|
Einar Ólafsson |
Veljum öðruvísi veröld |
Októberbyltingin 90 ára
|
|
|
eftir Einar Ólafsson |
|
|
|
7.
nóvember 2007 Níutíu ár eru
liðin frá þeim degi sem venjulega er talinn dagur rússnesku byltingarinnar. Þessi bylting gaf
mörgum von og var að sumu leyti framfaraskref, en hún hafði líka skelfilegar
afleiðingar. Þegar við metum þessa byltingu nú níutíu árum seinna og sextán
árum eftir að Sovétríkin voru leyst upp (8. desember 1991), þá er mikilvægt
að horfa á allt samhengið. Raunveruleg
samfélagsbylting verður aldrei á einum degi. Sjöundi nóvember 1917 var
dagurinn sem bolsévíkar tóku völdin. Þótt bolsévíkar hafi á þessum tíma verið
fámennur hópur, þá var ekki um að ræða einbert valdarán fámenns hóps. Aðdragandi
byltingarinnar var langur og sjálf byltingin hófst með uppreisn verkamanna og
hermanna í febrúar 1917. Keisarastjórnin féll og borgaraleg bráðabirgðastjórn
var mynduð. En byltingarþróunin hélt áfram, bráðabirgðastjórnin var ekki í
takt við hana, réði ekki við ástandið og til varð það sem Lenín kallaði
tvíveldi. Önnur stjórn, Pétursborgarráðið (Petrograd Soviet), varð til í takt
við byltingarþróunina. Róttækir sósíalistar réðu því. Þróunin var mjög hröð,
bolsévíkaflokkurinn var lítill flokkur en skipulagður og hafði skilning á
stöðunni og skipulagði valdatökuna, það er að segja þá aðgerð sem batt enda á
tvíveldið, sem auðvitað hlaut að taka enda einhvern veginn. Það er alltaf
erfitt að spá um þróunina ef einhverjir atburðir hefðu orðið öðruvísi. Hvað hefði
gerst ef bolsévíkar hefðu ekki tekið af skarið í byrjun nóvember 1917. Hefði
byltingarþróunin verið stöðvuð með valdi? Verkalýðurinn var meira og minna
óskipulagður. Með því að skipuleggja valdatökuna voru bolsévíkar að koma í
veg fyrir þann hugsanlega og jafnvel líklega möguleika að byltingin yrði kæfð
með ofbeldi. En sagnfræði í skildagatíð er ekki góð sagnfræði. Iðnvæðing var
hafin í Rússlandi fyrir byltinguna en kjör alþýðu voru mjög slæm og arðrán
mikið. Byltingin varð til þess að hraða iðnvæðingunni og kjör alþýðu bötnuðu.
En byltingarstjórnin stóð frammi fyrir gífurlegum erfiðleikum. Ástandið í
landinu var slæmt eftir þátttökuna í heimsstyrjöldinni og ekki bætti úr skák
að Vesturveldin gerðu innrás í Rússland til að bæla niður byltinguna. Alls
tóku fjórtán ríki þátt í þessari innrás. Þetta vill oft gleymast þótt
innrásir Sovétríkjanna í Ungverjaland og Tékkóslóvakíu gleymist seint. Efnahagsþróuninni
fylgdi ekki lýðræðisþróun. Að sumu leyti verður þar að líta til þessarar
innrásar og gagnbyltingastarfs sem naut stuðnings Vesturveldanna. Það var
styrjaldarástand til að byrja með. Ekki verður þó allt afsakað með því. Það
má gagnrýna lýðræðisskilning bolsévíkanna. Þeir voru kannski einum of vissir
um að þeir væru handhafar sannleikans sem réttlætti skoðanakúgun. Ástandið
ýtti svo undir þetta. Forystumenn bolsévíka, ekki aðeins Stalín heldur líka
Lenín, Trotskí og fleiri, hafa verið taldir miskunnarlausir harðstjórar. Þó
er hæpið annað en Lenín og Trotskí, og kannski líka Stalín í byrjun, hafi
fyrst og fremst haft hag alþýðu í huga þegar þeir gerðust byltingarsinnar.
Hafi þeir ætlað að skara elda að sinni köku, þá hefðu aðrar leiðir verið þeim
auðveldari. En allir gátu þeir verið miskunnarlausir í hugsjónastarfi sínu,
tilgangurinn helgaði oft meðalið. Það er síðan erfitt að greina að eggið og
hænuna þegar kemur fram á Stalínstímann. Var Stalín orsök ástandsins eða
afleiðing? Eflaust er um víxlverkun að ræða. Stalín skapaði ekki alfarið það
ástand sem stjórnartíð hans einkenndist af, að sumu leyti spratt það af
einsflokkskerfinu og tortryggni sem hafði grafið um sig frá upphafi gagnvart
hugsanlegum gagnbyltingarmönnum. Kerfið úrkynjaðist. Ástandið varð mjög
fljótt sjúkt án þess að hægt sé að kenna neinum einum forystumanni um það.
Stalín gerði það hinsvegar illt verra. Sleppum skildagatíðinni: hvað mundi
hafa gerst ef, – t.d. ef Trotskí hefði tekið við í stað Stalíns? Ef við lítum
til baka, þá er eðlilegt að margir hafi hrifist af rússnesku byltingunnni í
upphafi. Verkalýðsstéttin á Vesturlöndum bjó við mjög bág kjör og arðrán var
mikið. Og ekki var ástandið betra hjá alþýðu manna í öðrum heimsálfum. Um
allan heim kraumaði byltingarhreyfingin, ekki bara í fámennum
byltingarsinnuðum flokkum, heldur meðal alþýðunnar. Það lá við byltingu í
Þýskalandi árið 1918, í borgarastyrjöldinni á Spáni 1936 til 1939 voru
kommúnistar og anarkistar í fararbroddi gegn Franco. Aðeins tveim áratugum
eftir lok fyrri heimstyrjaldarinnar hófst önnur heimsstyrjöld, hálfu verri en
hin fyrri. Að henni lokinni sá borgarastéttin á Vesturlöndum þann kost
vænstan að samþykkja kröfur alþýðu um styrkara velferðarkerfi. Að sumu leyti
var það vegna styrks verkalýðshreyfingarinnar og þar skipti fyrirmynd
Sovétríkjanna og hinna nýju sósíalísku ríkja máli, því að þrátt fyrir
kúgunina í þessum ríkjum, þá gat verkalýður Vesturlanda líka að vissu leyti
horft til þess félagslega kerfis sem þar hafði verið byggt upp. En að vissu
leyti hafði borgarastéttin á Vesturlöndum reyndar líka hag af uppbyggingu
velferðarríkisins um skeið þar til hún fór að sjá sér meiri hag í að brjóta
velferðarkerfið niður og taka að sér að reka þá starfsemi þess sem hægt er að
hagnast á. En það er önnur saga. Það er
svolítið merkilegt að það gerist á sama tíma að sósíalísku ríkin líða undir
lok og nýfrjálshyggjan verður ráðandi. Staðan í heiminum er nú mjög ólík því
sem hún var á fyrstu tveim til þrem áratugunum eftir seinni heimstyrjöldina.
Þá var einhverskonar sósíalískt kerfi í stórum hluta heimsins,
þjóðfrelsishreyfingar hins svokallaða þriðja heims höfðu sósíalisma meira og
minna að leiðarljósi, velferðarríkið virtist standa styrkum fótum víða á
Vesturlöndum, sósíalismi og kommúnismi voru stefnur sem þótti ekki tiltökumál
að ungt fólk aðhylltist. Nú eru sósíalísku ríkin horfin og flestir eru
sammála um að þau hafi verið svo meingölluð að lítil eftirsjá sé að þeim.
Hinsvegar hefur hrun þeirra ekki alltaf orðið alþýðunni til hagsbóta. Í
Rússlandi sjá margir eftir hinum meingölluðu Sovétríkjum. Það sem áður var
sameign almennings hefur lent í höndum fáeinna nýríkra manna.
Velferðarkerfið, hversu gallað sem það var, er horfið. Sama hefur gerst á
Vesturlöndum. Raunverulegt lýðræði er takmarkað vegna gífurlegra valda
tiltölulega fámenns hóps auðmanna eða stórfyrirtækja. Arðrán á heimsvísu er
geigvænlegt. Umsvif stórfyrirtækjanna eru ógn við bæði náttúrlegt umhverfi og
samfélagið. Sú gífurlega
misskipting auðs og valda og sú hugmyndafræði stöðugs vaxtar og gróða, sem nú
er ríkjandi, getur ekki staðist til lengdar. Kannski er þörf á miklu
djúptækari breytingum en urðu með byltingum tuttugustu aldarinnar. Því að
þrátt yfir allt voru þær ansi takmarkaðar. Grunnhugmyndafræði nítjándu
aldarinnar, hin tæknilega rökhyggja, var ríkjandi jafnt í hinum sósíalíska
sem hinum kapítalíska heimi tuttugustu aldarinnar. Bylting tuttugustu og fyrstu
aldarinnar þarf að komast út fyrir þessa hugmyndafræði. Við þurfum ekki
aðeins að læra af mistökum rússnesku byltingarinnar heldur líka af
takmörkunum hennar. Hún var í rauninni aldrei nógu róttæk – og
sennilega gat hún ekki orðið það á þeim tíma. Sjá nánari pælingar í tveim gömlum greinum: |
|
|