|
Einar Ólafsson |
Veljum öðruvísi veröld |
Baráttan gegn kjarnorkuvopnum og ábyrgð
Bandaríkjanna
|
|
|
eftir Einar Ólafsson |
|
|
|
Birtist á Friður.is 20. maí 2005 Þegar þetta er skrifað stendur yfir í Þessi samningur hefur verið mjög mikilvægur. Þegar hann var undirritaður
fyrir 35 árum var viðurkennt að fimm lönd ættu kjarnorkuvopn, Bandaríkin,
Sovétríkin (nú Rússland), Bretland, Frakkland og Kína. Nokkur lönd voru að
koma sér upp kjarnorkuvopnum eða höfðu áform um það, Indland, Pakistan,
Ísrael, Suður-Afríka og Brasilía. Þrjú fyrstnefndu ríkin eru einu ríkin sem
enn standa utan samningsins auk Norður-Kóreu sem sagði sig frá honum árið
2003. Suður-Afríka og Brasilía gerðust síðar aðilar að samningnum og lögðu
áform um að koma sér upp kjarnorkuvopnum á hilluna, eru meira að segja nú í
hópi sjö ríkja (NAC-ríkjanna, New Agenda Coalition) sem hafa forgöngu um að
þrýsta á um að markmiði samningsins verði náð og þá ekki aðeins að hindra
útbreiðslu kjarnorkuvopna heldur einnig að þeim verði útrýmt í samræmi við 6.
grein samningsins. Hin ríkin eru Egyptaland, Írland, Mexíkó, Nýja Sjáland og
Svíþjóð. En þrátt fyrir þessi sinnaskipti Suður-Afríku og Brasilíu vekur það ugg
að eitt ríki, Norður-Kórea, hefur sagt sig frá samningnum og lýsti því yfir í
febrúar síðastliðnum að það hefði komið sér upp kjarnorkuvopnum meðan grunur
leikur á að annað ríki, Íran, sé að einnig koma sér upp kjarnorkuvopnum. Um leið og við hljótum að fordæma alla viðleitni einstakra ríkja til að
ganga gegn anda og tilgangi NPT-samningsins með því að reyna að koma sér upp
kjarnorkuvopnum er líka mikilvægt að líta ekki framhjá ábyrgð
kjarnorkuvoparíkjanna, einkum þess ríkis sem hæst hefur í fordæmingu sinni á
athæfi Norður-Kóreu og Írans, Bandaríkjanna. Það má líta á NPT-samninginn að nokkru leyti sem samkomulag milli
kjarnorkuvopnaríkjanna og hinna kjarnorkuvopnalausu. Annars vegar skuldbinda
kjarnorkuvopnalausu ríkin sig til að koma sér ekki upp kjarnorkuvopnum en
hins vegar skuldbinda kjarnorkuvopnaríkin sig, með tilvísun til 6. greinarinar,
til að vinna að algerri útrýmingu kjarnorkuvopna. Öll kjarnorkuvopnalausu
ríkin sem gerðust aðilar að samningnum hafa staðið við sínar skuldbindingar
nema Norður-Kórea og hugsanlega Íran. Kjarnorkuvopnaríkin hafa hins vegar komið sér hjá því að uppfylla sínar
skuldbindingar. Vissulega voru miklar samningaviðræður í gangi áratugum saman
og samningar undirritaðir. Enn er þó langt í land að kjarnorkuvopnum verði
útrýmt. Í ársbyrjun 2005 áttu Bandaríkin tæplega 6 þúsund
kjarnorkusprengjuodda og hafði þeim fækkað úr 10.500 árið 1990. Rússar áttu
þá tæplega 5 þúsund sprengjuodda en rúmlega 10 þúsund árið 1990.
Kjarnorkuvopnaeign annarra ríkja er miklu minni. En þó að kjarnorkusprengjum
hafi fækkað um nær helming á síðustu 15 árum breytir það í sjálfu sér ekki
miklu hvort þær eru 10 þúsund eða 20 þúsund, þær eru hvort eð er nógu margar
til að leggja alla þessa jörð í eyði. Á endurskoðunarráðstefnunni 1995 lýstu kjarnorkuvopnaríkin því yfir að
þau mundu aldrei beita kjarnorkuvopnum gegn kjarnorkuvopnalausu ríki og
staðfestu skuldbindingar sínar um að stefna að afvopnun. Á ráðstefnunni árið
2000 var samþykkt áætlun um kjarnorkuafvopnun í 13 liðum. Á þeim fimm árum
sem síðan eru liðin hefur lítið gerst í þeim efnum, reyndar frekar gengið til
baka. Að vísu var SORT-samningurinn milli Bandaríkjanna og Rússlands
undirritaður árið 2002, en hann er bara orðin tóm. Samkvæmt honum átti hvort
ríki um sig að fækka kjarnaoddum sínum um milli 1700 og 2200 á næstu tíu
árum, en bara með því að taka þá til hliðar og eftir 2012 gildir samningurinn
ekki lengur, þannig að þá verður hægt að setja vopnin aftur í skotstöðu.
START II samningurinn frá 1993 hefur ekki tekið gildi og mun sennilega aldrei
gera það því að hinn einskisnýti SORT-samningur kemur í raun í stað hans og
einnig hins fyrirhugaða START III samnings sem átti að ná lengra. Þá hafa
Bandaríkin og Kína auk níu annarra ríkja þverskallast við að fullgilda
samninginn um allsherjarbann við tilraunir með kjarnorkuvopn
(CTBT-samninginn) sem gerður var árið 1996. Hin ríkin eru Egyptaland,
Indland, Indónesía, Íran, Ísrael, Kólumbía, Norður-Kórea, Pakistan og
Víetnam. Bandaríkin sögðu ABM-samningnum um bann við gagneldflaugum upp árið
2001. Kínverjar hafa verið frekar jákvæðir gagnvart kjarnorkuafvopnun og standa
við yfirlýsingu sína um að beita ekki kjarnorkuvopnum af fyrra bragði. Samt
vinna kínversk stjórnvöld að því að þróa áfram kjarnorkuvopn sín og hafa ekki
staðfest CTBT-samninginn þrátt fyrir loforð um að gera það. Frakkar og Bretar
eru líka að þróa sín vopn og hafa komið sér upp tækni til prófa kjarnorkuvopn
án tilraunasprenginga og komast þannig framhjá CTBT-samningnum sem þeir hafa
staðfest. Þá hafa Bretar haft samvinnu við Bandaríkjamenn um þróun nýrra
kjarnorkuvopna og tekið þátt í svokölluðum „subcritcal“ tilraunum
með kjarnorkuvopn, það er sprengingum án fulls styrks, og árið 2004 kom
breska stjórnin í veg fyrir umræður í þinginu um endurnýjun samstarfssamnings
við Bandaríkin. Rússnesk stjórnvöld hafa aukið útgjöld sín til kjarnorkuvopna
og er álitið að það sé svar þeirra við uppsögn Bandaríkjastjórnar á
ABM-samningnum. Þá hafa þeir einnig stundað „subcritical“
tilraunir sem eru í raun brot á CTBT-samningnum. Verst er þó hegðun bandarískra stjórnvalda. Eftir að riftun þeirra á
ABM-samningnum tók gildi árið 2002 hafa þau unnið að því að koma sér upp
gagneldflaugabúnaði. Þó að Bandaríkin hafi ekki stundað fullkomnar
tilraunasprengingar að undanförnu hefur samt verið unnið að endurbótum á
tækni til tilraunasprenginga. Þá er einnig útrunnið bann sem þingið setti á
sínum tíma við þróun smásprengja og nú eru uppi áætlanir um að þróa slík
vopn. Þrátt fyrir margítrekuð loforð um að beita ekki kjarnorkuvopnum gegn
kjarnorkuvopnalausum ríkjum hafa Bandaríkin gert áætlanir um notkun
kjarnorkuvopna gegn fjórum eða jafnvel fimm kjarnorkuvopnalausum ríkjum: Írak
(sú áætlun hefur væntanlega verið lögð til hliðar núna), Íran, Norður-Kóreu,
Sýrlandi og Lýbíu. Þá gáfu bandarísk stjórnvöld út tilskipun árið 2004
(National Security Directive 17) þar sem beinlínis gert ráð fyrir beitingu
kjarnorkuvopna af fyrra bragði, en slík yfirlýsing hefur ekki fyrr verið
gefin. Þótt við tölum venjulega um kjarnorkuvopnaríkin fimm, Bandaríkin,
Rússland, Bretland, Frakkland og Kína, auk hinna sem ekki eiga aðild að
NPT-samningnum, Indland, Pakistan, Ísrael og Norður-Kóreu, þá eru
kjarnorkuvopn reyndar staðsett víðar. Gegnum NATO eru Bandaríkin nú með 480
kjarnorkuvopn í sex Evrópu-löndum, Belgíu, Þýskalandi, Ítalíu, Hollandi
Tyrklandi og Bretlandi. Þessum vopnum er sennilega beint að Rússlandi, Íran
og Sýrlandi. Það er auðvitað óþolandi að fimm ríki skuli telja sig hafa einkarétt á
kjarnorkuvopnum og standi ekki við samkomulag um að afsala sér þessum vopnum
gegn því að önnur ríki komi sér ekki upp slíkum vopnum. Þrjú ríki hafa ekki
gerst aðilar að NPT-samningnum og eitt til viðbótar sagt sig frá honum af því
að þau vilja áskilja sér rétt til að eiga líka kjarnorkuvopn. En það er
athyglisvert að tvö þessara ríkja, Indland og Pakistan, hafa greitt atkvæði
með árlegri tillögu Malasíu í allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sem gengur
út á að hnykkja á áliti Alþjóðadómstólsins frá 1996 um að beiting jafnt sem
hótun um beitingu kjarnorkuvopna sé ólögleg og kjarnorkuvopnaríkin séu
skuldbundin samkvæmt NPT-samningnum að eyða öllum kjarnorkuvopnum sínum.
Ennfremur greiddi Pakistan atkvæði með tillögu NAC-ríkjanna í
allsherjarþinginu síðastliðið haust þar sem skorað er á öll ríki að standa
við skuldbindingar sínar um að hefta útbreiðslu kjarnorkuvopna og útrýma
þeim. Það er því ástæða til að ætla að þessi tvö ríki yrðu tilleiðanleg til
að taka þátt í kjarnorkuafvopnun ef raunverulega yrði farið að vinna að því.
Kína og Íran greiddu líka atkvæði með tillögunni1. Þessi
ályktun er reyndar mjög hógvær og gengur bara út á að ríki heimsins standi
við það sem þau hafa skuldbundið sig til. Fimm ríki greiddu atkvæði gegn
þessari tillögu: Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Ísrael og Lettland. Meðal
25 ríkja sem sátu hjá voru Rússland, Indland, Norður-Kórea og Ísland. Ísland
hefur líka ýmist setið hjá eða greitt atkvæði gegn tillögu Malasíu.
Utanríkisráðuneytið skuldar þjóðinni skýringu á þessari afstöðu. Kjarnorkuvopnavæðing Norður-Kóreu og kannski líka Írans verður
skiljanlegri ef við lítum til þess að þessum tveim ríkjum hefur verið ógnað
af Bandaríkjunum. Bandaríkin stóðu fyrir loftárásum á Júgóslavíu árið 1999 og
gerðu innrás í Írak árið 2003. Það er kannski ekki skrítið að önnur ríki sem
sitja undir hótunum Bandaríkjastjórnar reyni að koma sé upp þeim einu vörnum
sem duga, kjarnorkuvopnum. Í umræðum á Alþingi í mars árið 2000 um tillögu um
kjarnorkuvopnalaust Ísland komst Halldór Ásgrímsson, þáverandi
utanríkisráðherra, svo að orði: „Það er rétt að Atlantshafsbandalagið
hefur komið sér upp kjarnavopnum og það er stór þáttur í varnarmætti þess sem
kölluð hefur verið fælingarstefna, enda liggur alveg ljóst fyrir að menn munu
hika við að ráðast á þjóðir þess bandalags.“ Má vera að ráðamenn í
Norður-Kóreu og kannski líka Írans hugsi á svipuðum nótum. Það nætti því ætla
að með því að láta af hótunum í garð þessara ríkja og hefja samninga um
algera kjarnorkuafvopnun gætu Bandaríkin stuðlað að því að N-Kórea eyddi
sínum kjarnorkuvopnum og Íran léti af áformum sínum ef um þau er að ræða. Þá
væri einungis eitt ríki eftir, Ísrael, og miðað við hversu háð það er
Bandaríkjunum er líklegt að það yrði líka með. Þegar á allt er litið er
það líklega fyrst og fremst undir Bandaríkjunum komið hvort raunverulega
verði farið að stefna að útrýmingu kjarnorkuvopna. En þá er líka mikilvægt að
bandamenn Bandaríkjanna, svo sem Ísland, hætti að spila með þeim. Reyndar er
það lágmark að vera ekki í hernaðarbandalagi með stórveldi sem á
kjarnorkuvopn. Það sést reyndar best á því að tillögum um kjarnorkuvopnalaust
Ísland hefur verið svarað með því að það samræmist ekki aðild okkar að NATO:
„Ég vil jafnframt ítreka að Ísland er aðili að Atlantshafsbandalaginu
og hefur þar ákveðnar skuldbindingar. Samþykkt þessa frv. samrýmist
ekki þeim skuldbindingum eins og áður hefur komið fram við umræðu um málið og
ég vil lýsa yfir áframhaldandi andstöðu minni við þetta frv.“ (Halldór
Ásgrímsson í umræðum um tillögu um um friðlýsingu Íslands fyrir
kjarnorku- og eiturefnavopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja
á Alþingi 16. mars 2000). ---------------------------------------------------------------------------- 1 Þess má geta að Íran hefur á
undanförnum árum greitt atkvæði með fjölmörgum ályktunum allsherjarþingsins
varðandi kjarnorkuafvopnun, svo sem árlegum ályktunum um kjarnorkuvopnalaus
Mið-Austurlönd, sem hafa strandað á afstöðu Ísraels, og fyrrgreindri tillögu
Malasíu. Að nokkru byggt á Back
to Basics: Reviving Nuclear Disarmament in the Non-Proliferation Regime
eftir David Krieger og Carah Ong fyrir Nuclear Age Peace Foundation. |
|
|