Birtist í Bókasafninu, tímariti Upplýsingar, félags
bókasafns- og upplýsingafræða, 30. árgangi, 2006.
Ruth Rikowski: Globalisation, Information and Libraries.
The implications of the World Trade Organisation’s GATS and TRIPS Agreements.
Chandos Publishing. Oxford. 2005
Eins og áður hefur komið fram á vettvangi Upplýsingar og á síðum Bókasafnsins (28. árg. 2004) og Fregna (30. árg. 2. tbl. Júní 2005, s. 23) hafa samningar Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO), einkum GATS-samningurinn um þjónustuviðskipti, valdið nokkrum áhyggjum vegna þeirrar tilhneigingar að markaðsvæða almannaþjónustuna og þar á meðal þjónustu bókasafna við almenning. Þetta hefur verið til umræðu og athugunar á vettvangi IFLA og EBLIDA og hefur verið starfandi starfshópur um þetta málefni um á vegum EBLIDA nokkurra ára skeið.
Snemma á síðasta ári kom út bók með því mikla nafni Globalisation, Information and Libraries. The implications of the World Trade Organisation’s GATS and TRIPS Agreements. Höfundur bókarinnar er Ruth Rikowski. Hún er bókasafnsfræðingur, vann áður við almenningsbókasöfn og síðar við uppsetningu tölvukerfa í bókasöfnum, en á undanförnum árum hefur hún unnið við rannsóknir og kennslu í upplýsingafræðum við University of Greenwich og South Bank University í London með megináherslu á þremur sviðum, tölvutækni, þekkingarstjórnun og hnattvæðingu. Einnig hefur starfshópur EBLIDA um WTO notið ráðgjafar Rikowski og m.a. hélt hún fyrirlestur á ráðstefnu á vegum EBLIDA í Cambridge í mars 2005, en ég sótti þá ráðstefnu fyrir hönd Upplýsingar (sjá Fregnir 30. árg. 1. tbl., mars 2005, s. 11).
Bók Rikowski er mjög yfirgripsmikil og fróðleiksnáma fyrir hvern þann sem vill kynna sér þetta efni. Hún er reyndar grundvallarrit enda er mér ekki kunnugt um aðra bók þar sem þessu efni eru gerð skil á jafn yfirgripsmikinn hátt. Fram til þessa hefur mátt tína til ýmsan fróðleik um efnið í tímaritum og á netinu (sjá yfirlit á http://libr.org/gats), en hér er komin skipuleg umfjöllun um efnið.
Rikowski fer ekki dult með skoðanir sínar varðandi þetta málefni. Hún er mjög gagnrýnin á hverskyns hugmyndir um markaðsvæðingu bókasafna eða annarrar almannaþjónustu og hefur almennt gagnrýna afstöðu til hins kapítalíska markaðskerfis. Þannig er bókin öðrum þræði sett fram sem gagnrýni á Alþjóðaviðskiptastofnunina og tilhneiginguna til markaðsvæðingar enda eru áhyggjur af þessari þróun tilefni bókarinnar. Í bókinni eru þessar áhyggjur rökstuddar og dregnar fram þær upplýsingar þeim. Einnig er leitast við að greina samhengi þeirrar þróunar sem kennd er við einkavæðingu, markaðsvæðingu og hnattvæðingu.
Í upphafi bókarinnar fjallar Rikowski um hugtakið „hnattvæðing“. Hún telur upp fjórar hliðar hnattvæðingar. Í fyrsta lagi er það hin menningarlega hlið. Önnur hliðin snýr að því hvernig dregið hefur úr völdum og mikilvægi þjóðríkjanna gagnvart hinu alþjóðlega auðmagni og völdin færst í hendur yfirþjóðlegra stofnana og samtaka eins og WTO, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og Alþjóðabankans. Þriðja hliðin varðar hina hröðu útþenslu auðmagnsins. Fjórða hliðin tengist svo því að í kapítalíska hagkerfinu tekur vinnan á sig sérstakt félagslegt form: gildisformið. Þetta gildi (value) raungerist í vörunni og til verður gildisauki og arður. Hnattvæðingin hefur hefur hraðað þessari þróun og æ fleira, sem við notum og verður til við athafnir okkar, umbreytist í vörur sem hægt er að versla með þvert á öll landamæri. Það dylst ekki kunnugum að hér sækir Rikowski í smiðju Karls Marx enda fer hún ekki launkofa með það og telur mikilvægt að greina þá þróun sem við stöndum frammi fyrir í samhengi við lögmál kapítalismans.
Þá víkur hún að tengslum hnattvæðingarinnar og Alþjóðaviðskiptastofnunarinar, sem hún gerir svo nánari grein fyrir. Þá útskýrir hún í hverju GATS-samningurinn felst. Samningurinn sjálfur, eins og hann liggur fyrir undirritaður, er enginn doðrantur, og í raun aðeins grundvöllur að ferli þar sem stöðugir samningar eru í gangi milli aðildarríkjanna um hvaða þjónusta verði felld undir hann og með hvaða skilyrðum. Þessi þróun er mjög flókin og erfitt fyrir leikmenn að fylgjast með henni. Í stuttu máli felur samningurinn í sér reglur um viðskipti með þjónustu en meginmarkmiðið er að auka viðskiptafrelsi á þessu sviði. Það er einmitt hér sem sú þróun er mjög greinileg að ýmisleg þjónusta og afsprengi mannlegra athafna, sem við höfum hingað til ekki litið á sem vöru til að setja á markað og eiga viðskipti með, er nú að taka á sig form vöru þannig að hægt er að eiga viðskipti með það og hafa af því arð. Hér sjá mörg fyrirtæki gróðavon þar sem engum datt gróði í hug áður.
Rikowski fjallar í þessu samhengi um hugtökin „einkagæði“ (private goods) og „almannagæði“ (public goods). Almannagæði (IFLA hefur mjög skýra stefnu varðandi það að bókasöfn séu almannagæði) eru öllum frjáls til afnota, hugsanlega þó með einhverjum takmörkunum eða skilyrðum, en einkagæði eru í einkaeigu og flytjast milli manna með verslun. Þau eru því í raun vörur. Það er tilhneiging kapítalismans að breyta almannagæðum í einkagæði og þar með vöru og í bók sinni færir Rikowski rök fyrir því að GATS-samningurinn og TRIPS-samningurinn séu tæki til þess.
Nú er það raunar svo að mjög fá ríki hafa sett bókasöfn undir GATS-samninginn. Samkvæmt samningnum er þjónustu skipt í nokkra flokka og undirflokka og bókasöfn falla í flokk með annarri safnastarfsemi svo sem listasöfnum, minjasöfnum og skjalasöfnum. Aðeins 18 ríki hafa til þessa fellt þennan flokk undir GATS-samninginn. Af þeim eru tvö ríki sem í hefðbundnum skilningi teljast til Vestur-Evrópu, Ísland og Austurríki. Að vísu þýðir þetta ekki að búið sé að galopna bókasöfn á Íslandi fyrir einkavæðingu á alþjóðlegum markaði þar sem ýmis skilyrði eru innbyggð í samninginn og þarf að skilgreina þau varðandi hvern þjónustuflokk sem felldur er undir samninginn. En það verður líka að hafa í huga að bókasöfn eru meira en safn bóka og útlánastarfsemi, þau gegna einnig hlutverki upplýsingaþjónustu auk þess sem almenningsbókasöfn hafa víðtækt samfélagslegt hlutverk. Því getur starfsemi þeirra fallið undir fleiri þjónustuflokka.
En eins og fyrr segir miðast GATS-samingurinn við það að sífellt fleira verði fellt undir hann og skilyrðin varðandi hvern þann þjónustuflokk, sem er felldur undir hann, verði opnuð. Og í samningnum fellst líka að næstum útilokað er að ganga til baka. Reyndar telur Rikowski að GATS-samingurinn sem slíkur skipti ekki sköpum varðandi þessa þróun, hún væri söm þótt þessi samningur væri ekki, enda ganga ýmsir svæðisbundir og tvíhliða fríverslunarsamningar í sömu átt, en GATS-samningurinn hraði þessari þróun. Bók Rikowski fjallar í rauninni ekki bara um þessa tvo samninga, GATS og TRIPS, heldur líka almennt um tilhneiginguna til markaðsvæðingar bókasafna og hverskyns upplýsinga. Rikowski vitnar í erindi sem Frank Webster, þá prófessor við háskólann í Birmingham, hélt árið 1999. Þar víkur hann að því að á sífellt fleiri sviðum er almannagæðum umbreytt í einkagæði og aukin viðskiptavæðing þýði að í æ ríkari mæli verði það, hvaða upplýsingar eru veittar, undir því komið hvað er söluvænlegt. „Ef bókaverðir gæta ekki að sér koma þeir til með að standa frammi fyrir kröfum viðskiptavæðingarinnar óviðbúnir og ófærir um að gera annað en laga sig að forsendum viðskiptalífsins.“
Rikowski greinir þrjár hliðar á því sem hún kallar „yfirtöku einkafyrirtækjanna á almannaþjónustunni“: viðskiptavæðing (commercialisation), einkavæðing og það sem hún kallar á ensku capitalisation.
Viðskiptavæðing felur í sér að peninga er aflað á ýmsan hátt gegnum almannaþjónustu og einkafyrirtæki geti tekið þátt í því. Hér getur t.d. verið um að ræða gjaldtöku fyrir ýmsa hefðbundna þjónustu bókasafna en einnig ýmiskonar sölumennska önnur, svo sem sala á póstkortum, pennum o.s.frv.
Einkavæðing getur birst í ýmsum formum. Rikowski greinir þrjú meginform: Í fyrsta lagi að einkafyrirtæki beinlínis reki bókasöfn (að öllu eða hluta) með arðsemi að leiðarljósi. Í öðru lagi að einkafyrirtæki reki bóksafn að öllu eða hluta með þjónustusamningi og hagnist á því með því að rekstarkostnaður sé lægri en það sem hinn opinberi aðili borgar fyrir þjónustuna. Í þriðja lagi að einkaaðilar komi að þjónustunni með fjármagn. Hér er t.d. um að ræða einkafjármögnun.
Capitalisation, eins og Rikowski notar orðið, læt ég óþýtt að sinni. Þetta er kannski ekki beinlínis þriðja hliðin heldur má frekar segja að hún myndi umgjörð um hinar tvær eða feli þær í sér. Viðskiptavæðing og einkavæðing í starfsemi bókasafna ýta undir vörugervingu þjónustunnar og síðan capitalisation. Það felur í sér að þjónusta bókasafna miðast í æ ríkari mæli við það að skapa arð. Hugmyndir, hugtök og fyrirbæri eins og tekjuöflun, markaðssetning, samkeppni og „library products“ (hugtakið er líklega ekki komið inn í íslensku) koma inn í umræðuna og starfsemina, viðskiptavinur eða neytandi kemur í staðinn fyrir notandi og skilvirkni verður mikilvægur mælikvarði fyrir árangur. Capitalisation þýðir að í æ ríkari mæli er farið að setja viðskiptaleg viðmið við starfsemi bókasafna. Rikowski kallar þetta „menningarbreytingu“ (culture change) varðandi það hvernig starfsfólk bókasafnanna lítur á hlutverk sitt og þessarar þjónustu. Þessi þróun fer saman með útþenslu kapítalismans og markaðsvæðingu og vörugervingu alls sem í kringum okkur er.
Til að skoða birtingu þessa tekur hún fyrir það umhverfi sem hún þekkir best, Bretland, og greinir þessa tilhneigingu og þróun þar.
Sjálfstæð tekjuöflun bókasafna hefur farið vaxandi, þ.á.m. gjald fyrir útlán. Slíkt heyrði til undantekninga í Bretlandi árið 1994 en verður nú æ algengara. Þessa þróun má sjá víða og þá einnig ef Evrópa er skoðuð í heild. Í sambandi við þetta er rétt að geta þess að í 3. grein GATS-samningsins er sagt að með „þjónustu“ sé ekki átt við opinbera þjónstu en opinber þjónsta er jafnframt skilgreind sem „þjónusta sem hvorki er veitt á viðskiptalegum grunni né í samkeppni við einn eða fleiri þjónustuveitendur.“ Þannig gerir viðskiptavæðing bókasafnanna þau að viðfangsefni GATS-samningsins.
Sérstaklega er fjallað um svokallaðar örgreiðslur (micropayments) fyrir kaup á upplýsingum eða þjónustu yfir GSM-kerfið eða internetið, en tæknin á þessu sviði er í örri þróun. Rikowski segir að hugmyndin um örgreiðslur stangist á við hugmyndina um frjálst flæði upplýsinga. Þessi tækni mun valda því að í síauknum mæli verða upplýsingar á netinu ekki aðgengilegar nema gegn greiðslu, en fram til þessa hefur það verið mikilvægt hlutverk bókasafna að sjá til þess að almenningur geti nálgast upplýsingar án þess að þurfa að borga fyrir þær. Ef við hugsum okkur hins vegar að á bókasöfnunum verði hægt að nálgast þessar upplýsingar án þessara örgreiðslna, þá gæti það stangast á við GATS-samninginn, það gæti verið samkeppnishamlandi.
Einkafyrirtæki eru farin að koma inn í bókasöfnin með afmarkaða þjónustu, einkum netþjónustu. Þannig hafa einkafyrirtæki sett upp internetmiðstöðvar innan bókasafna. Þá eru dæmi þess að gerður hafi verið samningur við einkafyrirtæki um rekstur bókasafna svo og um einkafjármögnun.
Þá víkur Rikowski að því sem hún kallar „hina þjóðlegu ásýnd GATS“ í Bretlandi. Hér er um að ræða ýmsar reglugerðir, opinberar áætlanir og viðmið sem að hennar mati stuðla að því að færa hina opinberu þjónustu inn á svið viðskiptalífsins og tekur hún þar þrjú atriði til athugunar.
Í fyrsta lagi er um að ræða svokallað „Best Value“ sem er hluti af áætlun bresku ríkisstjórnarinar um að auka gæði opinberrar þjónustu og felur m.a. í sér ákveðin viðmið sem gert er ráð fyrir að séu uppfyllt. Rikowski lítur þessa áætlun mjög gagnrýnum augum og telur viðmiðin mótast mjög af sjónarmiðum viðskiptalífsins. Þannig sé talað um samráð og samanburð, m.a. við einkafyrirtæki, og samkeppni til að ýta undir skilvirkni og árangur. Hins vegar sé hvergi vísað til þess hvert sé hlutverk og markmið með þjónustu almenningsbókasafna í ljósi þessara viðmiða. En í sérstökum leiðbeiningum um „Best Value“ til bókasafna er beinlínis sagt að ríkisstjórnin sé að leita ýmissa leiða til að veita þjónustu og þá meðal annars að þjónustan sé jöfnum höndum á vegum opinberra aðila, einkaðila og sjálfboðaliða eða áhugafólks og markmiðið sé frekar að ýta undir samkeppni en eitthvert ákveðið form fyrir þjónustuna. Bókasöfnin þurfi að búa sig undir samkeppnisumhverfi: „Forráðamenn bókasafnamála ættu að huga að hugsanlegum aðilum til að reka bókasöfn í framtíðinni og hvetja þá til dáða í því skyni að skapa andrúmsloft samkeppni sem mundi ýta undir þróun markaðarins.“ En það var dómur The Library Association, samtaka bókavarða í Bretlandi, að „Best Value“ krefðist grundvallarbreytinga á hugmyndum um þjónustu bókasafna.
Viðmið um bókasöfn (Library Standards) er annað atriði sem Rikowski nefnir í þessu sambandi. Í nýlegra endurskoðun þessara viðmiða hefur verið dregið úr þeim að ýmsu leyti. Þannig er til dæmis ekki lengur kveðið á um lágmarkshlutfall starfsfólks með fagmenntun, en samkvæmt Alþjóðaviðskiptastofnuninni geta ákveðnar innanlandsreglur í þeim efnum verið samkeppnishamlandi.
Í þriðja lagi er svo um að ræða mikla áætlun á vegum
stjórnarinnar um aðgang að tölvum og netinu á bókasöfnum, „Peoples Network“. Þegar
þessu verkefni var hrundið af stað var sett í það fjármagn úr ýmsum áttum en
hins vegar er allt óráðið um framhaldið. Þó hefur verið gert ráð fyrir
samstarfsaðilum og kostunaraðilum eða með öðrum orðum: í framtíðinni verði
þetta verkefni fjármagnað með einkafjármagni. Samtímis er fyrirsjáanlegt að
internetið muni skipa æ stærri sess í upplýsingaþjónustu og þar með í þjónustu
bókasafna. Og þá komum við aftur að örgreiðslunum sem gerir það auðveldara að
krefjast greiðslu fyrir upplýsingaþjónustu, umhverfi þessarar þjónustu verður í
æ ríkari mæli á viðskiptalegum nótum og hætt er við að GATS-samningurinn njörvi
alla niður á þennan viðskiptalega grundvöll. Rétt er að geta þess að rafræn
upplýsingaþjónusta tengist ýmsum öðrum þjónustuflokkum en safnaflokknum, svo
sem flokki um rafræna þjónustu undir yfirflokknum boðskiptaþjónusta (Communication Services).
Í þessum þremur atriðum „þjóðlegrar ásýndar GATS“ í Bretlandi sér Rikowski tilhneigingu sem hún telur stefna í sömu átt og GATS-samingnum er ætlað að fara og hvetur til að menn skoði hver í sínum ranni hvort samsvarandi þróun sé í gangi. Mikilvægt sé að greina þessa þróun og taka afstöðu til hennar. Sjálf hefur hún skýra afstöðu til hennar, telur hana ekki farsæla og nauðsynlegt sé að sporna við fótum.
Í bók sinni fjallar Rikowski líka ítarlega um TRIPS-samninginn, sem lítt hefur verið kynntur almenningi hér á Íslandi. Sem samningur um viðskipti með hugverkaréttindi snertir hann bókasöfn og upplýsingaþjónustu og miðlun upplýsinga og er hann efni í sérstaka umfjöllun. Í bókinni er einnig fjallað nánar um eðli þessarar þróunar og reynt að greina hana í samhengi við hið kapítalíska hagkerfi og lögmál þess.
Gildi þessarar bókar felst annars vegar í miklum upplýsingum sem dregnar eru saman um þetta efni en hins vegar og ekki síður í því að reynt er að kafa undir yfirborðið og greina þróunina í dýpra og víðara samhengi sem og hvert gildi þeirrar þjónustu, sem hér er um að ræða, er í samfélagslega tilliti og hvernig henni er best fyrirkomið. Þeirri spurningu verður auðvitað ekki svarað að öllu leyti vísindalega, þetta er líka spurning um lífsviðhorf og pólitíska afstöðu. Í gangi er þróun sem stjórnast af einhverjum utanaðkomandi öflum og utanaðkomandi forsendum. Erum við sátt við þá þróun, er hún í samræmi við það sem við ætlumst til með okkar fagi og starfssviði?
Til baka á aðalsíðu – Til baka á greinar