Birtist á Friður.is 18. apríl 2005
Samningurinn um að hefta útbreiðslu kjarnorkuvopna, NPT-samningurinn, hefur haft geysimikið að segja við að koma í veg fyrir frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna. Samningurinn sjálfur kveður á um að fimmta hvert ár skuli haldin svokölluð endurskoðunarráðstefna til að meta árangurinn af honum og ræða áframhaldandi vinnu til að ná markmiðum hans. Næsta ráðstefna verður í New York 2.-27. maí.
Það er til marks um hversu mikilvægur samningurinn er talinn að fjöldamörg samtök gegn kjarnorkuvopnum hafa haldið fundi og ráðstefnur víða um heim síðan í janúar til að ræða kjarnorkuafvopnun og verkefni ráðstefnunnar og meðan á ráðstefnunni stendur verða margir fundir og samkomur hvern einasta dag og standa hátt í 40 samtök að þeim, aðallega ýmiskonar friðarsamtök en einnig önnur samtök eins og Heimsráð kirkna og Alþjóðasamband frjálsra verkalýðsfélaga. Búist er við að mikill fjöldi kjarnorkuandstæðinga frá ýmsum heimshornum komi til New York þessa daga og 1. maí, daginn áður en ráðstefnan hefst, hefur verið skipulagður útifundur í Central Park og jafnframt munu andstæðingar kjarnorkuvopna víða um heim standa fyrir útifundum eða öðrum aðgerðum eða láta kröfuna um kjarnorkuafvopnun sjást í 1.maí-aðgerðum verkalýðshreyfingarinnar.
NPT-samningurinn var tilbúinn til undirritunar í júlí 1968. Ísland var meðal 90 ríkja sem undirrituðu hann og um 50 ríkja sem höfðu fullgilt hann þegar hann tók gildi 5. mars 1970. Nú hafa öll ríki heims fullgilt hann nema þrjú, Indland, Pakistan og Ísrael. Í inngangi samningsins lýsa samningsaðilar yfir „þeirri ætlun sinni að stöðva kjarnavopnakapphlaupið eins fljótt og auðið er og gera raunhæfar ráðstafanir í þá veru að eyða kjarnavopnum“. Megininntak samningsins gengur út á að kjarnorkuvopnaríkin skuldbinda sig til að afhenda ekki öðrum aðila kjarnorkuvopn né aðstoða við framleiðslu þeirra en kjarnorkuvopnalausu ríkin skuldbinda sig til að framleiða ekki né útvega sér kjarnorkuvopn. Alþjóðakjarnorkumálastofnuninni er falið eftirlit með þessu og gera aðildaríkin samning við stofnunina þar að lútandi. Þess vegna er t.d. Norður-Kóreu og Íran óheimilt að koma sér upp kjarnorkuvopnum og ber að sætta sig við eftirlit stofnunarinnar. Föstu ráðstefnurnar hafa oft ýtt undir fullnustu annarra samninga svo sem samningsins um bann við tilraunir með kjarnorkuvopn (CTBT-samningsins) sem var lokið 1996 en ráðstefnnan 1995 hafði hvatt mjög til að vinnu við hann yrði hraðað.
6. grein samningsins þykir mörgum mjög mikilvæg. Skv. henni skuldbinda samningsaðilar sig „til þess að halda áfram í góðri trú samningum um raunhæfar ráðstafanir varðandi stöðvun kjarnorkuvopnakapphlaupsins innan skamms tíma og eyðingu kjarnavopna og um samning um almenna og algjöra afvopnun undir ströngu og raunhæfu, alþjóðlegu eftirliti.“ Samningurinn snýst því ekki einungis um að hefta útbreiðslu kjarnorkuvopna heldur mælir hann beinlínis fyrir um algera kjarnorkuafvopnun og eyðingu kjarnorkuvopna. Á hinum föstu ráðstefnum hefur gjarnan farið mikill tími í að ræða framkvæmd þessa atriðis og oft verið um það mikill ágreiningur, einkum milli kjarnorkuvopnaríkjanna og fylgiríkja þeirra, svo sem NATO-ríkjanna, annars vegar og hlutlausu kjarnorkuvopnalausu ríkjanna hins vegar. Eftir hina mikilvægu ráðstefnu árið 1995, þegar ákveðið var að framlengja samninginn ótímabundið, höfðu aðildarríki Samtaka hlutlausra ríkja frumkvæði að því að biðja Alþjóðadómstólinn um álit á því hvort hótun um beitingu eða beiting kjarnorkuvopna væri undir nokkrum kringumstæðum leyfileg samkvæmt alþjóðalögum. Niðurstaða dómstólsins var að þetta stangaðist á við alþjóðalög, en að auki úrskurðaði dómstóllinn að skv. 6. grein NTP-samningsins bæri öllum ríkjum sem ættu kjarnorkuvopn skylda til að eyða þeim, hvort sem þau væru aðilar að samningum eða ekki.
Beiðnin til Alþjóðadómstólsins var samþykkt gegn atkvæðum eða með hjásetu kjarnorkuvopnaríkjanna, NATO-ríkjanna og margra fyrrum austantjaldsríkja, og má spyrja sig hvort óskin um að fá inngöngu í NATO hafi haft eitthvað með afstöðu þeirra að gera. Hlutlausu ríkin hafa síðan á nær hverju allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna borið upp ályktunartillögu til að hnykkja á niðurstöðu dómstóllsins og hefur hún alltaf verið samþykkt en atkvæði fallið á svipaðan hátt og atkvæðagreiðslan um beiðnina til dómstólsins. Það er reyndar eftirtektarvert að kjarnorkuvopnaríkin Indland og Pakistan hafa samþykkt þessar tillögur.
Endurskoðunarráðstefnan árið 2000 einkenndist af miklum ágreiningi en þó náðist samkomulag um einskonar aðgerðaráætlun í 13 liðum. Meðal þeirra má nefna: Tafarlaus undirritun og fullgilding CTBT-samningsins um algert bann við tilraunum með kjarnorkuvopn og engar tilraunir fram að þeim tíma sem hann tekur gildi, Afvopnunarráðstefnan í Vín ljúki sem fyrst samningum um bann við framleiðslu kjarnkleyfra efna fyrir kjarnorkuvopn, START-samingunum verði lokið og þeir komi til framkvæmda eins fljótt og auðið er, ABM-samningnum um bann við uppsetningu gagneldflauga gegn langdrægum eldflaugum verði haldið við og hann styrktur og kjarnorkuvopnaríkin taki þegar til við eyðingu kjarnorkuvopna sinna.
Að margra mati hefur þróunin ekki gengið eins og skyldi. Kína og Bandaríkin hafa ekki staðfest CTBT-samninginn og bandarísk stjórnvöld sýna engan vilja til þess. Þótt öll kjarnorkuvopnaríkin, sem eiga aðild að NPT-samningnum, hafi staðið við loforð sín um að stunda ekki tilraunasprengingar hafa þau þróað aðrar aðferðir til að prófa kjarnorkusprengjur og alla vega Bandaríkin, Bretland, Frakkland og Rússland hafa stundað slíkar prófanir og unnið að þróun nýrra kjarnorkuvopna. Varðandi fækkun kjarnorkuvopna og skref í átt til eyðingar þeirra hefur þróunin orðið hægari á undanförnum árum og jafnvel öfug í sumum atriðum. Að vísu var undirritaður samningur í Moskvu í mars 2003 milli Bandaríkjanna og Rússlands um að hvort ríki um sig fækki kjarnaoddum sínum í 1700 til 2200 á næstu tíu árum. En bæði Bandaríkin og Rússland vinna að þróun nýrra tegunda kjarnorkuvopna, bresk stjórnvöld hafa lýst því yfir að kjarnorkuafvopnun komi ekki til í náinni framtíð, Frakkar hafa ekki gert neitt varðandi fækkun kjarnorkuvopna síðan á árunum 1996-1998 og eru að þróa ný vopn og talið er að Kína hafa bæði aukið og endurbætt kjarnorkuvopnabirgðir sínar. Í desember 2001 sögðu bandarísk stjórnvöld upp ABM-samningnum og tók uppsögnin gildi 13. júní 2002 og START II samningurinn sem var undirritaður árið 1993 hefur enn ekki gengið í gildi.
Það er því full ástæða til að taka nú vel á í baráttunni gegn kjarnorkuvopnum. Á þessu ári eru liðin 60 ár síðan kjarnorkusprengjunum var varpað á Hírósíma og Nagasakí. Síðan þá hefur verið háð barátta gegn kjarnorkuvánni, barátta fyrir því að öllum kjarnorkuvopnum verði eytt. NPT-samningurinn hefur reynst vel til að hefta útbreiðslu kjarnorkuvopna. En hættan af þeim er fyrir hendi meðan þau eru til. Fyrir endurskoðunarráðstefnuna árið 2000 var myndað óformlegt alþjóðlegt samband (network) til baráttu gegn kjarnorkuvopnum, The Abolition 2000 Global Network, og eiga Samtök herstöðvaandstæðinga aðild að því ásamt um 2000 öðrum samtökum í meira en 90 löndum. Abolition 2000 hefur sent stjórnvöldum allra ríkja heims bréf þar sem þau eru hvött til að setja sér áætlun um kjarnorkuafvopnun og er vísað til 6. greinarinnar í NPT-samningnum. Þetta bréf er aðgengilegt á vefsíðunni www.abolitionnow.org. Hvað munu íslensk stjórnvöld gera?
Nánar um NPT-samninginn, sjá
grein sem enn er í vinnslu:
http://notendur.centrum.is/~einarol/npt-samningurinn.htm