Háskóla Íslands í samstarfi við bandaríska sendiráðið, haldinn
miðvikudaginn 22. janúar í húsnæði Endurmenntunarstofnunar Háskólans við
Dunhaga.
Sent 22. janúar 2003
meira
Írak: fyrrum vopnaeftirlitsmaður gagnrýnir
stríðsundirbúning
2. janúar 2003
Maður er nefndur
William Scott Ritter. Hann er Bandaríkjamaður, flokksbundinn repúblikani og
kaus George Bush í síðustu forsetakosningum. Hann var foringi í njósnasveit
bandarískra landgönguliða í Persaflóastríðinu 1991 og varð svo yfirmaður
einnar vopnaeftirlitssveita Sameinuðu þjóðanna í Írak en sagði stöðu sinni
lausri eftir sjö ára starf í ágúst 1998.
meira
And-kapítalíska vinstrihreyfingin í Evrópu
(European
Anti-Capitalist Left – EACL)
29. desember 2002
And-kapítalíska
vinstrihreyfingin í Evrópu (European Anti-Capitalist Left – EACL) hélt fimmtu
ráðstefnu sína í Kaupmannahöfn snemma í desember en fyrsta ráðstefnan var í
Lissabon í mars 2000. EACL er tilraun til að samfylkja þeim flokkum og
hreyfingum innan róttækrar vinstrihreyfingar í Evrópu sem hafa skýra
andkapítalíska, alþjóðasinnaða, andrasíska og femíníska stefnu og sýn á
lýðræðislegt félagslegt samfélag.
meira
Fleiri
greinar
Líkfylgd
í margeyddri borg
- ljóð með
mynd að láni
Það
stendur þarna fólkið
við flugvöllinn
með kistuna á handvagni
og dvergurinn
situr á kistunni ásamt páfagauki í búri,
slær tommuna sína
lágt
og ekki án
virðingar.
Borgin að baki
margeydd
í heilögum
stríðum, hetjulegum stríðum,
hér hafa
mikilmennin látið til sín taka.
Kistan er úr
kassafjölum
og aðkomumaðurinn
sem einn lifði af
í annarri
nýeyddri borg
biður hermennina
leyfis að líkfylgdin
fái borið hinn
fallna í grafreitinn.
Hér hefur maður
komið í manns stað,
sá seinni
minnislaus,
og borgir eyðast
og byggjast á ný
í látlausri
sigurför mannkyns.
Handan orðanna
er hafsjór af veruleika
Stormurinn
ýfir yfirborðið
og brimið brýtur
á orðunum og sundrar þeim
uns þau sameinast aftur í
angist
í ofsa eða varfærnislegri
von
og
stundum er logn
sólin speglast í haffletinum
og ljómar gegnum orðin sem
leysast upp
í þoku og breyta sólskininu
í regnboga þar sem allir
litir verða
sýnilegir
en
niðri í hafdjúpunum synda fiskar
alla vega fiskar og segja
sögur
sem bylgjast um djúpin
og verða sífellt að nýjum
sögum
og á yfirborðinu vakna orðin
upp úr angist sinni, ofsa
eða varfærnislegri von
og orðin hefja sig til flugs
og flögra um heiminn á
stórum marglitum vængjum
|
