Birtist
í Morgunpósti
VG 20. júní 2005
Á
annars vel heppnaðri verðlaunaafhendingu Grímunnar um daginn saknaði ég tilnefningar
einnar athyglisverðrar sýningar. Það var fyrsta sýningin í Kassanum, nýju
húsnæði Þjóðleikhússins í hinu gamla íþróttahúsi Jóns Þorsteinssonar,
danssýning með Björgólf Guðmundsson og staðgengil Edit Piaf í aðalhlutverkum:
Söngfuglinn og bankamaðurinn. Í aukahlutverki var Þjóðleikhússtjóri og
áhorfendur og klapplið voru leikarar og annað leikhúsfólk. En í hinni
leikrænu framsetningu Grímuhátíðarinnar kom annað atriði í staðinn, kannski
ekki það leikrænasta en áhrifaríkt á sinn hátt. Leikarar voru búnir að kynna
og afhenda verðlaun og fengu liðstyrk forsætisráðherra og forseta Íslands og
þá stigu fulltrúar þriggja fyrirtækja á svið til að afhenda verðlaun fyrir þá
sýningu sem almenningur valdi. Fulltrúi Actavis Group ásamt einhverjum öðrum.
Actavis.
Er það ekki eitthvert lyfjafyrirtæki? Af hverju er starfsmaður þess allt í
einu kominn upp á svið í Þjóðleikhúsinu að afhenda leiklistarverðlaun? Jú,
það er eins og með dans Björgólfs Landsbankamanns á hinu nýja sviði
Þjóðleikhússins. Þetta eru styrktaraðilar. Actavis styrkir líka Listasafn
Íslands og Landsbankinn styrkir Klink og Bank og eitthvert fótboltalið og
Baugur Group styrkir hitt og þetta o.s.frv.
Það
var mynd af Pepsí-flösku á blaðaauglýsingum um hátíðardagskrána í Reykjavík
17. júní. Hvað kemur Pepsí lýðveldinu við? Í hátíðarræðu sinni 17. júní
sagði forsætisráðherra að fyrirtæki beri samfélagslega ábyrgð og eðlilegt sé
að þau taki þátt í mikilvægum málum á sviði menningar og velferðar. Listamenn,
vísindamenn og góðgerðasamtök hafa kallað eftir því að heimildir til
skattaívilnana fyrirtækja vegna framlaga til menningarmála, vísinda og góðgerðamála
verði rýmkaðar, Samfylkingin hefur lagt fram tillögur í þessa veru og heyrst
hefur að ríkisstjórnin ætli að fara að gera eitthvað í málinu.
En er
það æskileg þróun? Eitthvað höfum við þó þokast fram á við frá 1. öld f. Kr.
þegar auðmaðurinn Gaius Maecenas var að úthluta styrkjum til ungra listamanna
í Róm og varð svo frægur fyrir vikið að nafn hans var síðan notað yfir slíka
menn og má í þeim hópi nefna Ragnar í Smára og væntanlega er Björgólfur
Guðmundsson Meacenas Íslands í dag.
Allir
hafa þessir menn væntanlega verið hinir vænstu menn þó að heimspekingurinn
Seneca hafi gagnrýnt Maecenas fyrir stórbokkahátt. En að því kom að mönnum
fannst ekki eðlilegt að listamenn og vísindamenn væru upp á góðvild
auðkýfinga komnir hvað þá að velferðarmál væru í þeirra höndum. Þess vegna
borgum við skatta í sameiginlegan sjóð sem síðan er veitt úr samkvæmt þeim
lýðræðisreglum sem við höfum og eru svo sem ekki fullkomnar. Ef fyrirtæki fá
skattafrádrátt vegna framlaga sinna til þessara mála, þá er væntanlega minna
eftir til þessarar lýðræðislegu útdeilingar. Með öðrum orðum:
fjárveitingarvaldið er að hluta lagt í hendur manna sem ekki hafa verið
kosnir til þess.
Það
ber svo sem ekki að vanþakka þessi framlög fyrirtækja og auðmanna. Það er
t.d. ánægjulegt að sjá aðstöðuna sem listamenn hafa fengið í Brautarholti 1 í
Reykjavík og kalla Klink og Bank. En í rauninni ætti Reykjavíkurborg að hafa
nægileg fjárráð til að fjármagna svona starfsemi. Og fyrirtæki sem græða á tá
og fingri ættu að borga það háan skatt að opinberir aðilar geti sýnt slíkan
stórhug. En sé það óeðlilegt að einstakir listamenn eða félagasamtök séu upp
á miskunn auðmannanna komin, þá hlýtur það að vera enn óeðlilegra að
opinberar stofnanir séu betlandi framlög frá bönkum og lyfjafyrirtækjum. Hvernig
stendur á því að lyfjafyrirtæki er að veita fé til leiklistarhátíðar og
ríkislistasafns, hvaðan koma þessir peningar? Væntanlega koma þeir að
einhverju leyti af lyfsölunni þó svo að fyrirtækið sé líka í
hlutabréfabraski, en einhvers staðar eru gróðin af því líka upprunninn. Af
hverju ætti einhver hluti af verðinu sem sjúklingurinn greiðir fyrir lyfið að
renna til leiklistarverðlauna eða listasafns – eða þess vegna
fótboltafélags eða hvað það nú annars er sem forsvarsmönnum þessara fyritækja
kemur í huga að styðja? Hefur kaupandi lyfsins verið spurður? Hafði hann
tækifæri til að kjósa stjórn lyfjafyrirtækisins?
Á heimasíðu Baugur Group, baugur.is, er m.a. yfirskriftin
„Samfélagsábyrgð“. Þegar klikkað er á það kemur eftirfarandi upp:
„Baugur Group hefur markað sér þá stefnu að láta
til sín taka í samfélaginu og láta gott af sér leiða í þágu menningar-,
lista- og góðgerðarmála á Íslandi og erlendis.“ En forsætisráðherranum
er ekki alls varnað. Hann sagði í ræðu sinni 17. júní: „Fyrirtæki
bera samfélagslega ábyrgð, sérstaklega gagnvart starfsmönnum.“ Það er
nefnilega lóðið. Við berum sameiginlega ábyrgð varðandi velferðarmál,
menningu og vísindi og til þess leggjum við í sameiginlega sjóði. Samfélagsleg
ábyrgð fyrirtækjanna er allt annað. Hún snýr að starfsmönnunum, umhverfinu og
því samfélagi sem fyrirtækið starfar í og þá á þann hátt til dæmis að
fyrirtæki sem rekur starfsemi í ákveðnu byggðarlagi stökkvi ekki með þessa
starfsemi eitthvað annað ef betri kjör bjóðast þar. Slíkt fyrirtæki hefur
fallið á prófinu sama hvað það styrkir mörg fótboltalið, góðgerðafélög eða
listasöfn.