Þann fyrsta janúar 1994 fagnaði borgarastéttin í Mexíkó ekki bara nýju ári. Hún fagnaði líka flutningi í annan heim, frá Mið-Ameríku til Norður-Ameríku, úr hreinsunareldi þriðja heimsins í paradís fyrsta heimsins. Þennan dag tók gildi norðurameríski fríverslunarsamningurinn, NAFTA, fríverslunarbandalag Bandaríkjanna, Kanada og Mexíkó. En norðurameríski draumurinn stóð ekki lengi. Meðan kampavínsglösin klingdu í höfuðborginni komu skæruliðar ofan úr fjöllunum og út úr skógunum í héraðinu Chiapas syðst í Mexíkó, þar sem indjánar eru þriðjungur íbúanna og lifa í fátækt og reynsla þeirra af stjórnvöldum er í besta falli svikin loforð. „Ya basta!“ sögðu þeir, nú er nóg komið, og áður en veislugestir í Mexíkóborg höfðu kyngt kampavíninu voru skæruliðarnir í Chiapas búnir að hertaka sex af stærstu bæjum héraðsins, þar á meðal ferðamannabæinn San Cristóbal de las Casas.

Hinn vígreifi her indjánanna, sem á nýársdag 1994 hélt innreið sína í borgir Chiapas, kenndi sig við frelsishetjuna Emiliano Zapata og kallaði sig Þjóðfrelsisher zapatista (EZLN). Þetta var svo sem ekki í fyrsta sinni sem sem skæruliðar hafa látið til sín taka í Rómönsku Ameríku, en hér kvað við nýjan tón eins og lesa má í grein sem foringi zapatista, hinn grímuklæddi Marcos liðsforingi, skrifaði undir titlinum „Fjórða heimsstyrjöldin er hafin.“

Fjórða heimstyrjöldin er hafin

Kalda stríð var þriðja heimstyrjöldin, sagði Marcos í grein sinni. Það var stríð milli kapítalisma og sósíalisma, misheitt eða kalt allt frá laumulegri njósnastarfsemi, vopnasmíði og heræfingum til Víetnamstríðs og innrása og hernaðarátaka í Mið-Ameríku og Karíbahafinu. Undir lok kalda stríðsins skapaði kapítalisminn nýtt vopn, nifteindasprengjuna, sem átti að eyða lífi en hlífa byggingum. En með fjórðu heimsstyrjöldinni, sagði Marcos, hefur nýtt vopn verið tekið í notkun, fjármagnssprengjan. Afleiðingar þessarar sprengju eru ekki rjúkandi rústir og líkamlegur dauði. Sprengjur fjórðu heimsstyrjaldarinnar hitta svæði og þjóðríki og eyðileggja efnislegan grundvöll fullveldis þeirra. Þær eyða ekki íbúum þessara svæða heldur eyðileggja mannlegan grundvöll þeirra, valda útskúfun þeirra sem ekki eru nytsamir í efnahagslegu tilliti, þar á meðal frumbyggja. Í hinni nýju heimsskipan, sem er markmið þessa stríðs, skal hinn félagslegi þáttur víkja fyrir hinum efnahagslega. Stjórnmálin skulu eingöngu þjóna efnahagslífinu, stjórnmálamennirnir skulu þjóna fyrirtækjunum, þeir verða einskonar starfsmenn fjölþjóðlegra fyrirtækja í heimi sem hefur verið sameinaður í einn markað. Sameiningin sem nýfrjálshyggjan boðar er efnahagsleg, í hinum risavaxna hnattræna stórmarkaði eru það aðeins vörur sem hafa frjálst flæði, ekki fólk. Það stríð sem nýfrjálshyggjan heyr gegn mannkyninu, sagði Marcos, er alheimsstríð og hið versta og grimmilegasta sem enn hefur verið háð.

Subcomandante Marcos, „The fourth world war has started,“ Intercontinental Viewpoint 299, apríl 1998

Póstmódernísk bylting

Uppreisnin í Chiapas hefur verið kölluð fyrsta „póstmóderníska byltingin.“ Zapatistar nýttu sér strax nýlegan miðil, internetið, til að koma upplýsingum og skilaboðum til umheimsins og aðgerðir þeim til stuðnings voru skipulagðar mjög fljótt, bæði stórar og smáar. Þær áttu sinn þátt í hversu stjórnin hætti fljótt hernaðaraðgerðum sínum gegn þeim. Á þessum tíma voru samskipti gegnum tölvur ekki orðin verulega almenn en fóru ört vaxandi. Hópar umhverfis- og friðarsinna fóru þegar á níunda áratugnum að byggja upp rafræn samskiptanet, svo sem GreenNet í Englandi og PeaceNet/EcoNet, síðar Institute for Global Communications (IGC), í Bandaríkjunum. Þessir hópar mynduðu síðan ásamt fleirum Association for Progressive Communications (APC) árið 1990. Þegar Sameinuðu þjóðirnar héldu hinar miklu heimsráðstefnur sínar á árunum 1992 til 1995 og buðu ýmsum óháðum samtökum að taka þátt í þeim, tók APC að sér að skipuleggja samskiptanet milli þessara samtaka.

Í Bandaríkjunum og Kanada hafði myndast víðtæk andófshreyfing gegn NAFTA sem byggðist upp af fjölmörgum róttengdum sjálfstæðum hópum af ýmsu tagi, hópum verkamanna sem óttuðust atvinnumissi, mannréttindahópum, hópum umhverfissinna, kvenna, indjána o.s.frv. Þessir hópar höfðu um árabil skipst á skoðunum og miðlað upplýsingum sín á milli.

Hreyfing frumbyggja hafði líka verið að styrkjast. Árið 1992, þegar fátæk alþýða Rómönsku Ameríku var farin að finna fyrir afleiðingum nýfrjálshyggjunnar og þeim aðlögunaráætlunum sem Alþjóðagjaldeyrisjóðurinn tróð upp á Rómönsku Ameríku eins og önnur þróunarlönd, var þess minnst að að 500 ár voru liðin frá því að Kristófer Kólumbus fann Ameríku, eins og það hefur verið orðað. Frumbyggjunum þótti ekki tilefni til fagnaðar og minntu á að í kjölfar þessa atburðar misstu þeir sjálfstæði sitt og frelsi og máttu þola ómældar hörmungar. Þetta stuðlaði að samskiptum milli frumbyggja um alla álfuna og árið 1991 var mynduð samstarfsnefnd, CONIC. Sama ár hittust einnig fulltrúar 49 samtaka indjána og annarra alþýðusamtaka frá 28 Ameríkulöndum í Guatemala. Á þeim fundi komu fram mismunandi viðhorf hjá frumbyggjunum annars vegar og öðrum fulltrúum hins vegar sem mótast höfðu af hefðbundnu stjórnmálastarfi, sósíalisma og verkalýðshreyfingu. Hjá þjóðum og þjóðflokkum indjána í Ameríku á staðfesting þjóðernislegrar sjálfsmyndar, menningarlegrar sérstöðu og eigin tungumáls og pólitískrar sjálfstjórnar ekki aðeins rætur í gagnrýni á ýmis form vestrænnar menningar og kapítalísks skipulags, sem þröngvað hefur verið upp á þær með landvinningum, nýlendustefnu og þjóðarmorðum, heldur einnig í viðurkenningu á ýmisskonar endurnýjuðum lífsháttum sem felast bæði í innri samskiptum og samskiptum milli samfélaga og við náttúruna. Barátta indjánanna í Chiapas beinist ekki bara gegn arðráni, kúgun og þjófnaði á löndum þeirra heldur er líka um að ræða baráttu fyrir auknu rými, tíma og betri aðstæðum til að þróa eigin veruhátt, menningu, trúarbrögð o.s.frv. Þeir eru ekki að berjast fyrir auknum hlut af kökunni heldur auknu sjálfræði frá félagslegu kerfi sem þeir skilja mætavel að hefur alltaf lagt á þá þrældóm og grafið undan lífsháttum þeirra.

Margir sem hafa fylgst með þessu utan frá hafa séð þetta sem afturhaldstefnu, afturhvarf til forkapítalískra tíma. En að undanförnu hafa margir farið að finna fyrir samsvarandi ógn í eigin ranni. Samtímis eiga indjánarnir samleið með verkalýðshreyfingunni og hvítum andófsmönnum. Tengsl baráttu indjánanna við baráttuna gegn NAFTA og andkapítalískt andóf eru eðlileg. NAFTA ýtir undir upptöku lands í þágu stórjarðeigenda og „nútímavæðingu“ landbúnaðarins sem hrekur indjánana úr sveitunum til yfirfullra borga og grefur undan hefðbundnum lífsháttum þeirra og menningu. Styrking auðmagnsins gerir það alltaf erfiðara að halda uppi öðrum lífsháttum en þeim sem eru skilyrtir af lögmálum kapítalismans, hvort sem um er að ræða gamla lífshætti eða nýja.

Sumarið 1998 - People's Global Action

Á níunda áratugnum fór erfið skuldastaða þróunarríkjanna að vekja æ meiri athygli. Samtímis sótti nýfrjálshyggjan stöðugt á í efnhagslífinu um allan heim. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og Alþjóðabankinn og ýmsar svæðisbundnar efnahagsstofnanir urðu að verkfærum til að plægja jarðveginn í þróunarlöndunum og eitt áhrifaríkasta tækið voru hinar svokölluðu aðlögunaráætlanir (structural adjustment programs). Þetta voru skilyrði sem voru sett fyrir lánum og aðstoð til þessara landa og fólust í því að endurskipuleggja efnahagskerfi landanna í anda nýfrjálshyggjunnar. Í sömu átt stefndi þróun GATT-samninganna og fyrirhugað MAI-samkomulag sem Alþjóðaviðskiptastofnunin (WTO) og OECD stóðu að baki, sem og svæðisbundnir fríverslunarsamningar. Upp úr 1990 fór að bera á vaxandi gagnrýni og andófi gegn þessari þróun víða um.

Að frumkvæði zapatista-hreyfingarinnar var haldin alþjóðleg ráðstefna gegn nýfrjálshyggju Chiapas sumarið 1996 þar sem meðal annars var rætt hvernig koma mætti á alþjóðlegum samskiptum til andófs gegn nýfrjálshyggjunni. Sumarið 1997 var önnur ráðstefna haldin á Spáni og þá var ákveðið að boða til fundar í Genf í febrúar árið eftir, tveimur mánuðum áður en ráðherrafundur WTO skyldi hefjast þar. Þar komu saman rúmlega 300 fulltrúar frá 71 landi og mynduðu með sér alþjóðlegt aðgerðabandalag alþýðu gegn frjáfestingabandalögum og WTO sem á ensku kallast People's Global Action against Investment Treaties and the WTO (PGA).

PGA skilgreinir sig ekki sem samtök heldur óformlegt bandalag eða tæki til samhæfingar stefnu og aðgerða. Bandalagið hefur enga félaga og engin samtök koma fram fyrir hönd þess. Ráðstefnur þess eru undirbúnar af nefnd sem síðasta ráðstefna hefur valið og samanstendur af mismunandi samtökum og hreyfingum frá öllum heimsálfum. Í undirbúningsnefnd fyrir þriðju ráðstefnu PGA haustið 2001 í Cochabamba í Bólivíu eru samtök smábænda í Ekvador og frumbyggja í Panama, verkalýðssamtök í Nicaragua, samtök svartra í Mið-Ameríku, frumbyggja á Nýja Sjálandi og landbúnaðarverkamanna í Bangladesh, samtök um landbúnaðarumbætur á Sri Lanka og samtökin Ya Basta!, sem stofnuð voru á Ítalíu til stuðnings zapatistum og hafa látið til sín taka í mótmælaaðgerðum í Evrópu á undanförnum árum. Meðal annarra samtaka sem hafa verið virk í PGA eru samtök landlausra landbúnaðarverkamanna (MST) í Brasilíu, Póstmannasamband Kanada (CUPW), bændasamtökin KRRS í Karnataka á Indlandi, samband alþýðuhreyfinga (NAPM) á Indlandi, Bændahreyfing Filippseyja (KMP), samtök Ogoni-þjóðflokksins í Nígeríu, Play Fair Europe!, neytendasamtökin Pennsylvania Consumer Action Network (PCAN) í Pennsylvaníu, Reclaim the Streets í Bretlandi, Friends of Earth í ýmsum löndum og Konur í svörtu, júgóslavnesk friðarsamtök kvenna, svo aðeins fáein samtök séu talin.

Mörg þessara samtaka og ótal samtök önnur, sem hafa tengst gegnum PGA, hafa lengi haldið uppi baráttu gegn gróðaöflum sem hafa arðrænt verkafólk, ógnað stöðu frumbyggja, smábænda og fiskimanna, skaðað náttúruna, grafið undan velferðarkerfinu og svo framvegis. Gegnum PGA hafa þau samhæft þessa baráttu meðal annars með svokölluðum alþjóðlegum baráttudögum (Global Days of Action - GDA). Fyrstu alþjóðlegu baráttudagarnir voru 1998 skömmu eftir myndun PGA og tengdust fundi leiðtoga G8-ríkjanna í Birmingham 16.-17. maí og öðrum ráðherrafundi WTO í Genf 18.-20. maí. Þessa daga voru tæplega 70 mótmælaaðgerðir í 29 löndum og meðal annars tóku fimmtíu þúsund manns þátt í mótmælaaðgerðum í Brasilíu þar sem landlausir landúnaðarverkamenn voru mjög áberandi. Auk þess tengdist útifundur í bænum Hyderabad á Suður-Indlandi 1. maí þessum alþjóðlega baráttudegi, en þar komu a.m.k. 200 þúsund manns saman til að sýna andúð sína á Alþjóðaviðskiptastofnuninni og stefnu hennar og kröfðust þess að Indland hætti þátttöku í henni.

Sumarið 1998 - Reclaim the Streets!

Sumar þessara mótmælaaðgerða voru undir nafninu „hnattræn götuveisla“ (Global Street Party), þær voru í meira en 30 borgum víða um heim 16. maí. Götuveislurnar voru skipulagðar af samtökunum Reclaim the Streets (Endurheimtum göturnar) í Bretlandi. Uppruna þessara samtaka má rekja til London haustið1991 þegar hópur einstaklinga tók sig saman um að mótmæla lagningu M3-hraðbrautarinnar milli London og Southampton, en með framkvæmdunum var náttúrumenjum ógnað. Upp úr þessu myndaðist baráttuhreyfing sem var endurskipulögð í febrúar 1995. Það ár hófust götuveislurnar fyrir alvöru og á næstu árum efldist starfsemi hennar, hún varð víðtækari og beindist æ meir að hugmyndafræðilegum, pólitískum og efnahagslegum grundvelli þeirra einstöku mála sem baráttan snerist fyrist um. Hreyfingin fór að breiðast út til annarra landa og með götuveislunum 16. maí 1998 hófust tengsl við Peoples Global Action og þar með baráttu fátækra bænda, frumbyggja og verkamanna um allan heim.

Sérstaða þessarar hreyfingar liggur að hluta í skilningi hennar á karnívalinu. Karnívalið er tímabundin frelsun frá ríkjandi skipulagi og valdhöfum, boðum og bönnum. Karnívalið er hátíð fólksins sjálfs, fólkið er gerendur hennar en ekki áhorfendur. Þetta karníval er hins vegar öðru vísi en hið hefðbundna karníval af því að það er ekki með samþykki yfirstéttarinnar, það er ekki tímabundin frelsun undan henni heldur liður í samfelldri baráttu gegn henni. Á svipuðum skilningi byggist hugmyndin um „beinar aðgerðir“ (direct action). Þar er reynt að komast hjá miðstýrðum aðgerðum, og þess vegna er samkiptanetið svo mikilvægt

Sumarið 1998 - Júbíleum 2000

Í Birmingham, fundarstað leiðtoga G8-ríkjanna, söfnuðust 70 þúsund manns saman áðurnefndan dag, 16. maí 1998. Það var hreyfingin Júbíleum 2000 (Jubilee 2000 Coalition) sem stóð fyrir þessum mannsöfnuði og skipulagði mótmælaaðgerðir í formi „mannlegrar keðju“, en slíkar mótmælaaðgerðir hafa síðan verðið endurteknar. Þessar aðgerðir fólust í því að fólkið umkringdi ráðstefnustaðinn og hélst í hendur. Krafan var að G8-ríkin hefðu forgöngu um að skuldir skuldugustu og fátækustu þjóðanna yrðu afskrifaðar. Auk þessara aðgerða voru fjölmargir fundir og ráðstefnur haldnar í Birmingham þessa daga undir nafninu Alþýðuráðstefna (People's summit). Þessar aðgerðir höfðu þau áhrif að skuldir þróunarríkjanna voru teknar upp á leiðtogafundinum þótt það mál hafi ekki verið á dagskrá fundarins. Júbíleum 2000 stóð aftur fyrir samskonar aðgerðum vegna leiðtogafunda G8-ríkjanna í Köln sumarið 1999 og Okinawa sumarið 2000. Nafnið Júbíleum 2000 var lagt niður í árslok 2000 en hreyfingin heldur áfram störfum og hóf undirbúning að aðgerðum vegna G8-fundarins í Genúa í júlí 2001 undir nafninu Drop the Debt (Afskrifið skuldirnar). Það nafn er líka tímabundið en hreyfingin er komin til að vera meðan hennar er þörf.

Júbíleum 2000 beitti sér fyrst og fremst gegn skuldaklafa hinna fátækari landa og varð til upp úr samstarfi ýmissa hjálparsamtaka. Bandalagið var formlega stofnað 13. október 1997 og hefur starfað í nærri 70 löndum. Víðast hvar hafa staðið að því margir aðilar, trúfélög, bæði kristileg og annarra trúarbragða (gyðingar, múslímar, búddistar), verkalýðsfélög, samstöðufélög ýmiskonar, friðarsamtök, mannréttindasamtök o.s.frv.

Það varð fljótt eins konar goðsögn að mótmælin í Seattle haustið 1999 hafi markað upphaf hinnar nýju andófshreyfingar. En svona hreyfing myndast ekki allt í einu og árið 1998 markar í rauninni miklu meiri tímamót. Það ár voru fjölmargar mótmælaaðgerðir víða um heim gegn hnattvæðingarþróuninni og hinum alþjóðlegu eða fjölþjóðlegu efnahagslegu stofnunum, samtökum og sáttmálum og þar á meðal MAI-samningunum, sem fóru út um þúfur þá um haustið. Auk þess sem hér hefur verið nefnt má nefna að 9. maí voru mótmæli í Kiev í Úkraínu vegna ársfundar Endurreisnar- og þróunarbanka Evrópu (EBRD) sem var haldinn þar dagana 9. til 12. maí. Einnig voru tíðar mótmælaaðgerðir í Evrópu, einkum í Þýskalandi og Frakklandi, gegn atvinnuleysi allt þetta ár.

1997 til 1998 - Öðruvísi Evrópa!

Dagana 12. til 14. júní 1998 hélt Evrópusambandið ráðstefnu í Cardiff í Wales. Ráðstefnudagana stóð samband ýmissa samtaka og hópa undir nafninu Reclaim Europe! (Endurheimtum Evrópu) fyrir annarri ráðstefnu þar sem rædd voru atvinnu-, velferðar- og umhverfismál, samband Evrópu við umheiminn, valkostir við núverandi Evrópusamband og baráttuaðferðir og 14. júní gengu á þriðja þúsund manns um götur Cardiff undir kjörorðinu: „Höfnum Evrópu stórfyrirtækjanna - við krefjumst atvinnu, almannaþjónustu og lýðræðis!“

Mótmælaaðgerðirnar í Cardiff voru framhald miklu fjölmennari mótmælaaðgerða vegna leiðtogafunda Evrópusambandsins árið áður. Fyrir fundinn í Amsterdam í júní 1997 lögðu gönguhópar upp víðs vegar að úr Evrópu allt að tveimur mánuðum áður en ráðstefnan hófst og 14. júní, meðan leiðtogar Evrópusambandsins sátu á fundi sínum, söfnuðust 40-50 þúsund manns saman í Amsterdam til að láta í ljósi aðrar hugmyndir um sameinaða Evrópu en þær sem voru efst á baugi við borð leiðtoganna. Ennfremur var haldin ráðstefna, sem kalla mætti andráðstefnu (counter-summit), undir kjörorðinu „Stefnum að öðru vísi Evrópu!“ (Towards a different Europe!), og stóð hún fimm daga með þátttöku um 2500 manna. Undirbúningur að þessum aðgerðum hófst með ráðstefnu í Flórens ári áður en upp úr þessu varð til hreyfingin Evrópugöngur gegn atvinnuleysi (Marches européennes contre le chômage, la précarité et les exclusions). Hún var mynduð formlega í október 1998 og hefur höfuðstöðvar í París. Í Þýskalandi höfðu verði stofnuð ýmis samtök atvinnulausra, en þau voru ekki verulega pólitísk né héldu upp miklum aðgerðum fyrr en árið 1998, en þá hófust skiplagðar og tíðar aðgerðir í fjölmörgum bæjum.

Næsti leiðtogafundur Evrópusambandsins eftir Amsterdam-fundinn var í Lúxemborg 20. nóvember 1997 og þar söfnuðust 30 þúsund manns saman til að mótmæla stefnu sambandsins. Í þessum aðgerðum mynduðust tengsl milli samtaka og einstaklinga um alla Evrópu. Eftir 1998 hafa svo allir leiðtogafundir Evrópusambandsins einkennst af mótmælaaðgerðum og æ fleiri aðilar hafa komið að undirbúningi þeirra, svo sem verkalýðsfélög, samtök umhverfisverndarsinna og bændasamtök.

Aðdragandann að Evrópugöngu gegn atvinnuleysi má rekja aftur til ársins 1994 þegar skipulagðar voru göngur gegn atvinnuleysi í Frakklandi. Árið eftir, 1995, hófst í Frakklandi herferð undir slagorðinu „50 ans, ça suffit!“ eða „50 ár eru nóg,“ og vísaði til þess að 1998 yrðu liðin 50 ár frá því að Bretton Woods-stofnanirnar svokölluðu voru stofnaðar, þ.e. Alþjóðabankinn, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og GATT. Í nóvember og desember 1995 voru mikil verkföll meðal opinberra starfsmanna og þau ýttu undir andstöðuna við nýfrjálshyggjuna. Meðal annars komu hér við sögu hreyfing atvinnulausra, AC!, og hið róttæka verkalýðsfélag SUD.

Frá Suður-Kóreu til Frakklands - Attac

Hið jákvæða yfirbragð hnattvæðingarinnar, sem margir voru þó löngu farnir að efast um vegna vaxandi misskiptingar sem henni hefur fylgt auk annars, beið mikinn hnekki með fjármálakreppunni í Asíu og víðar 1997 til 1998. Í Suður-Kóreu hafði nýlega stofnað verkalýðssamband, KCTU, staðið fyrir mánaðarlöngu allsherjarverkfalli sem hófst í desember 1996 og beindist gegn nýrri vinnulöggjöf sem þrengdi mjög að verkalýðshreyfingunni. Kreppan 1998 lék Suður-Kóreu mjög hart og hin unga verkalýðshreyfing hefur háð mjög harða baráttu allar götur síðan. Verkalýðshreyfingin þar er mjög meðvituð um samhengið milli ástandsins heima fyrir og þeirrar þróunar sem kennd er við hnattvæðingu. Í september 1998 stóðu KCTU og Upplýsingamiðstöð um alþjóðlega samstöðu (PICIS) fyrir „alþjóðlegri alþýðuráðstefnu“ í Seoul um nýfrjálshyggju, Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og alþjóðlega samstöðu. Í framhaldi af henni fóru þúsundir manna í mótmælagöngu gegn hinum alþjóðlegu fjármálastofnunum og stefnu þeirra. Í september 1999 stofnuðu svo meira en 40 verkalýðsfélög og önnur alþýðusamtök með sér aðgerðasamband alþýðu gegn fjárfestingabandalögum og WTO, KoPA, og vísar nafnið til People's Global Action. Tilgangur þessara samtaka var meðal annars að tengjast alþýðusamtökum í öðrum löndum.

Hinir miklu fjármagnsflutningar og brask sem áttu sinn þátt í kreppunni í Asíu ollu mörgum áhyggjum og í árslok 1997 birtist leiðari í hinu róttæka franska tímariti Le Monde diplomatique þar sem lagt var til að stofnuð yrðu samtök um að berjast fyrir upptöku hins svokallað Tobin-skatts, sem kenndur er við James Tobin, Nóbelsverðlaunahafa í hagfræði, og hugsaður sem skattur á fjármagnsflutninga og meiningin er að mundi draga úr braski með fjármagn. Fjöldi samtaka í Frakklandi, þar á meðal öflug verkalýðsfélög og samtök atvinnuleysingja, tóku sig svo saman í júní 1998 og stofnuðu samtökin, sem eru venjulega kennd við skammstöfun sína, Attac. Þau efldust undra fljótt og urðu að fjöldasamtökum sem síðan hafa breiðst út um allan heim og hafa nú orðið miklu víðtækara hlutverk en það eitt að berjast fyrir upptöku Tobin-skattsins. Attac-samtökin eru orðin ein áhrifamestu samtök heims gegn nýfrjálshyggjunni, Alþjóðaviðskiptastofnuninni og öðrum alþjóðlegum fjármálastofnunum og viðskiptabandalögum og hafa átt mikinn þátt í að skipuleggja ýmsar mótmælaaðgerðir undanfarinna missera, svo sem mótmælaaðgerðirnar vegna leiðtogafundar Evrópusambandsins í Nice í desember 2000.

1999 - frá Köln til Seattle

Snemmsumars 1999 voru tvær mikilvægar ráðstefnur í Köln í Þýskalandi. 3.-4. júní var leiðtogafundur Evrópusambandsins og 18.-20. júní var fundur leiðtoga G8-ríkjanna. Um veturinn kom fólk frá ýmsum löndum Evrópu saman til að undirbúa aðgerðir, en áður en að þeim kom hófu herir Atlantshafsbandalagsins loftárásir á Júgóslavíu og kölluðu þær á fjölmenna mótmælafundi víða í Evrópu og Norður-Ameríku vorið 1999. Í Köln urðu síðan viðamiklar andófsaðgerðir bæði vegna ESB-fundarins og G8-fundarins en auk þess lögðu á fimmta hundrað manns upp í mánaðarlanga göngu um Evrópu 22. maí og stefndu til Kölnar. Þessi ganga var kölluð á ensku The InterContinental Caravan for Solidarity and Resistance. Hugmyndin kom frá indversku bændasamtökunum KRRS en skipulagningin var í höndum Peoples' Global Action. Þátttakendur komu víða að, frá Suður-Ameríku, Asíu og Austur-Evrópu.

Eins og í Birmingham árið áður stóð hreyfingin Júbíleum 2000 fyrir svokallaðri „mannlegri keðju“ kringum fundarstað G8-fundarins 18. júní og tóku 35 þúsund manns þátt í henni. Dagana áður voru fjöldafundir og „mannlegar keðjur“ í fleiri borgum, 10 þúsund manns í Edinborg 12. júní og 50 þúsund í London 13. júní. Víðast hvar þar sem meiriháttar mótmælaaðgerðir hafa verið á undanförnum misserum hafa verið haldnir uppræðu- og upplýsingafundir og svokallaðar „alþýðuráðstefnur“ eða „andráðstefnur“ og svo var einnig í Köln í júní 1999.

Margir aðilar komu að undirbúningi aðgerða vegna G8-fundarins í Köln. Og nú var internetið notið mikið í undirbúningum. Komið var upp vefsíðunni www.J18.org sem Reclaim the Streets í Bretlandi stóð fyrir ásamt fleiri aðilum. Í mörgum öðrum löndum var komið upp sérstökum vefsíðum til upplýsingar um undirbúning aðgerðanna og tölvupóstlistar voru settir af stað til samskipta og upplýsingastreymis, þar á meðal „caravan99“ (caravan99@nadir.org) sem enn er í notkun. Þessi samskiptatækni hefur gert það auðveldara að skipuleggja samhæfðar aðgerðir um allan heim og 18. júní 1999 voru aðgerðir í yfir 40 borgum í öllum heimsálfum og sums staðar tóku þúsundir manna þátt í þeim, í London t.d. 10 þúsund manns. Sums staðar fóru þær fram undir nöfnum eins og Carnival Against Capitalism eða Global Carnival Against Corporate Tyranny og svo framvegis.

Ýmsar aðrar mótmælaaðgerðir voru í Evrópu og víðar þetta ár m.a. vegna leiðtogafundar Evrópusambandins í Helsinki í desember. En það var í Seattle í Bandaríkjunum sem næsti stórviðburður varð eftir hinn viðburðaríka júnímánuð í Evrópu. Þar hélt Alþjóðaviðskiptastofnunin þriðja ráðherrafund sinn um mánaðamótin nóvember og desember 1999 sem átti að marka upphafið að nýrri fundalotu um viðskiptaumhverfið í heiminum (Millennium Round). Verkalýðshreyfingin og alþjóðleg samtök verkalýðsins höfðu gagnrýnt þá stefnu sem stofnunin hafði tekið varðandi frjáls viðskipti og kröfðust aðkomu að þessu samningaferli til að tryggja hagsmuni verkafólks og almennings. Áður en fundurinn hófst skrifuðu nærri 1500 samtök í 90 löndum undir áskorun um að fresta þessum fundarhöldum þar til búið yrði að finna þeim lýðræðislegri farveg þar sem fulltrúar alþýðunnar gætu tekið þátt.

Í Seattle varð til lauslegt bandalag mismunandi hópa og þar kom fram róttæk æskulýðshreyfing sem kennd er við beinar aðgerðir, direct action. Heildarsamtök bandarísks verkalýðs, AFL-CIO, skipulögðu göngu og þátttakendur í henni voru um 40 þúsund. Þessi ganga var mjög vel skipulögð og með talsvert öðrum brag en aðrir hlutar mótmælahreyfingarinnar og fór reyndar á sveig við aðra mótmælendur þegar þeir lentu í átökum við lögregluna. Nokkrir hópar verkamanna reyndust þó vígreifari en forysta AFL-CIO, einkum flutningaverkamenn og stálverkamenn sem mynduðu samband við umhverfisverndarsinna undir nafninu Alliance for Sustainable Jobs and the Environment. Umhverfissinnar voru fjölmennir og hjá þeim voru áberandi myndir og líkneski af sæskjaldbökum sem varð nánast tákn þessara mótmælaaðgerða, en sæskjaldbökur er dýrategund í útrýmingarhættu. Þessi samstaða verkalýðshreyfingarinnar og umhverfishreyfingarinnar í andstöðu við Alþjóðaviðskiptastofnunina hefur stundum verið kölluð Turtles and Teamsters, þ.e.a.s. sæskjaldbökur og vörubílsstjórar.

Hreyfingin Direct Action Network varð til vorið 1999 þegar ýmsir hópar tengdust við undirbúning aðgerðanna. Þessir hópar byggðu flestir baráttuaðferð sína á ofbeldislausri borgarlegri óhlýðni og þar komu að samtökin The Ruckus Society sem voru stofnuð árið 1995 til að þjálfa mótmælendur út frá hugmyndafræði borgaralegrar óhlýðni og hafa sett upp þjálfunarbúðir í því skyni. Að hluta var byggt á listrænum mótmælaformum svo sem með gríðarstórum brúðum eða líkneskjum og götuleikhúsi sem San Francisco-hópurinn Art and Revolution átti mikinn þátt í.

Þrælabúðir og merkjavara

Eins og hér hefur komið fram voru aðgerðirnar í Seattle fremur táknrænt upphaf en raunverulegt að hinum miklu fjöldamótmælun sem hafa orðið að undanförnu, en þær aðgerðir sem höfðu verðið næstu tvö ár á undan í Evrópu og víðar nægja heldur ekki til að skýra hversu kröftug mótmælin í Seattle urðu. Aðdragandann má rekja nokkur ár til baka.

Á undanförnum áratug hefur æ fleira ungt fólk á Vesturlöndum farið að bregðast við sífellt meira áreiti og yfirgangi stórfyrirtækjanna eins og Naomi Klein hefur lýst skilmerkilega í bók sinnu, No Logo. Þau yfirtaka æ meira af lífsrými almennings og kröfur hafa komið upp um að eitthvert rými verði skilið eftir sem ekki er „sponserað“, ekki keypt upp eða leigt heldur til frjálsra nota fyrir almenning. Og nú segja æ fleiri að við eigum að hætta að biðja um það, það þýði ekki, við verðum að taka það sem þegar er ráðstafað enda sé það upphaflega okkar, við þurfum að endurheimta það. Reclaim the streets: endurheimtum göturnar! Þessi hugmynd liggur t.d. að baki hinum svokölluðu adbusters sem berjast gegn yfirgangi stórfyrirtækjanna með því m.a. að snúa út úr auglýsingum þeirra, halda úti vefsíðunni adbusters.org og gefa út í tugþúsundaupplagi tímaritið Adbusters. Í endurheimt lífsrýmisins felst líka endurheimt frumkvæðisins, að gera hlutina sjálfur, Do it Yourself, ekki gleypa bara við því sem stórfyrirtækin láta hanna, framleiða og selja. Þessi hugmyndafræði kemur meðal annars fram í fjölda óháðra útvarps- og sjónvarpsstöðva og fréttamiðla á netinu sem ekki eru reknir í gróðaskyni. Sumir þessara miðla haft mikið að segja fyrir andófshreyfinguna. Þar má sérstaklega nefna The Independent Media Center (IMC) með indymedia-vefsíðuna. IMC er netverk fjölmargra óháðra fréttamiðla sem tengjast andófshreyfingunni. Meðal miðla sem tengjast því eru Protest.net, sem gefur daglega út skipulagðar upplýsingar um mótmælaaðgerðir um allan heim, Undercurrents og Tao Communications, sem aftur tengist ýmsum öðrum miðlum svo sem The Direct Action Media Network (DAMN) og A-infos, þar sem hægt er að senda inn fréttir á ýmsum tungumálum, sem svo er dreift áfram með tölvupósti. Sérstakar indymedia-síður eru einnig unnar víða um heim, t.d. á 27 stöðum í Bandaríkjunum, 8 stöðum í Kanada, 12 Evrópulöndum, Ástralíu og nokkrum löndum í Afríku og Rómönsku-Ameríku.

Það var ekki bara yfirgangur stórfyrirtækjanna heima fyrir sem mörgum blöskraði heldur fór framferði þeirra í þróunarlöndunum einnig að vekja athygli. Fréttir bárust af þrælabúðunum í hinum á hinum svokölluðu fríverslunarsvæðum (Free Trade Zones, FTZ, eða Export Proceeding Zones, EPZ) í þróunarlöndunum. Verksmiðjur sem framleitt hafa vörur fyrir fyrirtæki eins og Nike, Adidas, Wal-Mart, Gap, Disney og fleiri hafa verið lagðar niður í Norður-Ameríku og Evrópu og þess í stað gerðir samningar við verktaka á þessum fríverslunarsvæðum auk þess sem starfsfólkinu heima fyrir hefur oft verið meinuð aðild að verkalýðsfélögum. Þessar þrælabúðir, sem stundum eru nefndar sweatshops á ensku eða maquiladoras á spænsku, eru algengar í Austur- og Suðaustur-Asíu sem og í nágrenni Bandaríkjanna, í Mið-Ameríku og Mexíkó, og sú nálægð hefur aukið vitund margra Bandaríkjamanna um tilveru þeirra. Það var þó ekki fyrr en 1995 sem þessar verksmiðjur fóru virkilega að vekja eftirtekt en þá svo rækilega að það ár og fram á 1996 hefur verið kallað „the Year of Sweatshops“, ár þrælabúðanna. Í nóvember 1995 vakti framferði stórfyrirtækjanna í þróunarlöndunum enn meiri eftirtekt þegar rithöfundurinn Ken Saro-Wiwa var tekinn af lífi í Nígeríu ásamt átta félögum sínum af Ogoni-þjóðflokknum í Nígeríu sem höfðu barist gegn framkvæmdum Shell á heimaslóðum þeirra. Sumarið 1997 hófu stúdentar í allmörgum háskólum í Bandaríkjunum baráttu gegn fríverslunarþrælabúðunum og upp úr því urðu til samtökin The United Students Against Sweatshops.

Þegar hin gagnrýna hreyfing fór að myndast í Bandaríkjunum voru þegar starfandi fjölmargar óháðar stofnanir og hópar áhugamanna og fræðimanna sem höfðu unnið mikið starf í gagnrýnum rannsóknum varðandi þjóðfélagsmál, efnahagsmál, umhverfismál, alþjóðamál o.s.frv., oft í nánu samstarfi við fræðimenn, rannsóknarstofnanir og samtök í þróunarlöndunum auk einstakra háskólakennara. Margir þessir aðilar hafa tekið virkan þátt í hinni nýju andófshreyfingu við undirbúning aðgerða, þátttöku í þeim eða með ráðgjöf, upplýsingaöflun og umræðum.

2000 - frá Washington til Tælands, frá Kanada til Prag

Mótmælaaðgerðirnar í Seattle náðu hámarki 30. nóvember og voru auðkenndar sem N30 eins og mótmælin í Evrópu 18. júní fengu skammstöfunina J18. Strax að þessum aðgerðum loknum fór andófshreyfingin í Norður-Ameríku að líta til fundar Alþjóðabankans sem skyldi verða í Washington í apríl 2000. Hafist var handa við undirbúning aðgerða 16. apríl og sett á flot vefsíðan A16.org sem meginmiðstöð fyrir undirbúninginn en einnig voru fjölmörg samtök með sínar vefsíður virkar. Undir kjörorðið „Samfylking fyrir hnattrænu réttlæti“ (Mobilization for Global Justice) með undirtitilinn „Af-sjóðum sjóðinn, brjótum bankann og afskrifum skuldirnar“ (De-fund the Fund! Break the Bank! Dump the Dept!) skráðu sig nær 700 samtök af ýmsu tagi frá öllum heimsálfum.

Hver vefsíðan birtist nú af annarri til að boða aðgerðir. Á síðunni mayday2k.org voru boðaðar samhæfðar aðgerðir 1. maí undir kjörorðinu „Alþjóðlegur dagur aðgerða, andófs og karnivals gegn kapítalismanum“ (Global Day of Action, Resistance & Carnival Against Capitalism). Undir þessum merkjum voru undirbúnar aðgerðir í a.m.k. 60 borgum víða um heim, einkum í Bandaríkjunum, Kanada, Nýja Sjálandi og Bretlandi og víðar í Evrópu. Annars var nú einkum farið að horfa til haustsins, til árlegrar ráðstefnu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og Alþjóðabankans í Prag í september. Aðgerðir voru undirbúnar 26. september, S26, en um svipað leyti var verið að undirbúa aðgerðirnar S11 í Melbourne í Ástralíu 11. september vegna svæðisfundar World Economic Forum sem er samráðvettvangur stærstu fyrirtækja heims með aðsetur í smábænum Davos í Sviss og af mörgum talinn mjög stefnumótandi um efnahagsmál á heimsvísu. Í Davos er fundur haldinn árlega í janúar og þar hafa verið mótmælaaðgerðir undanfarin ár.

26. september var alþjóðlegur baráttudagur. Undirbúningshópar voru myndaðir í Prag og víðar bæði í Evrópu og öðrum heimsálfum. Mótmælaaðgerðir, mismunandi fjölmennar, voru í a.m.k. 60 borgum í Bandaríkjunum og fjölmörgum borgum í meira en 30 öðrum löndum. Mótmælafundurinn í Prag var þó ekki tiltakakanlega fjölmennur, líklega 10 til 15 þúsund manns og miklu fámennari en mótmælafundirnir í Nice í Frakklandi í desember sama ár, Ouebec í Kanada í apríl 2001, Gautaborg í júní og Genúa í júlí, en áætlað hefur verið að um 150 þúsund manns hafi tekið þátt í aðgerðunum í Genúa.

En það voru andófsaðgerðir víðar en í Washington, Prag, Melbourne og Nice árið 2000. Tugir þúsunda mótmæltu vegna funda Evrópusambandsins í Lissabon og Oporto í mars og átti verkalýðshreyfingin mikinn þátt í þeim. Andófshreyfingin í Bandaríkjunum lagði ekki hendur í skaut eftir Washington-fundinn heldur fór að undirbúa aðgerðir vegna flokksþinga stóru flokkanna tveggja, repúblikana í Fíladelfíu um mánaðamóti júlí og ágúst og demókrata í Los Angeles í ágúst.

En nú var röðin komin að Kanada. 4.-6. júní árið 2000 héldu Samtök Ameríkuríkja, OAS, aðalfund sinn í Windsor, Ontario, í Kanada. Í tilefni af honum voru undirbúnar aðgerðir og mynduð samtök í því skyni, The OAS Shutdown Coalition, og höfðu þau samstarf við People's Global Action. Um 80 samtök stór og smá um alla Ameríku skráðu sig sem aðilar að aðgerðunum. Mótmælunum var beint gegn OAS, The Free Trade Area of the Americas (FTAA) og kapítalískri hnattvæðingu. FTAA er útvíkkun fyrri fríverslunarsamninga eins og NAFTA og er ætlað að ná til allrar Ameríku, en sú áætlun hefur verið gagnrýnd af verkalýðshreyfingunni um alla Ameríku.

Í Kanada hefur hreyfing gegn nýfrjálshyggjunni og kapítalismanum farið vaxandi. og fjölmörg samtök ný og gömul tekið þátt í henni, verkalýðsfélög, umhverfissamtök, kvennasamtök, samtök sósíalista og anarkista o.s.frv. Fjölmargar aðrar mótmælaaðgerðir hafa verið í Kanada að undanförnum og ber hæst hin miklu mótmæli vegna fundar Samtaka Ameríkuríkjanna í Quebec í apríl 2001 þar sem aðalfundarefnið var fyrirhuguð stofnun Fríverslunarsamtaka Ameríku (FTAA). Af því tilefni voru fjölmargar aðrar mótmælaaðgerðir voru víðs vegar um Ameríku endilanga.

12. febrúar árið 2000 voru mótmælaaðgerðir í Bangkok í Tælandi vegna UNCTAD-fundar (ráðstefna Sameinuðu þjóðanna um viðskipti og þróun). Dagana 6. til 8. maí voru svo aftur enn meiri og harðari mótmælaaðgerðir í borginni Chiang Mai vegna ársfundar Þróunarbanka Asíu (ADB). Meðal þúsunda mótmælenda var fólk sem hafði misst land sitt vegna framkvæmda sem bankinn hefur staðið að. Dagana 3. til 5. maí var einnig haldin alþýðuráðstefna, People's Forum 2000, með 1200 þátttakendum frá mörgum löndum einkum í Asíu.

Síðustu aðgerðir sem skipulagðar voru undir merki Júbíleum 2000 fóru fram dagana 21.-23. júlí þegar leiðtogar G-8 ríkjanna hittust í Okinawa í Japan. Eins og aðrar mótmælaaðgerðir sem þessi hreyfing skipulagði beindust mótmælin í Okinawa einkum að skuldum þróunarríkjanna og voru afhentar undirskriftir 30 milljóna manna undir áskorun Júbíleum 2000 um afskriftir skuldanna. Auk aðgerðanna í Okinawa voru aðgerðir vegna G8-fundarins víðs vegar í öllum heimsálfum. Í Japan er öflug friðarhreyfing og auk mótmælaaðgerðanna sem Júbíleum 2000 skipulagði voru mótmæli gegn herstöðvum Bandaríkjanna og hernaðarstefnunni í Norðaustur-Asíu. Hér var litið til samhengisins þarna á milli, tveggja hliða á hnattvæðingu auðvaldsins þar sem þróuðu auðvaldsríkin þurfa að treysta á hernaðarstyrk sinn til að tryggja efnahagslega stöðu sína.

2000 - Kórea, Bólivía, Ekvador

Andófið gegn hnattvæðingu í anda nýfrjálshyggjunnar hefur raunar verið á undanförnum árum átakamest utan Evrópu og Norður-Ameríku, utan venjulegs fréttasvæðis okkar. Í Suður-Kóreu hefur verið viðvarandi spenna árum saman og mikil verkföll og mótmælaaðgerðir hafa verið hvað eftir annað og síðast sumarið 2001. 20.-21. október 2000 var þriðja ASEM-ráðstefnan (Asia-Europe Meeting) haldin í Seoul í Suður-Kóreu. Hugmyndin með þessum ráðstefnum er að auka samvinnu milli Evrópusambandsins og Asíu, en að margra áliti miðast þessi samvinna fyrst og fremst við hagsmuni stórfyrirtækjanna á kostnað alþýðunnar og verkalýðshreyfingin hefur lýst áhyggjum yfir að hagsmunir verkalýðsins séu sniðgengir á vettvangi ASEM. Dagana 19. og 20. október tóku 20 þúsund manns þátt í mótmælaaðgerðum sem KCTU-verkalýðssambandið og Aðgerðasamtök alþýðu, KoPA, stóðu að ásamt fleiri samtökum.

Andófsaðgerðir sem beindust beinlínis að afleiðingum nýfrjálshyggjunnar og hnattvæðingar í anda hennar urðu víða árið 2000 og má nefna Brasilíu, Filippseyjar og Suður-Afríku. Á Indlandi voru milljónir manna í verkfalli í janúar 2000 og beindist verkfallið fyrst og fremst gegn frjálshyggju í efnahagsmálum, einkavæðingu og sífellt meiri áhrifum WTO og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á efnahagslíf landsins. Og 11. maí lögðu 20 milljónir manna á Indlandi niður vinnu til að mótmæla stefnu ríkisstjórnarinnar í átt til aukins frjálsræðis í fjármálum og afsali efnahagslegs fullveldis í hendur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Það var Samband fjöldahreyfinga, NPMO, sem stóð fyrir þessu verkfalli, en að því eiga aðild verkalýðsfélög, þar á meðal sum af mikilvægustu verkalýðssamböndum landsins, pólitískir flokkar og fleiri samtök.

Í Argentínu voru mikil mótmæli og verkföll hvað eftir annað allt árið 2000 og beindust fyrst og fremst gegn þeim skilyrðum sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur sett stjórnvöldum og afleiðingum þeirra. Þessu ástandi hefur ekki linnt og sumarið 2001 var óeirðasamt í landinu. Einnig má nefna að snemma í apríl voru mikil mótmæli vegna fundar viðskiptaráðherra Ameríkuríkjanna í Buenos Aires.

En hvergi urðu andófsaðgerðir ársins 2000 harðari en í Ekvador og Bólivíu. Í Ekvador hefur verið geigvænlegt kreppuástand með mikilli verðbólgu og kaupmáttarrýrnun og ástandið fór hríðversnandi á árinu 1999. Í desember 1999 kröfðust Samtök frumbyggjaþjóða í Ekvador, CONAIE, og Samband félagslegra hreyfinga, CMS, afsagnar forsetans og þess að „alþýðuþing“ leysti löggjafarþingið af hólmi. Um miðjan janúar hörðnuðu átökin og 21. janúar tóku hreyfingar alþýðunnar og frumbyggjanna völdin í landinu með fulltingi ungra herforingja og mynduðu stjórn með þeim sem þó hélt velli einungis fáeinar klukkustundir. En mótmælaaðgerðir og verkföll hafa síðan verið viðvarandi í Ekvador. Í Bólivíu hefur líka verið mjög óeirðasamt síðan í ársbyrjun 2000 og er fyrst og fremst um að ræða viðbrögð við skilyrðum sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn setti fyrir lánveitingum árið 1998, m.a. umfangsmikilli einkavæðingu. Mótmælin uðru svo hörð að sett voru herlög í apríl 2000 og mótmælendum mætt með skothríð sem kostuðu nokkra menn lífið. Í kjölfar þess kröfðust nokkur alþjóðleg samtök, þ.á.m. Alþjóðasamband starfsfólks í almannaþjónustu, PSI, þess að einkavæðingu vatnsveitna yrði hætt. Mótmælaðgerðir héldu áfram allt árið 2000. Í septembermánuði, meðan fundarhöld Alþjóðabankans stóðu í Prag með tilheyrandi mótmælaaðgerðum, ríkti hernaðarástand í flestum héruðum Bólivíu, og óeirðum hefur enn ekki linnt í landinu. Þessar óeirðir hófust í bænum Cochabamba, þriðja stærsta bæ Bólivíu, eftir að vatnsveitan þar hafði verið seld til einkafyrirtækis sem tengist stórfyrirtækjum í Bandaríkjunum og Evrópu. Þessi bær hefur lengi verið miðstöð róttækra hreyfinga og í El Chapare-skóginum í sama héraði hefur um langt skeið ríkt nánast stríðsástand þar sem 40 þúsund fátækir bændur heyja baráttu, eins og frumbyggjarnir í Chiapas og víða um heim, fyrir menningu sinni og samfélagi sem þeir telja ógnað af stjórnvöldum og alþjóðlegum efnahagsstofnunum.

Það mætti lengi telja upp ótal verkföll og mótmælaaðgerðir í þróunarlöndunum á undanförnum tveim árum sem tengjast stefnu og starfsemi stórfyrirtækja og fjölþjóðlegra fjármálastofnana og viðskiptabandalaga og má t.d. nefna að í Papúa Nýju Gíneu urðu mjög hörð mótmæli í júní og júlí 2001 gegn skilyrðum sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur sett og hafa meðal annars leitt til einkavæðinga og sölu á ríkisbönkum. Þúsundir stúdenta mótmæltu á götum úti og 26. júní greip lögreglan til vopna og skaut 3 mótmælendur til bana. Á næstu dögum létust þrír aðrir.

Svartblokk og hvítir samfestingar

Fram til þesa hafa einstakar mótmælaaðgerðir náð hámarki með mótmælunum í Genúa í júlí 2001 þegar fyrsta mannfallið varð í norðurálfu. Mjög misjafnt er hversu óeirðasamt hefur verið á mótmælafundum á undanförnum árum. Stundum hefur allt farið friðsamlega fram en í önnur skipti hefur komið til átaka milli lögreglu og mótmælenda og hópar mótmælenda hafa framið skemmdarverk, rúðubrot og fleira. Stundum hefur raunar farið tvennum sögum af því hverjir hafi átt upptökin að óeirðunum, lögreglan eða mótmælendur, og hafa Amnesty International og fleiri mannréttindasamtök í sumum tilfellum séð ástæðu til að gagnrýna aðfarir lögreglunnar eða krefjast rannsóknar, svo sem í Seattle, Prag og Genúa.

Margir sem lengi hafa verið virkir í andófshreyfingunni hafa lýst áhyggjum sínum yfir vaxandi ofbeldi sem fylgir hinum miklu mótmælafundum, en það var auðvitað viðbúið að til einhverra óeirða kæmi þótt mikill hluti þessarar margbreytilegu hreyfingar leggi áherslu á friðsamleg mótmæli allt frá kristilegum hópum sem hafa tekið taka þátt í Júbíleum 2000 til anarkistahópa sem aðhyllast þá aðferð sem kennd er við friðsamlega borgarlega óhlýðni.

Um 800 samtök af ýmsu tagi voru skráð sem aðilar að Genoa Social Forum, en undir því nafni voru hinar formlegu mótmælaaðgerðir haldnar sem og ýmiskonar fundir og ráðstefnur. En það er óformleg hreyfing anarkista, svokölluð svartblokk, black bloc, sem helst hefur verið kennt um ofbeldisfullar mótmælaaðferðir. Svartblokkin á uppruna sinn í mótmælaaðgerðum í N-Ameríku vegna Persaflóatríðins 1991 en hugmyndina má rekja til Autonomen-hreyfingarinnar í Þýskalandi á níunda áratugnum. Orðið black bloc vísar til anarkismans, hins svarta litar anarkistafánans, en einnig klæðast liðsmenn svartblokkarinnar gjarnan svörtu og hafa svartar lambhúshettur við mótmælaaðgerðir. Svartblokkin hefur ofbeldisfull mótmæli ekki að stefnu og er raunar ekki með neinar sérstakar mótmælaaðferðir, þær ráðast einfaldega af aðstæðum og mati einstaklinga og hópa í hvert skipti. Í grundvallaratriðum felst hugmyndafræði svartblokkarinnar kannski fyrst og fremst í borgarlegri óhlýðni, en eins og einn „svartblokkari“ skrifaði í bréfi sem var sent út á tölvupóstlista eftir Genúa-mótmælin: „Við álítum flest að við höfum rétt til að halda okkar striki þótt löggan standi í vegi fyrir okkur.“ En það er umdeilt að hversu miklu leyti svartblokkin beri ábyrgð á ofbeldinu í Genúa og víðar, að hve miklu leyti lögreglan beri ábyrgð á því eða hvort þar komi líka við sögu ofbeldisseggir, einhvers konar „mótmælabullur“, sem hafa ekkert pólitískt markmið.

Önnur hreyfing sem gjarnan er kennd við anarkisma er hreyfing hinna hvítklæddu, Tute bianche eða á ensku White overalls. Þessi hreyfing sem tengist Ya basta! og er upprunnin á Ítalíu hefur breiðst úr um Evrópu og er t.d. allvirk í Finnlandi. Sjálfir kenna hinir hvítklæddu þó hreyfinguna ekki við anarkisma. Nafnið „Tute bianche“ kemur til af því að þeir klæðast hvítum samfestingum við mótmælaaðgerðir, en það er ekki hugsað sem einkennisbúningur heldur frekar táknrænt. Afneitun anarkistastimpilsins og hinir hvítu samfestingar er hvortveggja til marks um „póstmódernískt“ eðli þessarar hreyfingar, hún hafnar þessum hefðbundnu merkimiðum sem eru tilkomnir á tímabili „módernismans“ eða „iðnkapítalismans“ en jafnframt vísar hinn hvíti klæðnaður til þess tíma þegar ekki er lengur hægt að kenna verkalýðinn við bláa fibbann eða samfestinginn, á hinum póstmódernísku tímum eru þeir sem mest eru arðrændir meira og minna í hlutastörfum eða tímabundnum störfum og ósýnilegir eins og hvítar vofur.

2001 og áfram - Veljum annars konar veröld!

Dagana 22. til 24. júní árið 2000 var ráðstefna Sameinuðu þjóðanna í Genf. Þessi ráðstefna snerist um félagsleg málefni og var haldin í framhaldi af ráðstefnunni í Kaupmannahöfn fimm árum áður. Í tilefni ráðstefnunnar komu um 600 fulltrúar frá rúmlega 200 samtökum í 65 löndum saman á fund í Genf undir kjörorðinu „Veljum annars konar veröld“ (Another World is Possible), en það er orðið kjörorð hinnar alþjóðlegu andófshreyfingar. Þessi ráðstefna var að nokkru leyti undirbúningur undir heimsráðstefnuna World Social Forum sem haldin var í bænum Porto Alegre í Brasilíu í janúar 2001 með þátttöku þúsunda manna víðs vegar að úr heiminum. Hugmyndin er að halda svona félagslegar ráðstefnur árlega í Porto Alegre á sama tíma og voldugustu fjármálamenn heimsins halda „efnahagsráðstefnur“ sínar, World Economic Forum, í Davos í Sviss. Fjölmörg samtök um allan heim tóðu að ráðstefnunni í Porto Alegre en veg og vanda að undirbúningi hennar höfðu eitt helsta verkalýðssamband Brasilíu, CUT, og Hreyfing landlausra landbúnaðarverkamanna, MST.

Það mundi lengja þessa grein óhóflega að gera grein fyrir öllu þeim andófsaðgerðum sem hafa verið út um allan heim árið 2001. En andófsmenn úr öllum heimsálfum, upprunnir jafnt úr millistéttar- og verkamannahverfum stórborganna í iðnríkjunum sem afskekktum sveitum og fátækrahverfum þróunarlandanna, halda áfram að hittast og ráða ráðum sínum. Í september 2001 hélt Peoples Global Action þriðju heimsráðstefnu sína og valdi til þess uppreisnarbæinn Cochabamba í Bólivíu. Og 9. til 13. nóvember 2001 verður fjórði ráðherrafundur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar haldinn í smáríkinu Quatar við Persaflóann. Af því tilefni hefur bæði hin óformlega aðgerðahreyfing alþýðunnar og hið formlega Alþjóðasamband frjálsra verkalýðsfélaga lýst 9. nóvember alþjóðlegan baráttudag.

Andóf gegn hverju?

Oft er sagt að andófið beinist gegn hnattvæðingunni, en eigi að nota eitt orð er orðið nýfrjálshyggja kannski nákvæmara. Til að gefa betri hugmynd um andófið verður þó að nota fleiri orð. Það beinist gegn æ meiri áhrifum fjármagnsins og handhafa þess á kostnað almennings, kjörinna fulltrúa hans, verkalýðsfélaga og annarra almannasamtaka, gegn markaðsvæðingu og niðurskurði velferðarkerfisins, gegn skilyrðum sem alþjóðlegar fjármálastofnanir setja þróunarlöndunum meðal annars í formi svokallaðra aðlögunaráætlana, gegn viðskiptasamningum og fríverslunarbandalögum sem eru fyrst og fremst á forsendum iðnríkjanna og stórfyrirtækjanna, gegn skuldaklafa þróunarríkjanna, gegn umhverfispjöllum af völdum einhliða gróðasjónarmiða og óhóflegum inngripum í náttúruna meðal annars af völdum erfðabreytinga, gegn þeirri ógnun sem smábændur, fiskimenn og frumbyggjar búa við af hendi stórfyrirtækja sem sölsa undir sig land þeirra og lífsviðurværi, gegn arðráni verkamanna, gegn atvinnuleysi og ótryggri vinnnu, gegn verksmiðjum í þriðja heiminum sem líkja má við þrælabúðir og framleiða vörur fyrir vestræn fjölþjóðafyrirtæki, gegn innrás stórfyrirtækjanna, markaðarins og auglýsinganna í einkalíf fólks og opinberan vettvang eins og skóla eða opinbera menningastarfsemi, gegn heimsvaldastefnu stóru iðnríkjanna, einkum Bandaríkjanna, gegn vopnkapphlaupi og stríðsrekstri.

Andófið á netinu

Vefsíður nokkurra samtaka:

World Social Forum: www.forumsocialmundial.org.br

People’s Global Action: http://www.go.to/agp

Reclaim the Streets: www.reclaimthestreets.net

Ya basta!: http://www.yabasta.it

Evrópugöngur gegn atvinnnuleysi: http://www.euromarches.org

Attac: www.attac.org

KoPA: http://antiwto.jinbo.net/english.htm

Art and Revolution: http://affinityproject.org/groups/artandrevolution.html

Direct Action Network: www.cdan.org

Ruckus Society: http://www.ruckus.org

United Students Against Sweatshops: www.usasnet.org

Júbíleum 2000: www.jubilee2000uk.org

Drop the Dept: www.dropthedebt.org

Nokkrir frétta- og upplýsingamiðlar:

http://www.apc.org (Association for Progressive Communications)

http://www.igc.org (Institute for Global Communications)

www.oneworld.net

http://www.zcommunications.org (ZNet / Z Magazine)

www.undercurrents.org

www.schnews.org.uk

http://www.nadir.org/nadir (á þýsku)

http://www.yelah.net (á sænsku)

Helstu heimildir

Ana Carrigan, „Chiapas, The First Postmodern Revolution,“ í Subcommandante Marcos, Our Word is Our Weapon, New York: Seven Stories Press, 2001

Harry Cleaver, „The Chiapas uprising and the future af class stuggle in the new order,“ gopher://mundo.eco.utexas.edu/00/fac/hmcleave/Cleaver%20Papers/The%20Chiapas%20Uprising%20Feb94

Naomi Klein, No Logo, Flamingo: London, 2000

Harold Lavander, „Inside the „Stop the WTO “ movement,“ International Viewpoint, 319, febrúar 2000

Ann Pettifor, „The Economic Bondage of Debt - and the Birth of a New Movement,“ New Left Review, 230, júlí/ágúst 1998

Pierre Rousset, „The world according to the WTO,“ International Viewpoint, 317, desember 1999

Jeffrey St. Clair, „Seattle Diary: It's a Gas, Gas, Gas,“ New Left Review, 238, nóvember/desember 1999

Subcomandante Marcos, „The fourth world war has started,“ Intercontinental Viewpoint 299, apríl 1998

Eric Toussaint, „Another world is possible,“ Intercontinental Viewpoint 328, febrúar 1998

Jessica Woodroffe and Mark Ellis-Jones, „States of unrest: Resistance to IMF policies in poor countries. World Development Movement Report, September 2000,“ http://www.globalexchange.org/wbimf/statesOfUnrest.html

Heimasíður margra þeirra samtaka sem getið er í greininni

Fréttir í fjölmiðlum

Tölvuskeyti á póstlistum andófshreyfingarinnar