Einar Ólafsson:

Landnámsmenn í Gnúpverjahreppi

Erindi flutt í Þjóðveldisbænum í Þjórsárdal á Landnámsdegi 2008, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, laugardaginn 31. maí 2008

Heimild okkar um landnám í Gnúpverjahreppi er einungis, eins og víðast annars staðar, hin einstaka Landnámsbók, en líklega á ekkert annað land svo vel skráða landnámssögu. Það er hinsvegar umdeilt hversu áreiðanleg þessi heimild er. Frumtextinn er glataður og við verðum að byggja á mismunandi og misvel varðveittum yngri textum. Jón Jóhannesson, sem rannsakaði handritasögu Landnámu, taldi að samtímamenn höfundar eða höfunda frumtexta Landnámabókar hafi flestir verið í fimmta lið frá landnámsmönnum, fáir miklu lengra (s. 24). Til samburðar er ég fimmti maður frá Eiríki Vigfússyni á Reykjum, ættföður Reykjaættar, og Guðrúnar Kolbeinsdóttur seinni konu hans. Þau voru jafngömul, 198 árum eldri en ég. Ég verð nú að segja eins og er, að ég veit ekki mikið um þetta fólk annað en hrafl eitt sem ég hef haft úr bókum og eitthvað heyrði ég þeirra getið í bernsku, en hafi það verið eitthvað bitastætt er ég löngu búinn að gleyma því. Mér er þó nær að halda að ömmur mínar hafi vitað ýmislegt um þetta fólk og fleira af þeirri kynslóð, enda bara í þriðja lið frá þeim, þau voru sem sagt langafi og langamma þeirra, og hefði ég fæðst inn á öld með minna af upplýsingum og afþreyingu, þá væri mér kannski í minni eitthvert hrafl úr þeirri munnnlega geymd sem ömmur mínar fengu í arf um þennan ættföður, að ég tali ekki um hefði hann komið siglandi yfir Atlantsála eftir frækilega víking og numið land á Reykjum. Þannig að vísast er Landnáma nokkuð áreiðanleg í grunninn þótt ýmsar lítt áreiðanlegar sagnir hafi flotið með og eitthvað sé á reiki um faðerni fyrsta viðurkennda landnámsmannsins, Ingólfs, sem venjulega er kenndur einhverjum Erni, en einnig, og jafnvel í eldri heimildum, Björnólfi af Fjölum.

Landnáma getur verið nokkuð flókin af því að hún er, eins og fyrr segir, ekki ein bók heldur nokkrar nokkuð misjafnar útgáfur ættaðar frá einhverjum glötuðum frumtexta. Þar er mér því happ, leikmanni í þessum fræðum, að ágætir fræðimenn hafa farið í saumana á þessum Landnámabókum og dregið rökstuddar ályktanir varðandi vafamál og lagt kannanir sínar fram á prenti. Þar nefni ég tvo til, Einar Arnórsson lagaprófessor frá Minna-Mosfelli í Grímsnesi, en bók hans, Árnesþing á landnámsöld, kom út árið 1950. Hinn er Haraldur Matthíasson, menntaskólakennari frá Skarði hér í sveit, en ritgerð hans, Landnám milli Þjórsár og Hvítár, birtist sama ár, 1950, í Skírni. Báðir voru þeir sérfræðingar í Landnámu og ætti því að vera óhætt að leita til þeirra. Einar gaf Landnámabók út árið 1948 og Haraldur rannsakaði sérstaklega staðfræði Landnámu og árið 1982 kom út bók hans, Landið og landnáma.

Þegar Landnáma er lesin fer svo að landnámsmenn í Gnúpverjahreppi eru ekki taldir upp eftir tímaröð heldur þannig að byrjað er neðst í hreppnum og svo farið upp eftir, en það er vegna þess að höfundar Landnámu rekja landnámið landfræðilega. En nú tökum við þetta svæði í heild, frá

Sandlæk, eins og sagt er í Landnámu og þeir Einar og Haraldur túlka sem Sandlækjarós, sem er þá neðri mörk, og upp fyrir Þjórsárdal, að ofan, en milli Þjórsár að austan og Stóru-Laxár að utan.

Á þessu svæði voru taldir fjórir landnámsmenn. „Einn þeirra, Þorbjörn laxakarl, sýnist þó vera aðalmaðurinn,“ segir Einar Arnórsson (s. 70). Af því að hann bjó þeirra efst er hann nefndur síðastur í Landnámu, en virðist þó hafa numið land fyrstur á þessu svæði „en síðan leift hinum af landnámi sínu,“ svo aftur sé vitnaði í Einar (s. 70). Landnáma segir, bæði Sturlubók og Hauksbók: „Þorbjörn laxakarl nam Þjórsárdal allan ofan til Kálfár og bjó hinn fyrsta vetur að Miðhúsum. Hann hafði þrjár vetursetur þar, áður en hann kom í Haga; þar bjó hann til dauðadags.“ (s. 381) Það er því svo að sjá að Miðhús sé elsti bær í Gnúpverjahreppi, en skildi hann ekki hafa fengið það nafn seinna, þegar bæir voru komnir sitthvoru megin og hann í miðjunni? Brynjólfur frá Minna-Núpi taldi að nafnið stafaði af legu Miðhúsa milli Þrándarholts og Skammbeinsstaða og tekur Haraldur undir það (1982, s. 479). Væntanlega hefur byggð lagst þar af eftir þessar vetursetur Þorbjarnar en byggst aftur seinna.

En varðandi landnám Þorbjarnar greinir þá nokkuð á, Einar og Harald. Einar telur höfund Landnámu ekki hafa verið kunnugan á þessu svæði, en Haraldur andmælir því. Einari finnst það óeðlilegt að miðað sé við Kálfá, sem „verður ekki talin þverá í þessu sambandi,“ segir hann, heldur „rennur sem næst niður um miðjan hreppinn og fellur ekki út í Þjórsá fyrr en niðri hjá Miðhúsum“ (s. 70). Auk þess séu Miðhús suðvestan við Kálfá, „og bendir það einnig til þess að Kálfá hafi ekki verið landnámsmörk Þorbjarnar“ (s. 70). Haraldur andmælir þessu og vísar þá bæði til samanburðar við orðalag annarsstaðar í Landnámu og einnig málvenju í Gnúpverjahreppi, sem Haraldur var auðvitað vel kunnugur og kannski betur en grímsnesingurinn Einar. „Enn í dag,“ segir Haraldur, „mundi sá, er staddur væri t.d. í Haga, segja „fram að Kálfá“, er hann talaði um neðsta hluta árinnar. Fyrst þegar ofar kæmi með ánni, mundi hann segja „út að Kálfá“. Þetta orðalag í Landnámu er því í samræmi við málvenju og áttamiðanir í Árnessýslu“ segir Haraldur (1950, s. 131). Þetta telur hann með öðru til marks um kunnugleika Landnámuhöfundar á þessum slóðum. Hann telur því að með orðalaginu „ofan Kálfár“ sé átt við neðsta hluta Kálfár og styður þá skoðun með tilvísunum til orðalags annars staðar í Landnámu. Þá telur Haraldur það engan veginn óeðlilegt að Þorbjörn er sagður hafa í fyrstu búið að Miðhúsum, neðan Kálfár. „Landnámsmenn höfðu oft“, segir hann, „vetursetu utan þess lands, er þeir námu síðar, stundum fleiri en eina“ (1950, s. 133).

Um ættir og upphaf Þorbjarnar laxakarls segir Landnáma fátt og ekkert um þetta sérkennilega viðurnefni hans. Kona hans hét Una, dóttir Steinólfs sonar Ölvis barnakarls, en hann var „maður ágætur í Noregi,“ segir Landnáma, „hann var víkingur mikill. Hann lét eigi henda börn á spjótaoddum, sem þá var víkingum títt; því var hann barnakarl kallaður“ (s. 379). Annar sonur Ölvis var „Einar, faðir Ófeigs grettis og Óleifs breiðs, föður Þormóðar skafta“ (s. 380). Þau voru því bræðrabörn, Ófeigur grettir og Una, kona Þorbjarnar, og Þormóður skafti bróðursonur Ófeigs.

„Þeir frændur,“ segir Landnáma, „Ófeigur grettir og Þormóður skafti, fóru til Íslands og voru hinn fyrsta vetur með Þorbirni laxakarli mági sínum. En um vorið gaf hann þeim Gnúpverjahrepp. Ófeigi hinn ytra hlut milli Þverár og Kálfár, og bjó hann á Ófeigsstöðum hjá Steinsholti, en Þormóði gaf hann hinn eystri hlut, og bjó hann í Skaftaholti“ (s. 380). Ófeigsstaðir munu hafa verið fyrir neðan Steinsholt þar sem var hænsakofi í mínu ungdæmi ef ég man rétt, undir svolítill brekku og sneri til suðurs og því í skjóli fyrir norðanáttinni, en þó svolítið ólánlega valið bæjarstæði að því leyti að framan við bæinn hefur verið mýri. Þrátt fyrir staðarlegt nafn hefur höfuðbólið þó tiltölulega fljótt orðið í Steinsholti, sem er getið sem kirkjustaðar um 1200 en í Jarðabók Árna Magnússonar eru Ófeigsstaðir sagðir hjáleiga frá Steinsholti og 1708 er byggð þar lögð niður.

Staðkunnugir hnjóta hér um það, að Ófeigur er sagður fá „hinn ytra hlut milli Þverár og Kálfár“, sem fær auðvitað ekki staðist. Þetta veldur vangaveltum hjá Einari Arnórssyni um að ekki sé „víst, hver hefur átt land það er verður milli Þverár og Kálfár þar sem bæirnir Skáldabúðir, Mástungur, Hamarsheiði og Fossnes nú standa“ (s. 85). Haraldi finnst þetta þó ekki vandamál og vísar til tilgátu þeirra Kristians Kålunds og Jóns Jóhannessonar, en hann segir að vel megi vera að þessi orð „hafi upphaflega verið viðauki utan máls, nánari ákvörðun á landnámsmörkum Þormóðar skafta, en ekki Ófeigs. Síðan hafi ókunnugur eða ógætinn skrifari fellt þau inn í textann á röngum stað“ (tilvitnun eftir Haraldi, 1950, s. 134). Slík dæmi segir hann vera fleiri í Landnámu.

Þormóður skafti virðist því, eins og rökrétt má telja, hafa ráðið löndum milli Kálfár og Þjórsár og upp að Þverá og væntanlega svo áfram upp milli Kálfár og Þverár, en Ófeigur hefur átt land milli Kálfár og Stóru-Laxár, en hversu langt þessar efstu landnámsjarðir náðu inn til öræfa er mér ekki kunnugt.

Það virðist ekki fara milli mála samkvæmt Landnámu að það var Þorbjörn sem fyrstur nam Gnúpverjahrepp ofan neðanverðrar Kálfár, en hann hafi leift þeim Ófeigi og Þormóði af landnámi sínu, svo notað sé orðalag Einars, þó að Landnáma telji það ekki til fyrirstöðu að kalla þá landnámsmenn.

Miðað við núverandi landkosti virðist hlutur Þorbjarnar þó orðinn æði lítill þegar hann er búinn að gefa þessum frændum konu sinnar öll lönd sem hann upphaflega nam neðan Þverár. Hann á þá bara Hagafjall og Þjórsárdal og kannski eitthvað inn á Gnúpverjaafrétt. En þá ber þess að gæta að á þeim tíma hefur Þjórsárdalur verið gróinn og búsældarlegur, skógur í hlíðum og fyrir ofan byggð, Hólaskógur og Bláskógar eru þar enn nöfn þótt allt sem á bak við stóð sé nú löngu horfið. Og byggð varð þar allmikil, 10-12 bæir eru nafngreindir og ekki allt kot, trúlega hefur Gaukur á Stöng verið nokkuð stöndugur bóndi og Hjalti Skeggjason með meiriháttar höfðingjum á landinu um kristnitöku. Reyndar er Hjalti aldrei kenndur við neinn bæ, aðeins sagður vera úr Þjórsárdal, og er þá vert að geta vangaveltna Helga Þorlákssonar um að á tímum Hjalta hafi örnefnið Þjórsádalur átt við allt svæðið milli Hagafjalls og Bjólfells og hæðanna austan við Ytri-Rangá, enda náði goðorð Hjalta austur yfir Þjórsá, og Hjalti hafi hugsanlega búið á Skarði á Landi. Þjórsárdalur, eins og hann er afmarkaður núna, hafi þá heitið Fossárdalur (Helgi, s. 132-138). Það er þó önnur saga og ekkert sem bendir til að landnám Þorbjarnar hafi náð austur yfir Þjórsá.

Landnáma segir aðeins að Þorbjörn hafi gefið þeim Ófeigi og Þormóði af landnámi sínu og ef marka má túlkun Haraldar er svo að sjá að fjórði maðurinn hafi verið sérstakur landnámsmaður, eins og Haraldur kemst að orði (1950, s. 134), en ekki þegið land af Þorbirni eins og Einar telur. Sá hét Þrándur mjögsiglandi Bjarnarson, og „hann nam land“ segir í Landnámu, „milli Þjórsár og Laxár og upp til Kálfár og til Sandlækjar; hann bjó í Þrándarholti“ (s. 379). En Landnáma getur þessi ekki hve langt upp í Gnúpverjahrepp landnám Þrándar nær. Það nær allavega upp að Kálfárósi en að öðru leyti er óljóst hvar mörk lágu milli lands Þrándar og Ófeigs. „Það sem vafi leikur á,“ segir Haraldur, „er, hvor þeirra hafi átt Eystra- og Vestra-Geldingaholtsland. Ólíklegt virðist að mörkin hafi verið ofar eða framar en öðru hvoru megin við þær jarðir, því að þá væru þau komin fram undir Þrándarholt eða upp undir Ófeigsstaði og Steinsholt.“ Haraldur telur líklegt að Þorbjörn hafi helgað sér land Geldingaholtanna og mörkin því legið neðan þess (1950, s. 134), væntanlega þá frá Kálfárósi með Miðhúsafjalli ofanverðu yfir að Stóru-Laxá gegnt Hrepphólum, eða með orðum Haraldar „sem næst þar sem nú eru mörkin milli Geldingaholts og Glóru annars vegar, en Skammbeinsstaða og Skarðs hins vegar“(1950, s. 134-5). Landnám Þrándar er því ekki stórt, „en grösugt land er það og fagurt,“ segir Haraldur, sem gerst mátti um það vita, alinn upp í landnámi Þrándar.

Eins og fyrr var getið segir Landnáma fátt um ætterni þeirra Þorbjarnar, Ófeigs og Þormóðs og um Þorbjörn vitum við ekki meira nema að frá þeim Unu er komin mikil ætt. Hann er sagði faðir Otkells í Þjórsárdal og annað hvort afi eða langafi Gauks á Stöng og annað hovrt langa- eða langalangafi Þorvaldar í Haukadal afa Gissurar biskups og er þar með ættfaðir Haukdæla (Einar, s. 82-3). En það er kannski ekkert merkilegt, Þorvaldur getur hafa átt 8 langalangafa hafi skyldleikarækt ekki verið því meiri.

Um Þormóð skafta vitum við ekkert meir, hefur sennilega dáið á sóttarsæng, segir Einar (s. 89), en frændi hans, Ófeigur grettir, varð aftur á móti vopnbitinn. Hann var sagður hafa fallið fyrir Þorbirni jarlakappa í Grettisgeil hjá Hæli, upp af Hæli og inn með Ásgeirsholti nánar tiltekið. Það telur Haraldur enn til marks um kunnugleika Landnámuhöfundar á þessum slóðum, enda Grettisgeil ekki í alfaraleið. Þorbjörn þessi bjó í Hólum, það er Hrepphólum. Ekki segir Landnáma neitt um tildrög vígsins, en eftirmál þess eru hinsvegar rakin í 10. kafla Grettissögu.

Um uppruna Þrándar mjögsiglanda vitum við hins vegar miklu meira. Hann var sænskur að ætt, ættaður austan af Gautlandi. Faðir hans hét Björn. Hann varð ósáttur um jörð við Sigfast, mág Sölvars Gautakonungs og brenndi Björn hann inni með þrjátíu mönnum. Hann fór svo til Noregs og var í vesturvíking á sumrum en með Öndótti kráku í Hvinisfirði á Ögðum á vetrum. Öndóttur var langafi Ásgríms Elliða-Grímssonar. Kona Björns var áfram á Gautlandi, en þegar hún dó kom sonur þeirra, Evindur, og tók við herskipum föður síns. Nú fékk Björn Helgu, systur Öndótts kráku, og átti með henni Þránd. Eyvindur fór í vesturvíking, hafðu útgerðir fyrir Írlandi, eins og Landnáma segir, og fékk Raförtu, dóttur Kjarvals Írakonungs, og staðfestist þar og kallaður austmaður. Sonur þeirra var Helgi magri. (Landnáma, s. 246-251) Þegar Björn dó var Þrándur kominn í víking og var á Suðureyjum. Grímur hersir ætlaði að taka allan arf eftir Björn handa Haraldi konungi hárfagra, en Öndóttur skarst í leikinn. „En er Þrándur frá andlát föður síns, þá sigldi hann úr Suðureyjum svo mikla sigling, að fyrir það var hann kallaður Þrándur mjögsiglandi,“ segir í Landnámu (s. 260). Hann virðist hafa lent í útistöðum við konung, ef orð Landnámu eru rétt skilin þar sem segir frá landnámi hans: „...hann var í Hafursfirði mót Haraldi konungi og varð síðan landflótti og kom til Íslands síð landnámatíðar...“ (s. 379). Ekki er getið konu Þrándar né barna utan einnar dóttur, Helgu, er giftist Þormóði skafta. Dóttursonur þeirra var Þóroddur goði faðir Skafta lögsögumanns.

Þetta er það sem við vitum um landnámsmennina. En væntanlega hafa þeir ekki komið einir, þeir hafa haft með sér vinnufólk og þræla og það fólk eða afkomendur þess hefur svo kannski reist sér bú, en um það er fátt vitað. Fyrstu bæirnir í Gnúpverjahreppi virðast vera Hagi, Ófeigsstaðir, Skaftholt, og Þrándarholt, sá alfyrsti þó Miðhús. Smám saman fjölgar bæjunum, en í flestum tilvikum er óljóst hvenær þeir voru fyrst reistir utan landnámsbæirnir.

Heimildir:

Einar Arnórsson: Árnesþing á landnáms- og söguöld, Árnesinga saga II, Reykjavík, Árnesingafélagið í Reykjavík, 1950.

Haraldur Matthíasson: Landið og Landnáma, Reykjavík, Bókaútgáfan Örn og Örlygur hf., 1982.

Haraldur Matthíasson: „Landnám milli Þjórsár og Hvítár“ Skírnir, 124 ár, 113-151, 1950.

Helgi Þorláksson: Gamlar götur og goðavald, Ritsafn Sagnfræðistofnunar 25, Reykjavík, Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands, 1989.

(Landnáma): Íslendingabók. Landnámabók, Jakob Bendiktsson gaf út, Íslensk fornrit I, Reykjavík, Hið íslenska fornritafélag, 1968.

Jón Jóhannesson, Íslendinga saga I, Reykjavík, Almenna bókafélagið, 1956.

Tilvitnanir í Landnámu eru færðar til nútímastafsetningar.