Samningurinn um að hefta útbreiðslu kjarnavopna eða
á ensku Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons, var gerður
1. júlí 1968 en tók gildi 5. mars 1970. Oft er samningurinn stuttnefndur á
ensku Non-Proliferation Treaty eða NPT-samningurinn.
Ísland er meðal stofnaðila að samningnum (1) en aðeins þrjú ríki hafa ekki fullgilt hann: Indland,
Ísrael, Pakistan. Kúba fullgilti hann árið 2002 og Austur-Tímor 2003 og þar með
eru aðildarríkin orðin 189.
Í inngangi samningsins lýsa samningsaðilar yfir
„þeirri ætlun sinni að stöðva kjarnavopnakapphlaupið eins fljótt og auðið er og
gera raunhæfar ráðstafanir í þá veru að eyða kjarnavopnum“. Í 1. og 2. grein
samningsins skuldbinda kjarnorkuvopnaríkin sig til að afhenda ekki öðrum aðila
kjarnorkuvopn né aðstoða við framleiðslu þeirra en kjarnorkuvopnalausu ríkin
skuldbinda sig til að framleiða ekki né útvega sér kjarnorkuvopn. Í 3. grein er
Alþjóðakjarnorkumálastofnuninni falið eftirlit með þessu. Einnig skuldbinda
samningsaðilar sig til að láta ekki neinu kjarnorkuvopnalausu ríki í té til
friðsamlegrar notkunar efni eða tæki sem geta nýst til framleiðslu
kjarnorkuvopna nema það komi undir öryggisákvæði þessarar greinar.
6. grein samningsins þykir mörgum mjög mikilvæg.
Skv. henni skuldbinda samningsaðilar sig „til þess að halda áfram í góðri trú
samningum um raunhæfar ráðstafanir varðandi stöðvun kjarnorkuvopnakapphlaupsins
innan skamms tíma og eyðingu kjarnavopna og um samning um almenna og algjöra
afvopnun undir ströngu og raunhæfu, alþjóðlegu eftirliti.“
Í 7. grein er þess sérstaklega getið að ekkert í
samningnum raski rétti hvaða ríkjahóps sem er til að gera samninga um
kjarnorkuvopnalaus svæði.
Í 8. grein er ákveðið að fimm árum eftir
gildistöku samningsins skuli haldin ráðstefna til að endurskoða framkvæmd hans
en síðan geti meirihluti samningsaðila fengið ráðstefnur kallaðar saman á fimm
ára fresti til endurskoðunar hans. Í 10. grein er kveðið á um að 25 árum eftir
gildistöku samningsins skuli kalla saman ráðstefnu til að ákveða hvort
samningurinn eigi að vera áfram í gildi.
Þau ríki sem eru skilgreind og viðurkennd sem
kjarnorkuvopnaríki (stundum nefnd P-5 ríkin) í samningnum eru: Bretland, Bandaríkin, Rússland (áður Sovétríkin),
Frakkland og Kína. Bretland, Bandaríkin og Rússland voru stofnaðilar en
Frakkland og Kína fullgiltu samninginn ekki fyrr en 1992. A.m.k. þrjú önnur
ríki eiga kjarnorkuvopn (stundum nefnd D-3 ríkin), Indland, Pakistan og Ísrael.
Ekkert þeirra á aðild að samningnum. Nokkur önnur ríki hafa á undanförnum árum
verið talin eiga kjarnorkuvopn eða vera að koma sér þeim upp: Írak, Íran,
Norður-Kórea, Líbýa og Sýrland (2). Þau hafa öll fullgilt
samninginn. Þá voru Suður-Afríka og Brasilía einnig farin að vinna að því að
koma sé upp kjarnorkuvopnum á sínum tíma en voru þá ekki orðin aðilar að
samningnum.
Sú gagnrýni hefur komið fram að hugtakið kjarnorkuvopn
er hvergi skilgreint í samningnum en stórveldin urðu ásátt um að hann tæki ekki
til burðartækja fyrir kjarnorkuvopn. Þessi skilningur var nauðsynlegur til að
samningurinn gengi ekki í berhögg við ýmsa samninga og skuldbindingar ríkja
innan NATO og eflaust einnig Varsjárbandalagsins. Þannig getur samningurinn
t.d. ekki hindrað staðsetningu bandarískra kjarnorkuvopna í Þýskalandi, Ítalíu,
Hollandi og Belgíu, svo nokkur NATO-ríki séu nefnd, á meðan þessi vopn eru
undir bandarískri stjórn (3).
Það er mikilvægt að átta sig á að samningurinn
byggist í grundvallaratriðum á samkomulagi milli tveggja ríkjahópa:
kjarnorkuvopnalausu ríkin samþykktu að koma sé ekki upp kjarnorkuvopnum gegn
því að kjarnorkuvopnaríkin bindu enda á kjarnorkuvopnakapphlaupið innan skamms
tíma og tækju síðan til við algjöra afvopnum.
Ráðstefnur til endurskoðunar samningsins hafa
verið haldan á fimm ára fresti frá gildistöku hans. Þegar fyrsta ráðstefnan var
haldin árið 1975 höfðu 91 ríki fullgilt samninginn. Á ráðstefnunni lýstu mörg
ríkjanna, sem ekki áttu kjarnorkuvopn og stóðu utan við vestur- og
austurblokkir kalda stríðsins, óánægju sinni með það sem þau kölluðu einhliða
túlkun samningsins og fólst í að megináhersla var lögð á skyldur þeirra en
síður litið til réttinda þeirra (í samningnum eru ákvæði um jafnrétti til
friðsamlegar nýtingar kjarnorku) eða skyldna kjarnorkuvopnaríkjanna.
Sérstaklega var litið til þess hvort kjarnorkuvopnaríkin hefðu staðið við
skuldbindingar sínar gagnvart 6. greininni. Bandaríkin og Sovétríkin töldu hins
vegar að með samningsviðræðunum sem kallað voru SALT I væru þau að uppfylla
þessar skuldbindingar. Þrátt fyrir ágreining lauk ráðstefnunni með
lokayfirlýsingu þar sem m.a. komu fram áhyggjur vegna vígbúnaðarkapphlaupsins
þrátt fyrir ákveðna áfanga í viðræðum um takmörkun kjarnorkuvopna á undanförnum
árum og aðildarríkin, sérstaklega kjarnorkuvopnaríkin, voru hvött til að vinna
enn frekar að því að koma 6. greininni í framkvæmd.
Þegar önnur ráðstefnan var haldin árið 1980 hafði
aðildarríkjunum fjölgað í 112. Umræðurnar voru að miklu leyti á svipuðum nótum
og árið 1975. En nú tókst ekki að ná samkomulagi um lokayfirlýsingu og stafaði
það einkum af ágreiningi varðandi 6. greinina. Kjarnorkuvopnalausu ríkin
kröfðust fullgildingar SALT II samingsins sem leiðtogar Bandaríkjanna og
Sovétríkjanna undirrituðu árið 1979 en Bandaríkin heyktust á að fullgilda eftir
innrás Sovétríkjanna í Afganistan. Einnig gagnrýndu mörg hlutlaus ríki aðstoð
og samvinnu kjarnorkuvopnaríkjanna við ríki sem ekki áttu aðild að samningnum
og töldu að með því ynnu þau gegn markmiðum samningsins. Þá var einnig til
umræðu hvernig mætti tryggja öryggi kjarnorkuvopnalausu ríkjanna, einkum hinna
hlutlausu, en þau töldu þörf á því þar sem þeim væri meinað að koma sér upp
kjarnorkuvopnum.
Við þriðju ráðstefnuna 1985 hafði aðildaríkjunum
enn fjölgað í 131. Sum ríki í Afríku og Mið-Austurlöndum lýstu þá áhyggjum yfir
því að Ísrael og Suður-Afríka væru að koma sér upp kjarnorkuvopnum, en hvorugt
ríkið var þá aðili að samningnum. Eins og á fyrri ráðstefnunum tveimur snerust
umræðurnar mest um 6. greinina og hversu lítt miðað í átt til afvopnunar. Í því
sambandi lýstu margir vonbrigðum sínum yfir því að þríhliða viðræður
Sovétríkjanna, Bretlands og Bandaríkjanna um bann við tilraunir með
kjarnorkuvopn sem hófust árið 1977 höfðu ekki haldið áfram eftir 1980. Þrátt
fyrir ágreining tókst að setja saman lokayfirlýsingu þar sem kom fram mikill
stuðningur við samninginn. Á þessari ráðstefnu lýstu margir yfir stuðningi við
möguleika á kjarnorkuvopnalausum svæðum sem getið er um í 7. grein samningsins
og fögnuðu Rarotonga-samningum um kjarnorkuvopnalaust svæði á Suður-Kyrrahafinu
sem var lokið í ágúst 1985 og tók gildi árið eftir.
Við fjórðu ráðstefnuna árið 1990 voru
aðildarríkin orðin 140. Ennþá stóðu þó tvo af hinum viðurkenndu
kjarnorkuvopnaríkjum (P-5 ríkjum), Kína og Frakkland, utan samningsins. Þau
gerðust ekki aðilar að honum fyrr en 1992 en höfðu þó áheyrnarfulltrúa á
ráðstefnunni 1990. Á ráðstefnunni var upp ágreiningur um ýmislegt, svo sem um
friðsamlega notkun kjarnorku, öryggisákvæði sem fjallað er um í 3. grein
samningsins og tryggingu fyrir öryggi kjarnorkuvopnalausu ríkjanna. Þótt ekki
hefði komið til neinna brota á fyrstu tveimur greinum samningsins voru nú uppi
áhyggjur um að útbreiðsla tæknilegrar þekkingar gæti leitt til „láréttrar“
útbreiðslu kjarnorkuvopna. Varðandi 6. greinina, sem kveður á um afvopnun,
þótti nokkuð hafa þokast áfram við að hægja á vígbúnaðarkapphlaupinu á undanförnum
árum, en þó höfðu mörg ríki, einkum utan Vesturlanda, áhyggjur af að þróun
nýrra vopna á vegum kjarnorkuvopnaríkjanna gæti leitt til „lóðréttrar“
útbreiðslu kjarnorkuvopna. En aðalágreiningurinn varðaði framkvæmd 6.
greinarinnar, sérstaklega varðandi allsherjarbann við tilraunum með
kjarnorkuvopn, en um það atriði hafði líka verið ágreiningur árið 1985. Enginn
ágreiningur var þó um að takmarkið væri slíkt allsherjarbann, spurningin var
bara hvernig og hvenær. Á þessari ráðstefnu var rætt um hlutverk Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar.
Almennt var álitið að öryggisákvæði hennar hefðu skipt miklu máli og ástæða
væri til að styrkja þau enn frekar. Hins vegar kvörtuðu mörg kjarnorkuvopnalaus
ríki, einkum þróunarríki, yfir því að þeim væri gert erfitt fyrir að koma sér
upp kjarnorkutækni til friðsamlegrar notkunar. Þá kom líka enn upp og enn
sterkar en fyrr umræðan um tryggingu fyrir öryggi kjarnorkuvopnalausu ríkjanna.
Þá var einnig áberandi stuðningur við kjarnorkuvopnalaus svæði. Þótt ekki
tækist að koma saman lokaályktun, ekki síst vegna ágreinings um 6. greinina,
var almennt álitið að ráðstefnan hefði verið árangursrík og meginniðurstaðan
væri eindreginn stuðningur við samninginn.
Samningurinn kvað á um að eftir 25 ár skyldi tekin
ákvörðun um hvort hann ætti að vera áfram í gildi um óákveðinn tíma eða
framlengdur um ákveðinn tíma. Nú höfðu bæst við 38 aðildarrríki, þar á meðal
Frakkland og Kína, og þá voru þau orðin 178. Þetta var fyrsta ráðstefnan eftir
að Sovétríkin liðu undir lok og jafnframt voru nú öll hin viðurkenndu
kjanorkuvopnaríki (P-5 ríkin) orðin aðilar.
Eins og við mátti búast var ágreiningur fyrst og
fremst um framkvæmd afvopnunarákvæðisins í 6. grein og öryggisákvæðin og
ákvæðin um friðsamlega notkun kjarnorku í 3. og 4. grein. Varðandi framkvæmd 6.
greinarinnar voru kjarnorkuvopnalausu
ríkin almennt sammála um að kjarnorkuvopnaríkin þyrftu að sýna meiri vilja til
að ná takmarkinu um kjarnorkuafvopnun. Áhersla var lögð á að viðræðum um um
allsherjarbann við tilraunum með kjarnorkuvopn (CTBT-samningurinn) lyki ekki
seinna en 1996, eins og raunar varð, að sem fyrst yrðu hafnar og til lykta
leiddar viðræður um kjarnkleyf efni og að kjarnorkuvopnaríkin skuldbindu sig
til að til að ganga lengra í fækkun kjarnorkuvopna en kveðið var á um í START
II samningnum sem var undirritaður 1993 en hefur raunar enn ekki tekið gildi.
Kjarnorkuvopnaríkin héldu því fram að
vígbúnðarkapphlaupinu væri lokið og vísuðu til fækkunar vopna í kjölfar
START-samninga Bandaríkjanna og Rússlands og að sömu tilhneigingar gætti hjá
Bretlandi og Frakklandi. En þrátt fyrir þetta var það álit margra annarra ríkja
að í raun héldi kjarnorkuvopnakapphlaupið áfram ef litið væri til tæknilegrar
þróunar kjarnorkuvopna að undanförnu. Meirihluti kjarnorkuvopnalausu ríkjanna,
sérstaklega þau hlutlausu, kröfðust þess að viðræðum um útrýmingu hverskyns
kjarnorkuvopna yrði hraðað.
Það var mikið til einhugur um að myndun
kjarnorkuvopnalausra svæða stuðlaði að friði og öryggi bæði svæðisbundið og
alþjóðlega og væru skref í áttina að
kjarnorkuvopnalausum heimi. Samningar um Afríku og Suðaustur-Asíu voru þá í
deiglunni og því var fagnað og einnig var áhugi á myndun kjarnorkuvopnalauss
svæðis í Mið-Austurlöndum. Hins vegar náðist ekki samkomulag um tillögu
Hvíta-Rússlands um kjarnorkuvopnalaust svæði í Mið-Evrópu.
Fram að þessu hafði aldrei verið upp ágreiningur
um fyrstu tvær greinar samningsins en nú héldu hlutlausu ríkin því fram með
stuðningi nokkurra annarra að sum kjornorkuvopnaríkin hefðu farið út fyrir bókstaf
og anda 1. greinarinnar með flutningi kjarnokuvopna sín á milli og með samvinnu
við hópa kjarnorkuvopnalausra ríkja vegna svæðisbundinna ráðstafana. Hins vegar
var ekki um nein brot að ræða gagnvart 2. greininni nema af hálfu Íraks en hins
vegar voru uppi áhyggjur um framkvæmd samkomulags um öryggisákvæði milli
Norður-Kóreu og Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar. Þá lýstu mörg ríki, einkum
í Mið-Austurlöndum, yfir áhyggjum vegna kjarnorkuvopnaþróunar Ísraels og þær
áhyggjur voru teknar upp í ályktun ráðstefnunnar um Mið-Austurlönd.
Þar sem ráðstefnunni bar skylda til að afgreiða
spurninguna um hvort samningurinn ætti að gilda áfram um óákveðinn tíma eða
tímabundið gafst ekki tími til að afgreiða ýmis mál sem ágreiningur var um og
þess vegna afgreiddi hún enga lokaályktun.
Þó að meirihluti aðildarríkjanna væri fylgjandi
því að samningurinn gilti áfram ótímabundið var enginn einhugur um það. En í
ljósi þess að meirihlutinn var því fylgjandi tók ráðstefnan ákvörðun um það að
samningurinn skyldi gilda áfram ótímabundið. Tvær aðrar ákvarðandi mynduðu líka
forsendu fyrir þessari ákvörðun.
Fyrsta ákvörðunin var um að efla
undirbúningsvinnuna að endurskoðun samingsins samkvæmt ákvæðum 8. greinarinnar
um endurskoðunarráðstefnu á fimm ára fresti. Ákveðið var að halda árlega
undirbúningsfundi fyrir ráðstefnuna árið 2000 frá árinu 1997 og nánari útlistun
um hvernig vinnunni skyldi hagað.
Önnur ákvörðunin var um grundvallaratriði og
markmið varðandi hindrun útbreiðslu kjarnorkuvopna og afvopnun. Lögð var
áhersla á að öll ríki gerðust aðilar að samningnum og þau ríki sem á vantaði
hvött til þess. Í öðru lagi var lögð áhersla á að samningurinn gengdi hlutverki
sínu að koma í veg fyrir útbreiðslu kjarnorkuvopna. Í þriðja lagi var hnykkt á
nauðsyn afvopnunar. „Í þessu skyni staðfesta kjarnorkuvopnaríkin skuldbindingu
sína samkvæmt 6. grein um að halda áfram í góðri trú samningum um raunhæfar
ráðstafanir varðandi eyðingu kjarnorkuvopna.“ Til þess að tryggja framkvæmd 6.
greinarinnar var sagt nauðsynlegt að ljúka samningum um allsherjarbann við
tilraunum með kjarnorkuvopn eigi síðar en árið 1996, að taka upp
samningaviðræður um bann við framleiðslu kjarnkleyfra efna sem hægt yrði að
nota í kjarnorkuvopn og að kjarnorkuvopnaríkin færu gagngert að fækka
kjarnorkuvopnum með það að markmiði að útrýma þeim. Í fjórða lagi var lögð
áhersla á mikilvægi kjarnorkuvopnalausra svæða, einkum þar sem spenna ríkti og
voru Mið-Austurlönd sérstaklega nefnd. Látin var í ljós ósk um að fleiri
kjarnorkuvopnalaus svæði væru orðin að veruleika þegar næsta
endurskoðunarráðstefna hæfist árið 2000. Í fimmta lagi var lögð áhersla á að
öryggi kjarnorkuvopnalausu ríkjanna yrði tryggt varðandi notkun eða hótun um
notkun kjarnorkuvopna og var vísað til nýlegrar ályktunar allsherjarþings SÞ
númer 984 frá 11. apríl 1995. Í sjötta og sjöunda lagi voru atriði varðandi
styrkingu Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar og friðsamlega nýtingu kjarnorku.
Þá var einnig var samþykkt ályktun um
Mið-Austurlönd.
Það gekk eftir að samningur náðist um allsherjarbann
við tilraunum með kjarnorkuvopn, CTBT-samningurinn, í september 1996. Nú hafa
175 ríki undirritað hann og 120 fullgilt hann. En samningurinn tekur ekki gildi
fyrr en 44 ríki sem tilgreind eru í viðauka við hann hafa fullgilt hann, en það
eru þau ríki sem hafa yfir að ráða kjarnorkuvopnum eða kjarnaofnum. Enn hafa
aðeins 33 af þessum ríkjum fullgilt hann en þessi eru eftir: Indland, Pakistan
og Norður-Kórea, sem hafa enn ekki undirritað hann, og Bandaríkin, Kína,
Kólumbía, Egyptaland, Indónesía, Íran, Ísrael og Víetnam, sem hafa undirritað
hann en ekki fullgilt. Alþjóðaráðstefnur hafa verið haldnar til að þrýsta á um
fulla gildistöku samningsins. Fastaráð samningsins í Vínarborg telur að
forsenda þess að samningurinn taki gildi sé að Bandaríkin fullgildi hann. Þau
voru meðal fyrstu ríkja til að undirrita hann og Bill Clinton lagði áherslu á
fullgildingu hans en öldungadeildin hafnaði því og ekki jukust vonir um það með
valdatöku Bush (4).
8. júlí 1996 sendi Alþjóðadómstóllinn frá sér
ráðgefandi álit um lögmæti þess að hóta beitingu kjarnorkuvopna eða beita þeim.
Alþjóðdómstóllinn sendi þetta álit frá sér að beiðni Allsherjarþings Sameinuðu
þjóðanna en dómstóllinn starfar á vegum þeirra. Þessi beiðni var samþykkt með
ályktun númer 49/75 K 15. des. 1994, en hún var lögð fyrir þingið af hálfu
aðildarríkja Samtaka hlutlausra ríka. Spurning var á þessa leið: „Er hótun um
beitingu eða beiting kjarnorkuvopna undir nokkrum kringumstæðum leyfileg
samkvæmt alþjóðalögum?“ Tillagan var samþykkt með 78 atkvæðum, á móti voru 43
ríki, þ.á.m. Ísland, 38 sátu hjá. Meðal þeirra sem voru á móti og sátu hjá voru
flest eða öll NATO-ríkin og mörg fyrrum austantjaldsríki (5).
Meginniðurstaða dómstólins var að hvorki
beiting kjarnorkuvopna né hótun um að beita þeim stæðist alþjóðalög.
Þessi niðurstaða var rækilega rökstudd, einkum út frá sérstöðu þessara vopna,
gífurlegum eyðingarmætti og afdrifaríkum afleiðingu ef þeim yrði beitt. Því
væri notkun þeirra ólögleg og þar með væri líka ólöglegt að hóta því að beita
þeim. Með þessu hafði dómstóllin svarað því sem allsherjarþingið lagði fyrir
hann en að eigin frumkvæði kvað hann líka upp úr með það að skuldbindingin í 6.
grein NPT-samningsins um eyðingu kjarnorkuvopna þýddi einfaldlega að öllum
ríkjum sem ættu kjarnorkuvopn bæri skylda til að eyða þeim. Þetta hefði verið
samþykkt af nær öllum ríkjum heims og sú samþykkt gilti líka fyrir þau þrjú
ríki sem ekki hafa fullgilt sáttmálann (6).
Kjarnorkuvopnaríkin hafa reynt að beita rökum til
að fara að fara kringum dóminn en meirihluti ríkja heims hefur ekki fallist á
þau rök. Malasía lagði ályktunartillögu fyrir allsherjarþingið (nr. 51/45 M 10.
des. 1996) haustið 1996 með tilvísun m.a. til 6. greinar NPT-samningsins og til
dómsins, um að öll ríki uppfylli skyldu sína varðandi kjarnorkuafvopnun með því
að hefja strax á næsta ári samningaviðræður með það fyrir augum að „ná sem
fyrst samkomulagi um bann við þróun, framleiðslu, prófun, staðsetningu,
birgðasöfnun, flutningi, hótun eða notkun kjarnorkuvopna og um undirbúning
eyðingu þeirra“, og var hún samþykkt í desember það ár með atkvæðum 115 ríkja.
22 ríki greiddu atkvæði gegn henni en 32, þ.á.m. Ísland, sátu hjá. Þessi
tillaga hefur síðan verið lögð fram á flestum þingum og hafa atkvæði fallað á
svipaðan hátt og hefur Ísland ýmist verið á móti eða setið hjá. Meðal þeirra
ríkja sem hafa verið á móti eða setið hjá eru flest eða öll NATO-ríkin og mörg
fyrrum austantjaldsríki og öll kjarnorkuvopnaríkin nema Indland og Pakistan sem
hafa greitt atkvæði með þessum tillögum. Rétt er að geta þess að
allsherjarþingið hefur tekið fyrir á undanförnum árum margar aðrar ályktunartillögur
sem snúast á einhvern hátt um kjarnorkuafvopnun og verður það ekki rakið nánar
hér (7).
Eins og fram hefur komið er vikið að möguleikum á
kjarnorkulausum svæðum í NPT-samningnum og endurskoðunarráðstefnurnar hafa
hvatt til myndunar slíkra svæða. Rarotonga-samningurinn um kjarnorkuvopnalaust
svæði á Suður-Kyrrahafinu var gerður árið 1985 og tók gildi árið eftir. Áður
hafði hafði verið samið um kjarnorkuvopnalaust svæði á Suðurskautslandinu árið
1959 með gildistöku 1961, bann við tilraunum með kjarnorkuvopn í hiningeimnum
árið 1963, bann við staðsetningu kjarnorkuvopna á hafsbotni 1969 og
Tlatelolco-samningurinn um kjarnorkuvopnalaust svæði í Rómönsku Ameríku og
Karíbahafinu var gerður árið 1967 en tók gildi 1968. Síðan hafa bæst við
Bangkok-samningurinn um Suðaustur-Asíu 1995 með gildistíma frá 1996 og
Pelindaba-samningurinn 1996, en hann hefur ekki enn komið til framkvæmda (8). Þannig hafa nú verið gerðir samningar um að mestallt
suðurhvel jarðar sé kjarnorkuvopnalaust svæði. Áhugi hefur verið fyrir myndun
kjarnorkuvopnalauss svæðis í Mið-Austurlöndum en hugmyndir um
kjarnorkuvopnalausa Mið-Evrópu hafa ekki náð fram að ganga. Lagðar hafa verið
fyrir allsherjarþingið tillögur um kjanorkuvopnalaus svæði í Mið-Asíu. Einnig
hafa verið uppi hugmyndir um
kjarnorkuvopnalaus svæði í Suður-Asíu og Norðaustur-Asíu sem tæki til
Japans, Norður- og Suður-Kóreu, Tævan og hluta Kína, Mongólíu og Rússlands.
Þess hugmyndir eru þó vonlitlar nú í ljósi afstöðu Norðu-Kóreu og Bandaríkjanna
sem þyrftu væntanlega að vera aðilar að slíku samkomulagi. Þá hafa líka hafa
verið uppi hugmyndir um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norður-Atlantshafi og
Norðurlöndum og kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og grannsvæðum
Norðurlanda er á stefnuskrá hóps vinstrisósíalista og umhverfissinna í
Norðurlandaráði. Einnig hafa einstök lönd eins og Mongólía og Austurríki lýst
yfir kjarnorkuvopnaleysi og ríki innan kjarnorkulausra svæða, Filippseyjar og
Nýja Sjáland, hafa sett lög sem ganga lengra en hinar svæðisbundnu
yfirlýsingar. Á Alþingi Íslendinga hafa nokkrum sinnum verið lögð fram frumvörp
um kjarnorkuvopnalaust Ísland en verið hafnað með tilvísun til skuldbindinga
Íslands gangvart NATO. Loks er þess að geta að fjölmörg sveitarfélög víða um
heim hafa samþykkt yfirlýsingar um að viðkomandi sveitarfélög séu
kjarnorkuvopnalaus svæði. Í árslok 2002 höfðu 92 af 105 sveitarfélögum sem þá
voru á Íslandi samþykkt friðlýsingu fyrir kjarnorku-, sýkla- og efnavopnum (9).
Í samræmi við ákvarðanir ráðstefnunnar 1995 var
sett upp undirbúningsnefnd fyrir ráðstefnuna 2000 sem koma saman árlega síðustu
þrjú árin fyrir ráðstefnuna. Á fundum hennar var fyrst og fremst rætt um
algildi samningsins, þ.e. að öll ríki heims ættu að eiga aðild að honum, bann
við útbreiðslu kjarnorkuvopna, kjarnorkuafvopnun, viðræður um bann við
framleiðslu kjarnkleyfra efna fyrir kjarnorkuvopn, öryggistryggingu fyrir
aðildarríki NPT-samningsins, myndun kjarnorkuvopnalausra svæða, friðsamlega
notkun kjarnorku og ályktunina um Mið-Austurlönd sem var samykkt á ráðstefnunni
1995. Á fundum nefndarinnar var áberandi ágreiningur milli
kjarnorkuvopnaríkjanna og aðildarríkja Samtaka hlutlausra ríkja (Non-Aligned
Movement – NAM) einkum um framkvæmd 6. greinarinnar. Varðandi kjarnkleyf
efni var sett upp nefnd á Afvopnunarráðstefnunni í Genf (10)
en henni hefur ekki tekist að komast að niðurstöðu.
Þegar kom að ráðstefnunni 2000 áttu aðeins fjögur
ríki eftir að fullgilda samninginn, Indland, Ísrael, Pakistan og Kúba. Þrátt
fyrir margvíslegan ágreining á ráðstefnunni tókst henni að koma sér saman um
lokaskjal, en það hafði ekki tekist síðan 1985 (11). Merkasta
framlag hennar þykir þó vera samþykkt hennar um 13 skref til algerrar
afvopnunar (12). Meðal þeirra má nefna:
En skref númer 6 er það sem mesta athygli hefur
vakið og oftast er vitnað til:
Síðasta endurskoðunarráðstefna var haldin 2. til
27. maí 2005. Í sem stystu máli má segja að hún hafi borið heldur lítinn
árangur, en annars vísast til tveggja greina sem birtust á Friðarvefnum 20. maí
2005, „Baráttan gegn kjarnorkuvopnum og ábyrgð Bandaríkjanna“, og 3. júní 2005,
„Kjarnorkuvopnalaus Evrópa?“ (14). En þegar þetta er
skrifað er staðan varðandi kjarnorkuafvopnun ekki sérlega góð. Að margra mati
hefur þróunin ekki gengið eins og skyldi. Bretland, Frakkland og Rússland hafa
staðfest CTBT-samninginn en ekki Kína og Bandaríkin. Kínversk stjórnvöld hafa
þó nýverið lýst yfir stuðningi sínum við hann en bandarísk stjórnvöld hafa hins
vegar lýst því yfir að þau styðji hann ekki. Þótt öll kjarnorkuvopnaríkin, sem
eiga aðild að NPT-samningnum, hafi staðið við loforð sín um að stunda ekki
tilraunasprengingar hafa þau þróað aðrar aðferðir til að prófa
kjarnorkusprengjur og alla vega Bandaríkin, Bretland, Frakkland og Rússland
hafa stundað slíkar prófanir og unnið að þróun nýrra kjarnorkuvopna. Varðandi
fækkun kjarnorkuvopna og skref í átt til eyðingar þeirra hefur þróunin orðið
hægari á undanförnum árum og jafnvel öfug í sumum atriðum. Að vísu var undirritaður
samningur í Moskvu í mars 2003 milli Bandaríkjanna og Rússlands um að hvort
ríki um sig fækki kjarnaoddum sínum í 1700 til 2200 á næstu tíu árum. En bæði
Bandaríkin og Rússland vinna að þróun nýrra tegunda kjarnorkuvopna, bresk
stjórnvöld hafa lýst því yfir að kjarnorkuafvopnun komi ekki til í náinni
framtíð, Frakkar hafa ekki gert neitt varðandi fækkun kjarnorkuvopna síðan á
árunum 1996-1998 og eru að þróa ný vopn og talið er að Kína hafa bæði aukið og
endurbætt kjarnorkuvopnabirgðir sínar. Í desember 2001 sögðu bandarísk
stjórnvöld upp ABM-samningnum og tók uppsögnin gildi 13. júní 2002 og START II
samningurinn sem var undirritaður árið 1993 hefur enn ekki gengið í gildi.
27. desember 2005
Einar Ólafsson
(1) Auglýsing þar um er dagsett 23. okt. 1969 og birtist ásamt
samningstextanum í C-deild Stjórnartíðinda 1969. Þar er samningurinn kallaður Samningurinn
um að dreifa ekki kjarnavopnum. Enskan texta þessa samnings og annarra
samninga á þessu sviði er hægt að nálgast t.d. á vefslóðinni http://disarmament.un.org:8080/TreatyStatus.nsf.
Um forsögu og upphaf samningsins er fjallað í 4. riti Öryggismálanenfdar eftir
Albert Jónsson og Þórð Ingva Guðmundsson, Samningar um afvopnum og takmörkun
vígbúnaðar, 1985, s. 45-48. Í þessu riti er einnig fjallað um aðra samninga
um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar til ársins 1985, bæði tvíhliða samninga
Bandaríkjanna og Sovétríkjanna og fjölþjóðasamninga.
(2) The Acronym Institute for Disarmament Diplomacy hefur
tekið saman upplýsingar um þetta á vefsíðunni http://www.acronym.org.uk/wmd/index.htm.
(3) Albert Jónsson og Þórður Ingvi Guðmundsson, Samningar um
afvopnun og takmörkun vígbúnaðar, 1985, s. 47.
(4) Um CTBT-samninginn, sjá http://www.reachingcriticalwill.org/legal/ctbt/ctbtindex.html,
http://www.acronym.org.uk/ctbt/
og vefsíðu undirbúningsnefndar CTBT-stofnunarinnar (CTBTO) í Vín, http://www.ctbto.org.
(5) Þessi ályktun er aðgengileg í gagnasafni SÞ, http://www.un.org/documents/resga.htm,
en einnig á vef
Malaysian Institute for Nuclear Technology Research (MINT), http://www.mint.gov.my/policy/nuc_disarm/unga49_75K.htm.
(6) Um dóminn, sjá http://www.lcnp.org/wcourt/adlegalintro.htm,
sjá líka umfjöllun Elíasar Davíðssonar: http://www.aldeilis.net/islfrid/kjarnorku1.html
og http://www.aldeilis.net/islfrid/kjarnorku2.html.
Útdráttur dómstólsins sjálfs: http://www.icj-cij.org/icjwww/idecisions/isummaries/iunanaummary960708.htm.
Dómurinn í heild: http://www.icj-cij.org/icjwww/icases/iunan/iunan_judgment_advisory%20opinion_19960708/iunan_judgment_toc.htm
(7) Umræddar ályktanir má flestar finna á vef Malaysian Institute for
Nuclear Technology Research (MINT):
http://www.mint.gov.my/policy/nuc_disarm/unga51_45M.htm
http://www.mint.gov.my/policy/nuc_disarm/unga52_38O.htm
http://www.mint.gov.my/policy/nuc_disarm/unga53_77W.htm
http://www.mint.gov.my/policy/nuc_disarm/unga54_54Q.htm
http://www.mint.gov.my/policy/nuc_disarm/unga55_33X.htm
http://www.mint.gov.my/policy/nuc_disarm/unga56_24S.htm
sbr.
líka http://disarmament2.un.org/vote.nsf
(8) Um kjarnorkuvopnalaus svæði, sjá http://www.nuclearfiles.org/redocuments/treaties-nwfz.html
og http://www.tni.org/nukes-docs/nwfz.htm.
Frumvarp um kjarnorkuvopnalaust Nýja-Sjáland, Tlatelolco-samningurinn og
samanburður á Rarotonga-samningnum og Tlatelolco-samningnum eru birt á íslensku
sem fylgiskjöl með frumvarpi um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og
eiturefnavopnum á þinginu 1999-2000, http://www.althingi.is/altext/125/s/0655.html.
Umræður, tillögur og samningar um kjarnorkuvopnalausa svæði með sérstakri
áherslu á umræður um slíkt svæði á Norðurlöndum fram til 1982 er til
umfjöllunar í 3. riti Öryggismálanefndar eftir Þórð Ingva Guðmundsson, Kjarnorkuvopnalaus
svæði. Tillögur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og umræður á Norðulöndum.
1982
(9) http://fridur.is/listi.asp?nr=208.
(10) Confernece on Disarmament (D-CD), sem sett var á fót á
vegum SÞ 1979, hefur ásamt allsherjarþinginu verið aðalvettvangur umræðna um
afvopnunarmál og vígbúnðareftirlit en hefur verið meira og minna óstarfhæf
vegna ágreinings síðan 1996.
(11) http://www.reachingcriticalwill.org/legal/npt/2000FD.pdf.
(12) http://www.reachingcriticalwill.org/legal/npt/13point.html.
(13) Um endurskoðunarráðstefnuna 2000, sjá: http://disarmament2.un.org/wmd/npt/nptrevhome.html
og ítarlega skýrslu í tímariti The Acronym Intistute, Disarmament Diplomacy,
no. 46, maí 2000: Rebecca Johnson, „The 2000 NPT Review Conference: A
Delicate, Hard-Won Compromise“, http://www.acronym.org.uk/46npt.htm.
Um hvort skrefin þrettán hafi verið stigin: NGO
Shadow Report on Nuclear Disarmament: Accountability
is Democracy Transparency is Security. Nuclear Weapon States’ Compliance with the 13 Steps http://www.reachingcriticalwill.org/legal/npt/shadowreport/13steps.pdf
(14) Um endurskoðunarráðstefnuna 2005, sjá: http://www.acronym.org.uk/npt/index.htm
og http://www.reachingcriticalwill.org/legal/npt/nptindex1.html#docs.