Einar Ólafsson

Forsíða

Ljóð

© Einar Ólafsson, 1971
Öll réttindi áskilin

Efnisyfirlit

hátíðarljóð 1. des. 1970. 2

til verkamanna Parísar 1871 og öreiga allra landa. 4

febrúar 1848. 5

skæruliðar í Bólivíu. 6

undir fullu tungli 7

morgunn. 8

confessin’ the blues. 8

allir afturhaldsmenn eru pappírstígrar 8

febrúar 1971. 9

1. maí 9

sáluhjálp geirfuglsins. 9

tvær athugasemdir 10

lúk. 15, 11-13. 10

sbr. matt. 27, 59; mark. 15, 46; lúk. 23, 53; jóh. 19, 40. 10

faðirvor kapítalistans. 10

hatur 11

Við getum lagst í grasið og horft á blóm, ort um það og sungið. Og fuglarnir syngja með okkur. Svo ódýr er hamingjan. Svo góður er okkur heimurinn. En við erum ekki nema fá sem getum þetta. Sumir vinna dag og nótt af því þeir kunna ekki annað. Sumir sjá aldrei fugl eða blóm af því að velferðarþjóðfélagið er búið að drepa alla fugla og blóm. Sumir strita alla ævi til að skrimta. En sumir leggjast í grasið af því að hungrið leggur þá í grasið.

Kemur þetta fólk okkur ekkert við, eða eigum við að berjast fyrir það og helga því hluta af ljóðum okkar og söngvum? Þessu verður hver að svara fyrir sig.

Maí 1971, Einar Ólafsson

hátíðarljóð 1. des. 1970

Íslands þúsund ár

vér lofum þitt heilaga heilaga nafn

ó lands vors nýi guð

aldir myrkar

hvinu stormar helveður

eitt eilífðar smáblóm með titrandi tár

greru liljur vallarins margt eitt vor

í dyragætt signir sig skeggjað andlit

þakka þér drottinn enn einn morgun

stóðst eitt eilífðar smáblóm hélu næturinnnar

guð minn megi reiði þín birtast mér

sé ég verður hennar guð minn

gefðu þessari vannærðu stúlku betri daga

föl hefur hún stytt pilsið sitt

æ hún rásar svo hún botna

ung kona með barn á brjósti

og barnið gaf hana svo hún yrði svívirt

tíu aldir hvinu stormar helveður

blésu um fölan vanga og brjóstin tóku að þorna

barnið mitt get ég ekki kreist enn einn dropa ó guð

af hverju slærðu mig

af hverju slærðu mig er guð kannski vondur

hvenær léttir þessu myrkri

greru liljur vallarins margt eitt vor

og sólin leit af náð sinni á eitt guðsvolað land

kom hlýr vindur af fjöllum

bærði strá klófífuna í flóanum

heystrá í skeggi bjarts í sumarhúsum

bærði vindurinn fax á hesti hár drengs

greru liljur vallarins margt eitt vor

fífill í haga rauð og blá brekkusóley

sóley sólufegri var guggin

blikið slokknað í barnsauga

ég lék mér eitt sinn að völum

en nú eru þær týndar kindurnar mínar frosnar

allt eins og blómstrið eina eitt eilífðar smáblóm

klófífan frá í sumar

myrkur undir fallinni þekju

ó guðs vors lands hví slærðu mig

líða svo aldir alda rís barn úr vöggu

gamalmenni úr kör glitrar sól í frostrós

líða svo aldir við ríðum til skips

lítum við

bleikir akrar slegin tún

sigla skip á brott skoppa á öldum

sigla skip í höfn og rista djúpt

hverfa fallnar þekjur undir mold

hverfur myrkur undir mold

rís barn úr vöggu

kemur skin eftir skúr

á sléttri grund glitra daggir

úr dögg geri ég perlur guði mínum

friður sé með mönnum frelsi öllum þjóðum

gróa liljur vallarins hvert vor

víngarðurinn ber ávöxt börn

risin úr vöggu til að erja landið

land míns föður

landið mitt

vaxa þrúgur á morgni

kemur nýr guð þeim sem vilja

verkamaður komdu í víngarð minn

bóndi gef mér víngarð þinn

barn gef mér móður þína

og ég er þinn guð

þú sest niður um stund

færð þér brauð og viðbit

til viðhalds þér

gróa liljur vallarins um vor

vellur spói og hlýr vindur

strýkur hinstu fönn vetrarins

rís ég úr rekkju að erja land míns föður

landið mitt og feðra minna í þúsund ár

aldir hvein í flóanum brýnið við ljá

klófífan hvíslar hvini að blómi

stýkur hinstu fönn vetrarins þeyrinn

á morgni þegar ég ditta að vélunum

lagfæri set á þær eldsneyti

ditta að vélunum

til viðhalds þeim

eina stund sest þú niður

tekur upp kaffibrúsa brauð eilítið viðbit

til viðhalds þér verkamaður

í víngarði drottins guðsins nýja

almáttugur guð

vér lofum þitt heilga heilaga nafn

lands vors nýi guð

hvarvetna er víngarður þinn

hvaðanæva berast þér vínþrúgur

uppskornar sigggrónum höndum

undir brennheitri sól brennheitri sól

undir fallinn þekju fallinn þekju

hvaðanæva koma vínþrúgur þínar

uppskornar í útsynningi

brúnum frumskógarhöndum

þurrum eyðimerkurhöndum

í tveim heimum skuluð þér tilbiðja mig

ó guð ó guð vér föllum fram

og fórnum þér brennandi brennandi sál

ó vor nýi guð megi reiði þín birtast oss

megi vöndur þinn ríða á oss

og vér föllum fram og tilbiðjum þig

megi vöndur þinn ná hungruðum líkömum þeirra

og vér föllum fram og tilbiðjum þig

megi vöndur þinn refsa réttlátum og ranglátum

og vér föllum fram og tilbiðjum þig

megi vöndur þinn slöngva eldi um þjóðir heims

og vér föllum fram og tilbiðjum þig

megi vöndur þinn slöngva napalmi um hinn þriðja heim

og vér föllum fram og tilbiðjum þig

megi napalm þitt brenna börn frá móður móður frá börnum

og vér föllum fram og tilbiðjum þig

megi kirkja þín breiðast um öll höf

ná öllum ströndum

öllum víngörðum

og vér verkamenn föllum fram og tilbiðjum þig

í upprás nýrrar sólar

brennandi napalmsólar

(Þetta kvæði birtist aftur í ljóðasafninu Sól skal ráða, ljóð gegn her og hervaldi 1954-1979, Mál og menning, Reykjavík 1979. Þar var það lítilsháttar breytt frá frumútgáfu og birtist hér með þeim breytingum.)

til verkamanna Parísar 1871 og öreiga allra landa

höndin kreppt um hamarinn og æðarnar

öngstræti hnefinn er þögull

í loftinu reiddur fallhamar hungrið

veruleiki bak við augnlokin

eru augu

tunglið veður í skýjum

meðan maðurinn dottar draumlausum blundi

til vinnu næsta dags og börnin tærð

halda draumum sínum dauðahaldi

opnum augum í myrkrinu uns þau eru

vopnuð gegn sjálfum sér

att út í stríð

fólkið gegn fólkinu meðan hrædýrin

éta stríðsgróðann feit eins og

gammarnir yfir valnum og rotturnar

leggja undir sig umsetna borgina

hrædýrin og rotturnar og hungurvofan

í öngstrætinu

fallið laufið frá haustinu hverfur

á útmánuðum rotnir búkar bera

lonéttur og stássklæði til konungshalla

gammarnir missa stélin í vorhretinu

haglinu dynjandi á klæðlausum börnum

haglinu sem litar múrinn

blóði mannsins öreigans

sem rígheldur í von sína og herðir við siggið

dengir svartnættið þungum hamri

og brýnir og reiðir til höggs

enginn

þekkir íbúa þessarar borgar

nema fólkið enginn þekkir hnefann

nema fólkið hið nafnlausa fólk

fætt og drepið í óvitaðri nærveru

sjálfs sín enginn þekkir höndina

sem vinnur fyrir sníkjudýrinu

lonéttum og stássklæðum höndina

sem steinleggur götuna fyrir gullstafi

sníkjudýrsins er von þess og ótti

maurinn alltétandi er málaliði borgarans

og borgarinn á fallöxina

brunarústir á torginu og hallirnar

sníkjudýrirð hreiðrar um sig í skel sinni

pjátrið er hreiður gammsins og rottan

veltir sér upp úr skolpræsinu meðan

sólarlagið litar múrinn rauðan

hnefinn

er fallinn en rís upp aftur

til að merja maurinn til að brenna

fallaxir vélbyssur til að sópa pjátrinu

inn í konungshallirnar og innsigla þær

í nafni nafnlauss fólksins

höndin

kreppt um hamarinn er reidd

til skírslu heimsins

(Þetta kvæði birtist aftur óbreytt í ljóðabókinni Augu við gangstétt, Mál og menning, Reykjavík 1983. Þar birtist það með eftirfarandi skýringum: Þetta kvæði vísar til Parísarkommúnunnar 1871. Það var fyrsta verkalýðsbylting sögunnar þegar alþýða Parísarborgar, langþreytt á óstjórn, styrjöldum og óráðsíu yfirstéttarinnar, tók völdin í borginni. Byltingarmenn voru yfirbugaðir eftir nokkrar vikur og hefndi yfirstéttin sín með grimmdarlegu blóðbaði. 27. maí var barist í Père Lachaise kirkjugarðinum og lauk þeim bardaga svo að stór hópur byltingarmanna var skotin við „Le Mur des Fédérés“. Í kvæðinu er vísað til þess að þegar byltingarmenn tóku völdin flúðu forystumenn borgarastéttarinnar til Versala. Byltingarsaga Frakklands náði nú fyrir átta áratugi. Fyrst höfðu borgararnir gert uppreisn gegn aðlinum og hálshöggvið konunginn. Nú flúðu borgararnir undan verkalýðnum og fundu sér griðarstað í konungshöllinni. Þannig er gangur sögunnar.)

febrúar 1848

steinn eftir stein eftir stein

og strætin umvefja strætin

og faðmast

eftir þúsund fætur og skvaldur

geymir næturregnið

hvíslið

nótt eftir nótt eftir nótt

og litir daganna eru eins

höggin á steðjanum

klukkuhögg hversdagsins og þrælarnir

þekkja ekki þrældóm sinn

situr hvíslið í gráum morgni

hverfur veruleikinn inn í veruleikann

dregur hinn smáði maður ækið

eftir steinlögðum strætum

standa börn afkvæmi föður síns

við pilsfald móður sinnar mæna

augum hinna sviknu hinna prettuðu

og undan hamri járnsmiðsins

falla peningar peningar verðlausir

eins og eigandinn ófyrirleitinn

betlari út úr gráum morgni

inn í glys

áin

er systur vagnhjólsins

og tímans á veginum

breið og hljóð lætur sér ekkert

á óvart koma milli flúða

en í lygnunum getur barn

speglað krímótt andlitið og horfst

í augu við augu sem sjá

en þekkja ekki

þekkja ekki glysið peninginn eigandann

sem hefur bréf upp á föður þess

eins og áin er maðurinn

sonur mannsins og moldarinnar

hafsins og götusteinsins maðurinn sem á sér

næturregnið að hvílu þar sem hann gat

við konu sína börnin svo að þau gætu

tekið við hamrinum sigðinni hvílunni og

getið börn sem leika sér við lygnuna spegla

krímótt andlit sín og sjá

þúsund fætur

kitla strætin á gráum morgni

þúsund hendur og þúsund hendur

grípa hvíslið ógrynni augna sjá

og hrífa valdið úr geymslu

næturregnsins á gráum febrúarmorgni

frelsi jafnrétti bræðralag

og fljótið kemur hæglátt

með hádegið svo fljótar voru þessar

verkamannshendur að ljúka dagsverkinu

dagsverki sínu og fáeina vetrardaga

varst þú smáði maður ógnvaldur

kúgara þinna eina örskotsstund

hófstu fánann rauða sveita þinn og blóð

á loft eina örskotsstund

varð hvíslið að hrópi

(Þetta kvæði birtist aftur óbreytt í ljóðabókinni Augu við gangstétt, Mál og menning, Reykjavík 1983. Þar birtist það með eftirfarandi skýringum: Kvæðið vísar til febrúarbyltingarinnar eða uppreisnarinnar í Frakklandi 1848. Borgarstéttin stóð í innbyrðis átökum en þá losnaði skyndilega úr læðingi afl sem lítið hafði borið á fram að þessu, en þó aðeins, verkalýðsstéttin. Um skeið ógnaði hún veldi borgaranna og aðalsins, en tími hennar var þó ekki kominn. Það var dumbungsveður í París þessa febrúardaga.)

skæruliðar í Bólivíu

hnífar fáeinna handa ryðja sér braut

og ósýnileg spor varða veginn

yfir gljúfur fjöll gegnum hulu

leitar hárbeitt eggin messan

heldur áfram hvar er von okkar

falin í frumskóginum

þreyttur er maðurinn í tjaldstað blóðugur

eftir orrustu dagsins og moskítóflugan

ræðst á flugnanetið en milli trjátoppa

fljúga eiturbroddar og lama þig

lifandi dauða uns dögunin hrekur á brott

flugnagerið

og mennirnir brjótast gegnum skóginn

fáeinir þreyttir menn vakandi í svefni

og vöku tilbúnir að fella hvern bikar

sem flytur þér óminnisdrykkinn tilbúnir að höggva

hvítþvegnar ræningjahendur

undir fullu tungli

ekki hrífur daður veruleikans

á gelda bræður mína og svipan

er þeim óvituð fróun á taflreitum

kalkaðrar grafar

tunglsljósið

grámar í þoku eða sólskini glersins

ferhyrndar gangstéttarhellur steingerðir

bankar og sviplaus líkin í valköstum

austurstrætis ekki þekkja náirnir

dauða sinn

úlfsaugað er tungl dagsins

er rottan kemur að gatnamótum

skolpræsisins velur hún veginn til hægri

ef vinstra augað er blint

smaragðar

eru settir í augnatóttir

svartmálaðir svo þeir lýsi ekki á

kalkaða grafarveggi

spangól úlfsins

svarar tunglinu maðurinn

er einn með manninum og hjartsláttur hans

upphefur sjálfan sig í gröfum og skolpræsum

marmari bankans sogar í sig

ekkasog rottunnar spangól úlfsins

maðurinn hvers virði er hann

framleiddur í verksmiðjum krossfestur

með verkamannhöndum sjálfs síns drepinn

og grafinn ekki þekkja náirnir

dauða sinn

valkestir austurstrætis eru brenndir

til skírslu málmsins hrökkva neistar

við myntsláttu en svartir fingur kúgarans

slökkva þá á ennis járnsmiðsins og mála

eldinn svartan með tónsprotanum

eftir hljómkviðu grafarinnar dansa rottur

og peð á gljáfægðum skákborðum dansa

burt frá tunglsljósi inn í sólskin glersins

út úr náttúru sinni inn í óvitaða fróun

svipunnar og spangól úlfsins verður

hjáróma rödd í samæfðum kórsöng

valdastéttarinnar ekki þekkja náirnir

dauða sinn

morgunn

í morgunsárið

er bundið fyrir augu barnsins

og skollaleikurinn hefst

aldrei skaltu vita

hver leiðir þig hver notar þig hver á þig

og inni í þessari stóru kirkju er fullt af fólki

sólin er neonljós sem snýst í hringi og fólkið

snýst með og eltir fótatak neonljóssins

og eltir fótatak neonljóssins um salinn

berst ilmur gerviblóma sem fólkið framleiðir

og kaupir við altarið þar sem það ölvar sig

á blóði krists

í morgunsárið

er barnið getið og fætt og deytt inn í dögun

deyr hver maður inn í gerviblómin

og fer til kirkju til að vera viðstaddur

jarðarför sjálfs síns til að krjúpa

fyrir hempuklæddum blóðsugum og liggja svo

í gröf sinni til kvölds

aldrei þagnar

sálmasöngurinn aldrei lýkur

skollaleiknum

confessin’ the blues

skítug móðan ber okkur skarkala

frá innvolsi sínu húsum reykháfum

kirkjuturnum og þungir gítarhljómar

útfararinnar serða munnhörpuna

sem magnar vélargnýinn gegnum

gula hjálma og stimpilklukku

daglegs dauða

skýrsluvélin

ber takt altarisgöngunnar

erilsins brauðsins vínsins

inn í lokaðan klefa minn

á torginu inn í misheppnaða

gleymda sjálfsfróun

allir afturhaldsmenn eru pappírstígrar

hatur þitt er heilagt

ef þú notar það ekki

ertu glataður

pappírstígrisdýrið

étur góðu börnin

febrúar 1971

appelsínurauð

febrúarsólin yfir Skerjafirðinum

skín líka á Hósímín-stíginn

og snjórinn er hvítur

alsettur rauðum rósum

(Þetta kvæði birtist aftur óbreytt í ljóðabókinni Augu við gangstétt, Mál og menning, Reykjavík 1983. Þar birtist það með eftirfarandi skýringum: Snemma í febrúar 1971 hóf bandaríski herinn gífurlegar árásir víða í Indó-Kína og meðal annars hófu þeir geysimikið sprengjuregn á Hósímín-stíginn sem svo var nefndur, en hann var vegur milli Norður- og Suður-Víetnam í gegnum Laos. Ég bjó fjarri þeim vettvangi og hafði útsýni yfir Skerjafjörðinn.)

1. maí

þá hefjum við á loft komma-

duluna sem þeir kalla hvenær

hættum við að ljá þeim fulltingi okkar

til að stjórna í nafni frelsis hvenær

hættum við að ljá þeim fulltingi okkar

til að arðræna okkur í nafni jafnréttis hvenær

hættum við að ljá þeim fulltingi okkar

til að selja landið í nafni sjálfstæðis hvenær

ráðumst við gegn þeim

sem svívirða fána okkar

stjórna okkur ræna og selja?

sáluhjálp geirfuglsins

stásskerlingar

halda basar í samkomusal vopnaframleiðenda

til styrktar flóttamönnum

og prúðir unglingar

halda tískusýningu til styrktar

fatalausum börnum

allir keppast við að gefa

fyrir sálu sinni velklæddir menn

úr læonsklúbbum rótarí og kívanis

halda átveislur og kokteilboð

til styrktar verkamönnum vanþróuðu landanna

svo þeir þurfi ekki að þiggja laun

frá hinum kristilegu vinnuveitendum

tvær athugasemdir

lengsta hús á Íslandi

er viðreisnarhús

og malar gull til útflutnings

– – –

handritin

uppfylla sjálfstæði Íslendinga

segja landsölumennirnir og bjóða sjálfum sér

til veglegrar veislu

lúk. 15, 11-13

týndi sonurinn

kom heim

át alikálfinn

fór

sbr. matt. 27, 59; mark. 15, 46; lúk. 23, 53; jóh. 19, 40

og þeir tóku líkama Jesú ofan

færðu hann í hreinan smóking

og krossfestu aftur

faðirvor kapítalistans

faðir vor

þú sem ert á

helgist þitt nafn

(fínt til að láta lýðinn einblína á)

tilkomi þitt ríki

(sem við eigum náttúrlega í praxís)

verði þinn vilji

(með okkar samþykki þó)

svo á jörðu

(við höfum auga með þér þar)

sem á himni

(ókei með hann)

gef oss í dag vort daglegt brauð

(við erum náttúrlega ekkert upp á þig komnir með það)

og fyrirgef oss vorar skuldir

(það er hreinlegra að hafa það svoleiðis)

svo sem vér og fyrirgefum vorum skuldunautum

(við látum það heita svo)

eigi leið þú oss í freistni

(það er óþarfi)

heldur frelsa oss frá illu

(við ráðum nú hvað heitir illt)

því að þitt er ríkið

(að nafninu til já)

mátturinn

(það er nú bara á pappírnum)

og dýrðin

(ókei með hana)

að eilífu

(svona fyrst um sinn allavega)

amen

hatur

hatur okkar

er ást okkar á mönnunum

hatur okkar er þrautalendingin

með hatri verður drepið og tortímt

með ást

sköpum við frið í rústunum