Birtist
á Morgunpósti
VG 25. 9. 2005
Velviljað
fólk segir stundum að mikilvægt framlag Íslendinga til betri lífskjara í
þróunarlöndunum gæti verið að hætta að styrkja og vernda íslenskan landbúnað.
Þessi umhyggja fyrir alþýðu þróunarlandanna er virðingarverð en annars er
ósköp lítið til í þessu.
Við
flytjum raunar inn mikið af landbúnaðarvörum: sykur, ávexti, kaffi, te,
töluvert af grænmeti, næstum allt korn. Kaffið, teið og eitthvað af ávöxtunum
kemur frá þróunarlöndunum, um kornið veit ég ekki, en ætli það sé nú ekki að
miklum hluta upprunnið í Evrópu og Norður-Ameríku? Hvaðan kemur það grænmeti
sem við flytjum inn yfir vetrarmánuðina meðan innlend grænmetisframleiðsla er
í lágmarki? Ég hef ekki rekist á gulrætur, tómata eða salat merkt einhverjum
smáframleiðanda í Afríku, Asíu eða Rómönsku-Ameríku. Mér sýnist þetta
grænmeti koma að mestu frá Evrópu eða Bandaríkjunum.
Mér
er til efs að við færum að flytja inn mikið af mjólkurvörum eða kjöti frá
þróunarlöndunum þótt við drægjum úr þessari framleiðslu heima fyrir. Ætli við
fengjum ekki ríkisstyrktar mjólkurvörur frá Evrópu, en lambakjötið kæmi
sennnilega mikið til frá Nýja Sjálandi. Nautakjöt kannski frá Argentínu. Það
er raunar góðra gjalda vert að kaupa kjöt frá Argentínu þar sem stórfyrirtæki
rækta erfðabreytt soja í stórum stíl sem er notað til að framleiða nautakjöt
í Evrópu og Kína sem síðan ryður argentínsku nautakjöti út af markaðnum. Hins
vegar hefur vandamálið í Argentínu að undanförnu verið frekar það að í
þessari matarkistu hefur fátækt aukist og fjöldi fólks sveltur heilu hungri,
þökk sé efnahagsstjórn í anda nýfrjálshyggjunnar að kröfu
Alþjóðagjaldeyrissjóðsins.
Landbúnaðarframleiðslan
í heiminum er mikið til einokuð af fjölþjóðafyrirtækjum allt frá framleiðslu
og sölu á fræjum, áburði og tækjum til úrvinnslu, flutninga og verslunar. Fjögur
líftæknifyrirtæki (Du Pont, Syngenta, Monsanto og Mitsui) eiga 44% einkaleyfa
á mikilvægustu landbúnaðarafurðum. Sex fyrirtæki ráða 85% heimsverslunar með
korn, átta fyrirtæki ráða milli 55 og 60% verslunar með kaffi, sjö ráða 83%
verslunar með te á Vesturlöndum, þrjú fyrirtæki ráða 83% verslunar með kakó
og þrjú ráða 80% heimsverslunar með banana. Þrjú fyrirtæki (Syngenta, Du Pont
og Monsanto) ráða nærri tveim þriðju hlutum markaðar með skordýraeitur, allt
að fjórðungi fræmarkaðar og öllum markaði með efðabreytt fræ.
Það
er hægt að eyða löngu máli í að lýsa þróuninni í landbúnaðarframleiðslu
þróunarríkjanna, en eitt er áberandi hvernig sem aðdragandinn hefur orðið:
smábændur hverfa af jörðum sínum (hvort sem þeir hafa átt þær eða haft afnot
af þeim), fá ekki atvinnu og setjast að í kofaþyrpingum á sorphaugum í
útjöðrum sívaxandi stórborga. En ástæðan er ekki fyrst og fremst sú að þeir
geti ekki flutt framleiðslu sína út til þróðuðu landanna. Oft
er nægur markaður innanlands og raunar er stundum verið að flytja út matvæli
meðan fjöldi fólks býr við matarskort. Stórfyrirtækin leggja undir sig land
smábændanna og breyta ræktuninni í stórframleiðslu til útflutnings. Í bók
sinni Food for All, sem er meginheimild þessarar greinar, segir John
Madeley (http://www.johnmadeley.co.uk):
„Áhrif aukinnar fríverslunar hafa ýtt undir þessa tilhneigningu, hún
grefur undan matvælaframleiðslu sem miðast við þarfir nærsamfélagsins og
veldur fólksflutningum úr sveitunum inn í borgirnar. Fólk hefur verið svipt
lífsviðurværi sínu og umsvifameiri aðilar, þar á meðal stórfyrirtæki, hafa
lagt undir sig jarðnæðið“ (bls. 122).
Meðal
þess sem veldur bændum þróunarlandanna – og þessum samfélögum í heild
– búsifjum er TRIPs-samningur (um hugverkaréttindi)
Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, en þessi samningur varðar meðal annars
einkaleyfi. Einkaleyfi takmörkuðust áður einkum við uppfinningar á tækjum og
framleiðsluaðferðum í iðnaði en upp úr 1990 fóru fjölþjóðafyrirtæki, sem
sinntu framleiðslu og verslun með landbúnaðarafurðir, að sækjast eftir
einkaleyfum á plöntutegundum, þar á meðal grænmeti, korni, hrísgrjónum og
fleiru, sem höfðu þróast með ræktun öldum saman í bændasamfélögum Asíu,
Afríku og Rómönsku-Ameríku. TRIPs-samningurinn felur meðal annars í sér
möguleika á að fá einkaleyfi á þessum plöntutegundum, en það kostar mikla
þekkingu, vinnu og peninga að fá þessi einkaleyfi og þar hafa
fjölþjóðafyrirtækin mikið forskot og hafa náð þessum einkaleyfum jafnvel áður
en bændur eða tiltölulega lítil fyrirtæki í þróunarlöndum hafa áttað sig á
hvað er í gangi.
John
Madeley segir í fyrrnefndri bók: „Völd fjölþjóðafyrirtækjanna hafa það
í för með sér að ólíklegt er að bændur með tiltölulega lítil bú hafi einhvern
hag af því alþjóðlega viðskiptakerfi sem nú er ráðandi. Þó að betri aðgangur
að mörkuðum Evrópusambandsins og Bandaríkjanna geti nýst þróunarlöndunum í
heild hefur það lítið að segja fyrir smábændurna. Þeir væru í samkeppni við
miklu öflugri fyrirtæki. Fyrir landbúnaðarframleiðendur með lágar tekjur
„er líklegt að hagnaður af auknu frjálsræði ... yrði mjög
takmarkaður,“ er niðurstaða skýrslu á vegum Viðskipta- og þróunarráðstefnu
S.Þ. (UNCTAD).“
Að
sjálfsögu eru niðurgreiðslur og styrkir til landbúnaðar í þróðuðu
löndunum stórmál varðandi landbúnað í þróunarlöndunum. En það eru líka
dæmi þess að innflutningur á landbúnaðarafurðum frá einu þróunarlandi, með
undirboðum og meðgjöf (dumbing), hafi grafið undan samskonar
framleiðslu í öðru landi. Þeir sem þar eru að verki eru þá stórfyrirtæki sem
hafa lagt undir sig framleiðsluna í viðkomandi landi.
Um
allt þetta mætti skrifa langt mál. En það má ljóst vera að styrkir til
landbúnaðar fyrir innanlandsmarkað á Íslandi eða öðrum svæðum þar sem
aðstæður til landbúnaðar eru erfiðar eru ekki meginvandamál þróunarlandanna. Þvert
á móti má færa að því rök að ef á heildina er litið er miklu viturlegar að
styrkja mjólkur-, kjöt og grænmetisframleiðslu þannig að hún geti fullnægt
nærsamfélaginu frekar en að daglegri matvælaþörf íbúanna sé fullnægt með
stórfelldum flutningum af einu svæði til annars með tilheyrandi mengun og
eyðingu byggða.