Birtist
í Morgunblaðinu 12. september 2005
Í
Fréttablaðinu 17. ágúst er forsíðufrétt um að börn verði líklega send heim af
leikskólum í Reykjavík vegna manneklu. Formaður menntaráðs segir samkeppni um
vinnuafl gríðarlega. „Þensla á vinnumarkaði er gífurleg og atvinnuleysi
komið niður í nánast ekki neitt.“
Þetta
segir kannski meira en ætlunin var. Þetta segir að Reykjavíkurborg
rekur starfsemi sína á þeim forsendum að hægt sé að nýta vandræði fólks
þegar atvinnuástand er slæmt og fá það í vinnu fyrir lágmarkslaun. Í þessu
endurspeglast mikið virðingarleysi bæði gagnvart starfsfólkinu og almenningi
sem þarfnast þjónustu borgarinnar. En það er reyndar ekkert nýtt að
borgarstofnanir séu í vandræðum með starfsfólk vegna of lágra launa. Kannski
einmitt þar sem mest ríður á að hafa gott og stöðugt starfsfólk, í ýmsum
umönnunarstörfum, er stöðug mannekla og starfsfólk stoppar stutt við.
Síðan
hefur hver fréttin rekið aðra um slæmt ástand sem í sumum tilvikum jaðrar við
neyðarástand í skólum, leikskólum og heilbrigðisstofnunum. Þetta ástand á
ekki bara við um Reykjavík, almennt eru bæði ríkið og sveitarfélög að borga
léleg laun.
Það
kom fram í einhverju blaði um daginn að byrjunarlaun í lægstu aldursþrepum í
þeim störfum sem hér um ræðir eru gjarnan á bilinu 112 til 117 þúsund, en það
þýðir þá að starfsmaður sem er orðinn 45 ára og hefur öðlast einhverja
starfsreynslu getur kannski slefast upp í 130 til 140 þúsund krónur. Það má
reyndar líta svo á að með þessum lágu launum séu starfsmennirnir að greiða
niður þjónustu ríkisins og sveitarfélaganna. Þetta kemur út eins og þeir væru
að borga miklu hærri skatt en aðrir, þessi skattur er reyndar ekki bókfærður
sem slíkur en niðurstaðan er sú sama: lægri útborguð laun. Mættum við þá ekki
biðja frekar um að skattprósentan sé almennt hækkuð og deilt á alla íbúana. Hins
vegar væri hækkun skattleysismarka auðvitað kjarabót fyrir hina tekjulægri.
Þegar
við í samninganefndum stéttarfélaga opinberra starfsmanna setjumst niður til
samninga, þá er tvennu borið við gegn almennilegum launahækkunum: annars
vegar er ekki til fjármagn til að borga þau laun sem sanngjörn gætu talist,
en hins vegar, og ekki síður, væri það bara óábyrgt að semja um slík laun,
jafnvel þótt fjármagn væri fyrir hendi, af því að það mundi raska jafnvæginu
á vinnumarkaðnum, hleypa af stað launaskriði og kollkeyra allt. Já, sanngjörn
hækkun á launum ófaglærðs starfsmanns á leikskóla með 115 þúsund krónur á
mánuði eða faglærðs starfsmanns með 170 þúsund krónur mundi kollvarpa öllu
heila klabbinu. En það gerist ekkert þótt mánaðarlaun stjórnenda fyrirtækja
hoppi upp um einhver hundruð þúsunda króna eða gerðir séu starfslokasamningar
upp á tugi milljóna. Þá sjáum við hverjir axla í raun mestu ábyrgðina í þessu
samfélagi.
Reykjavíkurborg
og fleiri sveitarfélög hafa verið að vinna ágæta vinnu að undanförnu í
samstarfi við stéttarfélögin. Þar á ég við starfsmatið, sem mörgum þótti
reyndar gefa lítið í aðra hönd, en starfsmat eitt og sér tryggir auðvitað
ekki almennar launahækkanir þó að samið hafi verið um ákveðnar upphæðir til
að laga launin að niðurstöðum matsins. Reyndar þarf að setja miklu meira fé í
kerfið til að ná fram tilætluðum breytingum.
Nú
fara í hönd samningaviðræður Reykjavíkurborgar og Starfsmannafélags
Reykjavíkurborgar. Í þeim viðræðum þarf að hafa tvennt að leiðarljósi:
Annarsvegar þarf borgin að leggja fram á næsta samningstímabili nægilegt fé
til að ljúka endurröðun í samræmi við starfsmatið. Hins vegar þarf að koma
launum starfsmanna Reykjavíkurborgar almennt í það horf að þau verði ekki
lægri en gerist á almennum vinnumarkaði þegar atvinnuástand er í lagi. Eitt
meginmarkmið starfsmatsins er að draga úr kynjabundnum launamun. Það markmið
næst hins vegar aldrei meðan Reykjavíkurborg rekur láglaunastefnu að öðru
leyti.
Það
eru sem sagt þrenn rök fyrir því að Reykjavíkurborg taki sig nú á og semji um
verulegar launahækkanir til handa starfsmönnum sínum: í fyrsta lagi
einfaldlega að starfsmennirnir fái sanngjörn laun, í öðru lagi að ná
markmiðum starfsmatsins um launajafrétti kynjanna og í þriðja lagi að tryggja
góða þjónustu borgarinnar.
En
það er borgarstjórnar að taka ákvörðun um þetta. Það þýðir ekkert fyrir
borgarfulltrúana að varpa kjarasamningunum bara í hendur samninganefndar
borgarinnar. Spurningin er: vill borgarstjórn Reykjavíkur komast út úr þessu
fari láglaunastefnunnar? Og þá er ég ekki að tala um 50 milljónir af liðnum
ófyrirséð útgjöld til að mæta kostnaði vegna yfirvinnu og álags sem borgarráð
samþykkti 8. september, enda geta þær greiðslur aldrei komið kjarasamningi
neitt við. Ég er að tala um kjarasamninga sem koma í veg fyrir að í
framtíðinni þurfi að grípa til svona reddinga svo að borgin geti haldið uppi
lágmarksþjónustu. Borgarstjórn verður að varpa ábyrgðinni á stöðugleika
efnahagskerfisins af herðum sínum og starfsmanna sinna. Almennileg laun handa
þeim sem sinna opinberri þjónustu er spurning um pólitískan vilja og stefnu.