Saga af manni sem fór að finna til einkennilegra breytinga á sér

Einar Ólafsson

Honum leið einhvern veginn einkennilega þennan morgun. Hann gerði sér ekki grein fyrir hvað það var en fannst hann vera öðru vísi en hann átti að sér. En hann fór á fætur, hitaði kaffi, þvoði sér og rakaði, ristaði brauðsneið og smurði á hana appelsínumauki, drakk appelsínusafa með og svo einn bolla af kaffi. Honum leið eitthvað undarlega. En hann fór í jakkann og frakkann og tók strætisvagninn á sama tíma og vant var. Hann þekkti flest andlitin í vagninum en hafði aldrei heilsað neinum. Honum fannst fólkið horfa á sig. Hann hafði þvegið sér, rakað sig og greitt sér eins og venjulega. Hann var eins klæddur og vant var. Sennilega var þetta bara vitleysa.

Þegar hann sökkti sér ofan í vinnu sína á bókasafninu hvarf þessi tilfinning.

Næstu daga fann hann öðru hverju til einhverra óþæginda. En hann gat ekki greint þau. Hann vissi ekki hvort þau voru líkamleg eða sálræn. Honum fannst hann ekki ná almennilega upp í efstu hillurnar í safninu. Var hann að stirðna? Hann ætti kannski að stunda leikfimi.

Einn morgun fannst honum ermarnar á skyrtunni of langar. Og þegar hann var kominn í skóna lágu buxurnar niður á ristarnar. Hann hafði alltaf gætt þess að hafa buxurnar af réttri sídd. Hann girti sig aftur, en það sótti í sama farið.

Í strætisvagninum fannst honum hann vera hálfrindilslegur. Æ nei, þetta hlaut að vera ímyndun.

Hann þurfti æ oftar að stíga upp á tröppu til að ná í bók. Og fötin fóru honum verr með hverjum deginum. Hann lét stytta buxurnar. Hann keypti skyrtu sem var númeri minni. Og honum leið betur í nokkra daga. En það sótti í sama farið aftur. Buxurnar urðu of síðar. Skyrturnar of ermalangar. Honum dugði ekki lengur að stíga upp í neðstu tröppu til að ná upp í efstu hillu. Hann þurfti að stíga upp í aðra og þriðju tröppu.

Vinnufélagarnir minntust ekki á neitt. Og honum fannst ekki lengur horft á sig í strætisvagninum. Nema þegar langt var síðan buxurnar hans höfðu verið styttar. Svo dugði ekki lengur að stytta buxurnar. Jakkinn var orðinn of stór og frakkinn líka. Hann keypti sér alfatnað og gætti þess að hafa fötin of lítil. Þau stóðu á beini. Eftir nokkra daga voru þau passleg og svo urðu þau of stór.

Honum leið æ verr í þrengslunum í strætisvagninum. Honum fannst hann vera að sökkva í mannhafið. Honum leið betur þegar hann var kominn inn milli bókahillanna á safninu. Þar hafði honum alltaf liðið vel. Honum þótti alltaf verra að vera í afgreiðslunni. Sumir viðskiptavinirnir gátu verið hranalegir og óþolinmóðir. Hann hafði alltaf reynt að skjóta sér undan að vera í afgreiðslunni. En nú var enn verra að vinna þar. Hann þurfti alltaf að líta upp til viðskiptavinarins. Hann kom fyrir skemli innan við afgreiðsluborðið. Honum leið skár þegar hann stóð upp á honum. En hann varð að stíga niður af honum ef hann þurfti að aðstoða lánþegann. Hann reyndi að útskýra, benda, reyndi örvæntingarfullur að komast hjá því að stíga niður af skemlinum. Og hann gat aðeins notað hann þegar hann var einn í afgreiðslunni. Hvað mundu vinnufélagar hans segja ef þeir sæju hann standa uppi á skemli?

Það varð líka stöðugt erfiðara að vinna við uppröðun í hillur eða að ná í bækur úr efstu hillunum. Það kom að því að lausu tröppurnar dugðu ekki lengur. Hann varð að klifra upp í efsta þrepið, tylla tánni í næstu hillu fyrir ofan og teygja sig. En hann undraðist að vinnufélagar hans höfðu aldrei orð á þessum breytingum sem höfðu orðið á honum. Það var einstök nærgætni.

Það var orðið óbærilegt fyrir hann að vinna í afgreiðslunni. Hann náði varla upp á afgreiðsluborðið. Hann herti upp hugann og fór fram á að verða tekinn úr afgreiðslunni. Hann sagði það væri ómögulegt fyrir sig að vinna þar lengur, „eins og ég er á mig kominn,“ sagði hann. Yfirbókavörðurinn leit á hann annars hugar og sagði að það hlytu að verða einhver ráð með það.

Honum leið betur þegar hann var falinn milli bókahillanna þótt svo væri komið að hann þyrfti að beita ýtrustu útsjónarsemi til að ná upp í efstu hillurnar. Hann þurfti að príla upp eftir hillunum þegar tröppurnar þraut og lagði sig oft í mikla hættu. Þess vegna ákvað hann kvöld eitt að smíða sér stiga sem næði upp í efstu hillu. Hann smíðaði sér léttan og nettan stiga. Hann var svo heppinn að eiga dálítið af timbri sem hann gat notað. Hann lauk smíðinni seint um kvöldið og ákvað að koma stiganum strax niður á safn. Hann pakkaði honum inn og pantaði sendiferðabíl. Hann kom honum fyrir í skoti bak við safnahúsið. Svo tók hann síðasta strætisvagn heim. Honum var létt í skapi.

Hann mætti snemma morguninn eftir, á undan öllum öðrum. Innst inni í safninu tók hann utan af stiganum. Honum fannst hafa tekist vel til og hlakkaði til að nota hann. Svo hitaði hann kaffi, skrafaði við húsvörðinn og beið þess að hinir kæmu. Honum leið óvenju vel.

Það var ekki fyrr en undir hádegi að hann þurfti að nota stigann. Hann hafði setið á sér að prófa hann, en nú þurfti hann að setja stóra og þunga bók upp í efstu hillu. Hann kom stiganum fyrir, skorðaði hann vel af og leit upp eftir honum. Hann hlakkaði til að taka þennan smíðisgrip sinn í notkun. Svo setti hann bókina undir arminn og klifraði upp. En þegar hann kom upp undir miðju fór stiginn að svigna. Hann hélt áfram ótrauður. Þetta hlyti að vera allt í lagi. En svo heyrðist brestur, hann rak upp óp og skall harkalega í gólfið. Efri hluti stigans féll yfir hann, bókin lenti undir honum, og hann fann sáran verk í mjöðminni. Þegar hann leit upp stóðu vinnufélagar hans allt í kringum hann, stór og forvitin andlit ógnvænleg yfir honum. Enginn spurði neins. Hann haltraði inn á kaffistofu. Yfirbókavörðurinn kom með honum og spurði hvort hann hefði meitt sig mikið. Hann beit á jaxlinn og kvaðst finna svolítið til í mjöðminni. Hvort hann vildi fara upp á slysavarðstofu. Nei. En hann fékk frí það sem eftir var dagsins. Sem betur fór hafði hann aðeins marist og mætti til vinnu daginn eftir. Stigabrotin voru horfin. Hann fór að koma sér hjá að setja bækur upp í efstu hillurnar. Hann stakk þeim undan, lét sem þær hefðu gleymst einhvers staðar. Enginn sagði neitt.

Hann kveið fyrir hverri strætisvagnaferð. Að vísu fannst honum augngotur fólksins ekki jafn óþægilegar og áður þar sem hann sást varla í þvögunni, en það varð æ erfiðara fyrir hann að komast upp í vagninn. Síðustu dagana hafði hann þurft hjálp og það vakti óþægilega mikla athygli. Hann átti orðið erfitt með að sofna á kvöldin. Hann lá andvaka og hugsaði ráð sitt. Og eitt kvöldið fann hann lausnina. Hann ákvað að ganga. Fara snemma á fætur morguninn eftir og ganga í vinnuna.

Honum leið vel eftir að hafa tekið þessa ákvörðun. Þessi vandi var leystur. Auk þess hefði hann gott af göngunni. Hann yrði sprækari en hinir sem komu í bíl eða með strætisvagni. Honum var rótt í skapi og sofnaði fljótt.

Hann ætlaði sér góðan tíma. Hann hlyti að verða lengi á leiðinni svo stuttstígur sem hann var orðinn. Hann varð mjög undrandi þegar hann kom að dyrum bókasafnsins læstum. Hann hafði áætlað að hann kæmi á réttum tíma, en þegar hann leit á klukkuna sá hann að enn var langt í að húsvörðurinn opnaði og enn lengra þar til hann ætti að byrja að vinna. Hann hafði verið miklu fljótari en hann hafði búist við. Og þó hafði hann farið sér rólega. Það var vor í lofti og hann hafði gengið hægt að honum fannst og notið vorblíðunnar. Og honum hafði liðið svo undur vel. Hann fann til vonbrigða. Hann var ófær um að gera áætlanir fyrir sjálfan sig. Hann þekkti ekki sjálfan sig. Hann sneri frá húsinu. Hann gæti ekki sest á tröppurnar og beðið. Nei, hann fann ekki lengur fyrir vorblíðunni. Hann yrði að eigra um og bíða þess að húsið yrði opnað. Óbreyttir starfsmenn höfðu ekki lykil. Hann gekk einn hring um nágrennið. Þegar hann kom aftur var húsið enn læst. Vísarnir á úrinu siluðust áfram. Hann var leiður og vonsvikinn þegar loks var opnað. Hann fór inn í kaffistofuna og hellti á könnuna. Hann gæti þó gert eitthvert gagn hvað sem öðru leið. Fólkinu þætti hressandi að fá nýlagað kaffi þegar það kæmi.

Morguninn eftir tilkynnti hann veikindi.

Hann ætlaði ekki að taka frí nema einn dag. En dagarnir liðu án þess hann mætti til vinnu. Honum leið ekki vel. Hann var ekki vanur þessu. Hann hafði aldrei vantað í vinnu meira en einn dag í senn ef hann fékk kvef eða einhverja umgangspest. En nú sat hann heima, í rauninni fullfrískur og hafði ekkert við að vera. Honum fannst hann vera tveir menn. Hann ætlaði sér alltaf að mæta. Hann var hættur að finna til verulegra óþæginda af umbreytingunni af því að hann þurfti aldrei að gera neitt og sá aldrei annað fólk nema þá sjaldan hann fór út í búð. Ástæðurnar fyrir heimasetunni fyrntust. Hvað eftir annað ætlaði hann að herða sig upp og mæta. En hinn maðurinn kom í veg fyrir það.

Dag einn sat hann í stofunni í hægindastól og lét hugann reika. Þá fannst honum hann standa utan við sjálfan sig. Og honum ógnaði hversu stór hann var í samanburði við sjálfan sig, það var á mörkunum að hann greindi sjálfan sig lengur. Hann pírði augun svo að hann gæti séð þessa agnarlitlu veru sem einhvern veginn hafði tekist að príla upp í hægindastólinn á móti honum, þessa litlu ögn sem sat í miðju sætinu, hnipraði sig saman og hreyfði sig ekki frekar en sandkorn. Og þessi ögn fór síminnkandi. Honum fannst hann vera að hverfa sjálfum sér. Hvernig gæti hann haldið í sig? Hvað gat hann gert? Þá mundi hann eftir smásjánni sinni. Hann hafði ekki tekið hana fram í mörg ár. Hvar var hún? Hann leitaði, hann sneri öllu við, og loks fann hann hana, rykfallna gamla smásjá. Var hann of seinn? Hann flýtti sér að hægindastólnum. Um leið og hann kom inn í stofuna tók hann eftir að glugginn var opinn. Hvað ef vindgustur hefði feykt honum út af stólnum? Niður í teppið. Þetta loðna mjúka teppi. En hann var þarna enn, rétt greinanlegur eins og örlítil lús. Hann greindi ekki útlit sitt lengur. Það var ekki hægt að greina hvort þetta krípi var maður eða lús. Hann tók hvíta pappírsörk og ýtti sjálfum sér varlega upp á hana. Ofurvarlega. Hann skreið hræddur inn á miðja örkina. Eða hljóp. Og hnipraði sig svo saman. Síðan setti hann sjálfan sig undir smásjána. Kveikti ljósið. Hvað var hann að gera? Setja sjálfan sig undir smásjá? Beina ljósi að sjálfum sér? Hann sem alltaf hafði forðast augu annarra, hann sem alltaf hafði forðast sterk ljós. Honum fannst hann ekki með fullu viti. Vera að gera eitthvað sem var andstætt allri skynsemi. Andstætt eigin vilja og eigin eðli. En löngunin til að sjá sjálfan sig, óttinn við að missa sjálfan sig, rak hann áfram. Hann beygði sig yfir smásjána, stillti hana og allt í einu breyttist móðan í smásjánni í mynd af honum sjálfum, æ, svo aumkunarverðum, sitjandi í hnipri, hræddur við sterkt ljósið, hræddur við þetta risastóra tæki yfir honum, hræddur við þessi augu sem beindust að honum, þessi ægilega stóru augu. Hann sá sjálfan sig hnipra sig saman af offorsi angistarinnar, og hann minnkaði, varð að svörtum depli undir smásjánni, og svo greindi smásjáin hann ekki lengur. Hann stóð boginn yfir smásjánni, rýndi í hana og var horfinn.