|
Einar Ólafsson |
Veljum öðruvísi veröld |
NATO eftir kaldastríðið: árásargjarnt hernaðarbandalag heimsvaldasinna
|
|
|
Einar Ólafsson tók saman. 21.
apríl 2007 Uppfært 7. október 2009 |
|
|
|
Með lokum kalda stríðsins breyttist staða NATO. Það var sagt vera
varnarbandalag Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku gegn yfirvofandi hættu frá
Sovétríkjunum og fylgiríkjum þeirra. Af hinum yfirlýsta óvini er nú vart
meira en skugginn eftir. Opinbert hlutverk NATO
Samkvæmt Norður-Atlantshafssamningnum er hlutverk bandalagsins að leysa
milliríkjadeilumál sem aðilar kunna að lenda í (1. gr.) og standa saman gegn
vopnaðri árás á einn eða fleiri aðila samningsins í Evrópu, Norður-Ameríku,
Tyrklandi (eftir að það varð aðili) og Norður-Atlantshafi, þ.e. því svæði sem
aðildarríkin eru á (5. og 6. gr.). Auk þess er sagt í 2. gr. að aðilar skuli
„styrkja frjálsar þjóðfélagsstofnanir sínar, með því að koma á auknum
skilningi á meginreglum þeim, sem þær stofnanir eru reistar á“. Hverjar
þessar „meginreglur“ eru er ekki skilgreint, en væntanlega átt
við kapítalískt skipulag. Hins vegar ná þær varla í raun til lýðræðislegra
stjórnarhátta, þrátt fyrir orðalagið „frjálsar
þjóðfélagsstofnanir“, í ljósi þess að bæði Portúgal og Grikkland áttu
aðild að bandalaginu meðan þar voru við völd ólýðræðislegar
herforingjastjórnir. Helstu breytingar á NATO eftir
lok kaldastríðsins
Það sem gerst hefur eftir lok kalda stríðsins er einkum tvennt: Í fyrsta lagi: NATO stækkar til austurs. Frá 1999 hafa tólf
lönd, sem áður lágu austan járntjaldsins, gengið í NATO og eitt ríki er nú í
aðildaráætlun. Einnig eru fjögur ríki í viðræðum sem eru undanfari
aðildaráætlunar. Þótt einnig hafi verið tekin upp jákvæð
samskipti við Rússland og fleiri fyrrverandi Sovétlýðveldi sem enn standa
utan NATO (Partnership for Peace 1994)
er Rússlandi líka ögrað, annars vegar með þessari stækkun til austurs (áður
voru austantjaldsríkin milli NATO og Sovétríkjanna, nú er NATO komið að
landamærum Rússlands) og hins vegar með uppsögn Bandaríkjanna á
ABM-sáttmálanum um takmörkun eldflaugavarna árið 2002, uppsetningu
gagneldflaugastöðva í Póllandi og Tékklandi og bandarískum herstöðvum og
hernaðarlegri aðstöðu í ríkjum Austur-Evrópu og fyrrverandi Sovétlýðveldum í
Asíu. Ríkisstjórn Baracks Obama tilkynnti reyndar í september 2009 að dregið
yrði úr umfangi hins fyrirhugaða gagnflaugakerfis. Í öðru lagi: NATO er farið að starfa utan þess svæðis sem afmarkast af
aðildarrríkjunum. Þróunin er þessi:
NATO hefur ekki enn komið að „friðargæslu“ í Írak, en árið
2004 var hins vegar ákveðið að NATO tæki að sér að aðstoða Írak við þjálfun
öryggissveita sinna og jafnframt nýtur pólska herliðið, sem er í Írak,
aðstoðar NATO. Í samræmi við ákvörðunina frá 1999 um friðargæslu og mannúðarhjálp sendi
NATO hjálparsveitir til Pakistan eftir jarðaskálftana þar í október 2005 og
sumarið 2005 hóf NATO friðargæslu í Darfúr að beiðni Afríku-bandalagsins.
Rétt er að hafa í huga að Bandaríkin vinna markvisst að því að treysta stöðu
sína á horni Afríku og hafa nýtt sér ástandið í Sómalíu í því skyni. Það hlýtur að vekja spurningar
um hvers eðlis friðargæsla NATO er þegar hún kemur í kjölfar innrásar
forysturíkis bandalagsins í viðkomandi landi (Afganistan), þess ríkis sem fer
samkvæmt skipuriti bandalagsins með hernaðarlega stjórn þess, og felst í raun
í að verja þá stjórn sem innrásarliðið kom upp í landinu (vegna ástandsins í
landinu hafa kosningar í raun aðeins verið málamynda). Er þetta þá
friðargæsla eða einfaldlega hernám? Getur virkilega verið að NATO sé ekki að
ganga erinda Bandaríkjanna í Afganistan? Það er ekki síður umhugsunarvert að
eftir innrás sína í Júgóslavíu tók NATO að sér í umboði Sameinuðu þjóðanna að
sjá um öryggismál í Kósovó og hefur haft þar hátt í 20 þúsund manna
„friðargæslulið“ (KFOR). Rétt er að geta þess að það sem fyrst og
fremst var óaðgengilegt fyrir Júgóslavíu í Rambouillet-samningunum 1999 var
krafan um hersetu NATO í Júgóslavíu. Skipulagsbreytingar á NATO
– skilvirkara hernaðartæki
Í samræmi við þetta nýja hlutverk NATO hafa verið gerðar breytingar á
innra skipulagi NATO til að gera það
skilvirkara. Farið var að ræða þessar breytingar fljótlega eftir lok kalda
stríðsins en eftir 11. september 2001 var farið að drífa í þeim. Bandarískum
stjórnvöldum þótti NATO ekki nógu skilvirkt tæki í hinum nýja veruleika. Það
sem hér er einkum ástæða til að nefna eru hinar svokölluðu viðbragðssveitir (Nato Response Force – NRF) sem
eiga að gera herafla NATO viðbragðsfljótari og nýtilegri í hernaðaraðgerðum.
Áður var hlutverk NATO fyrst og fremst að samhæfa varnir og herafla NATO
ríkjanna. Í þessu felst mjög mikilvæg breyting. Rétt er líka að minna á að
kjarnorkuvopn eru enn sem áður hluti af viðbúnaði NATO, og gegn tillögum um
kjarnorkuvopnalaust Ísland hefur verið bent á að það samræmist ekki aðildinni
að NATO. Samvinna NATO út á við –
m.a. aukin samvinna við Ísrael
Á undanförnum áratug hefur NATO lagt áherslu á aukna samvinnu út á við: Samstarf í þágu friðar (Partnership for Peace - PfP) hófst árið 1994 og í kjölfarið var sett á
fót Evró-Atlantshafsráðið (EAPC) sem er samráðsvettvangur 46 ríkja,
þ.e. NATO-ríkjanna og annarra ríkja í Evrópu og á svæði fyrrum Sovétríkjanna.
Stefnt er að því að styrkja tengslin við Kákasus-svæðið og Mið-Asíu, sem og
Norður-Afríku og Miðausturlönd. Rétt er að geta þess að með Samstarfi í þágu
friðar er ýtt undir frekari vígbúnað en með svokölluðu Áætlanagerðar- og
endurskoðunarferli eru þátttakendum settar kröfur um samhæfni og vígbúnað og
er þeim hjálpað við að koma sér upp vígbúnaði í samræmi við það. Sama ár var einnig komið á laggirnar samráði við Miðjarðarhafsríki, Mediterranean Dialogue, en aðild að
því eiga Alsír, Máritanía, Marokkó, Túnis, Egyptaland, Jórdanía og Ísrael. Á leiðtogafundinum í Istanbúl í júní 2004 var samþykktur nýr
samráðsvettvangur með Istanbúl-samstarfsáætluninni (Istanbul Cooperation Initiative) og þar með frekari starfsemi
NATO í Miðausturlöndum. Með því hefur verið komið á samstarfi við ýmis ríki
við Persaflóann. Í umfjöllun í NATO-fréttum
veturinn 2005, er komist svo að orði: „... nú má skipta stefnu NATO
gagnvart Miðjarðarhafssvæðinu og nágrenni þess niður á þrjár stoðir, þ.e.a.s.
Miðjarðarhafssamráðið, Istanbúl-samstarfsáætlunina og afskipti af
Írak.“ Í umfjöllun um samstarfsverkefni NATO í NATO-fréttum vorið 2004 segir svo um Miðjarðarhafssamráðið:
„Í dag hefur landfræðilegt umfang öryggissamstarfs NATO og
samráðsríkjanna stækkað til austurs, allt til Afganistan og jafnvel lengra.
Hinni svonefndu „Clinton-nálgun” gagnvart suður- og
austur-Miðjarðarhafssvæðinu, þar sem áhersla var lögð á viðræður, samninga,
byggingu trausts og efnahagslega hvatningu, hefur verið varpað fyrir róða og
í staðinn tekin upp stefna sem felst meðal annars í hindrunaraðgerðum og
íhlutun. Íhlutunarstefnu Bandaríkjanna í Miðausturlöndum fylgir viðleitni til
þess að breyta gildismati í þessum heimshluta og færa það nær lýðræðishugsun
Vesturlanda.“ Í kjölfar loftárásanna á Júgóslavíu ákvað leiðtogafundurinn í Washington
1999 að koma á laggirnar samstarfi í Suðaustur-Evrópu og kæmu að því öll ríki
á svæðinu nema Júgóslavía, en henni yrði hleypt að þegar aðstæður leyfðu. Það
hefur nú þegar verið gert eins kemur fram hér að framan. Þá hefur komið fram t.d. í máli þáverandi framkvæmdastjóra
NATO, Jaap de Hoop Scheffer, og sendiherra Bandaríkjana hjá NATO, Victoriu
Nuland, áhugi á nánara samstarfi við ríki eins og Ástralíu, Nýja Sjálandi,
Suður Kóreu eða Japan, og Aznar, fyrrum forsætisráðherra Spánar, lagði
beinlínis til haustið 2005 að Ísrael, Japan og Ástralíu verði boðin aðild og
tekið upp náið samstarf við Kólumbíu og Indland. Að undanförnu hafa tengsl milli NATO og Ísraels verið að styrkjast.
Nánast engin tengsl voru þarna á milli þar til samráðshópnum við
Miðjarðarhafið var komið á 1994. En árið 2001 varð Ísrael fyrst ríkja
Miðjarðarhafssamráðsins til að undirrita samkomulag um öryggismál við NATO og
í mars 2005 fór fyrsta sameiginlega heræfing Ísrael og NATO fram á hafinu
undan ströndum Ísraels. Í maí 2005 fékk Ísrael aðild að þingmannasamkomu NATO
og í júní tóku ísraelskar hersveitir þátt í heræfingum NATO bæði á
Miðjarðarhafinu og í Úkraínu. Það hefur verið til umræðu að NATO taki þátt í friðarferlinu í deilu
Palestínu og Ísraels og í NATO-fréttum
veturinn 2005 var komist svo að orði að „álitsgjafar og sérfræðingar
[hafa] bæði lagt til að NATO veiti Ísrael öryggistryggingu og að bandalagið
gegni hlutverki í friðargæslu milli fullvalda palestínsks ríkis og
Ísrael.“ Það virðist vera meðvitaður ásetningur í hinni nýju stefnu
NATO að líta framhjá mótsögninni sem felst í því að taka að sér
friðargæsluhlutverk á svæði þar sem bandalagið er í beinu bandalagi við annan
aðila átakanna ef ekki sjálft beinlínis annar aðilinn. Eftir hrun Sovétríkjanna:
hnattvæðing kapítalismans og Bandaríkin sækjast eftir ítökum í Austur-Evrópu,
Mið-Austurlöndum og Mið-Asíu
Það þarf að hyggja að tvennu sem fer í gang eftir lok kaldastríðsins. Í fyrsta lagi hnattvæðingin: Eftir
lok kalda stríðsins, þ.e.a.s. eftir að Sovétríkin og önnur kommúnistaríki
austantjalds hrundu kringum 1990, varð til hugtakið „hin nýja
heimsskipan“ (new world order). Það var líka þá sem hugtakið
„alþjóðasamfélagið“ skaust inn í umræðuna en vilji þess er í raun
dulnefni fyrir vilja Bandaríkjanna. Hin nýja heimskipan var kapítalískt
alþjóðasamfélag á forsendum heimsvaldaríkjanna og auðstétt þeirra, einkum
Evrópusambandsins, Japans og Bandaríkjanna og undir forystu þess síðastnefnda.
Þetta er megininntak hnattvæðingarinnar. Alþjóðaviðskiptastofnuninn varð til
til að setja reglur fyrir hið alþjóðlega kapítalíska efnahagskerfi og ryðja
úr vegi þeim reglum sem einstök ríki höfðu sett og hindruðu frjálst
fjármagnsflæði og óheft aðgengi stórfyrirtækjanna um allan heim. Allur
heimurinn skyldi undirgangast hina nýju heimsskipan, sem var ekkert annað en
kapítalismi án undantekninga. Þá fyrst yrði kominn tími fyrir friðsamlega
sambúð ríkja. Í öðru lagi skapaðist með hruni
Sovétríkjanna færi á því fyrir Bandaríkin og með samþykki og stundum
stuðningi annarra heimsvaldasinnaðra ríkja að ná tökum á Austur-Evrópu,
Mið-Asíu og Mið-Austurlöndum – með allri olíunni sem þar beið
neðanjarðar. Austantjaldsríkin komu hvert af öðru yfir til NATO og Evrópusambandsins,
yfir í hið kapítalíska samfélag. Serbíu/Júgóslavíu þurfti að tukta til og hernema
Afganistan og Írak – og Íran. NATO er verkfæri í þessu ferli. Sjá einnig: Bandaríkin, NATO og stríðið
gegn hryðjuverkum Fáein orð um loftárásirnar á Júgóslavíu 1999
21. apríl 2007 Það er vert í lokin að hyggja aðeins nánar að innrásinni í Júgóslavíu
1999. Leifarnar af Júgóslavíu undir forsæti Milosevic þrjóskuðust við að
ganga í hinn kapítalíska hnattvædda klúbb. Undir því yfirskini að þjóðarmorð
væri í gangi í Kósóvó og að Milosevic vildi ekki ganga að þeim samningi sem
var lagður fyrir hann í Rambouillet, samningi sem var í raun óaðgengilegur,
var NATO látið grípa í taumana og hefja loftárásir á Júgóslavíu. Sagt var að
þetta væri krafa „alþjóðasamfélagsins“. Staðreyndin var sú að
veturinn 1998-99 var frekar friðsamlegt í Kósóvó og starf eftirlitssveita ÖSE
gekk bara prýðilega þótt örðu sé oft haldið fram, það var ekkert
þjóðarmorð í gangi, ekki einu sinni skipulegar þjóðernisofsóknir, og
flóttamannastraumurinn hófst fyrst eftir að loftárásirnar byrjuðu. Enn eru
forystumenn Samfylkingarinnar og fleiri kratar að réttlæta samþykki sitt við
loftárásunum með þessari tilvísan, síðast Jón Baldvin Hannibalsson um síðustu
helgi og taldi þetta til marks um ágæti NATO og hveru úrelt það væri að vera
á móti því. Loftárásir NATO á Júgóslavíu er hins vegar skýrasta dæmið um
subbulegt hlutverk NATO eftir lok kaldastríðsins. Og þá er líka rétt að geta
um að á leiðtogafundinum í Washington í apríl 1999 var gefið grænt ljós á
árásir á fjölmiðla og í kjölfarið voru gerðar árásir á sjónvarpsstöðina í
Belgrad. Halldór Ásgrímsson og Davíð Oddsson áttu þátt í þeirri
ákvarðanatöku. Með því hafa þeir líklega gert sig seka um stríðsglæpi eins og
Elías Davíðsson hefur leitt rök að. |
|
|