Einar Ólafsson:
Seinna kalda stríðið og endalok
fullveldis
Dagfari, tímarit Samtaka herstöðvaandstæðinga, 1. tbl.
26. árg. 2000
© Einar
Ólafsson
Í
vorhefti bandaríska tímaritsins Foreign
Affairs 1999 skrifaði Michael Glennon, prófessor í lögum við
Kaliforníuháskóla og áður lögfræðilegur ráðunautur utanríkismálanefndar
öldungadeildar Bandaríkjaþings, grein sem hann kallaði „Nýja íhlutunarstefnan“.
Hann segir að Bandaríkin og NATO hafi umræðulítið sagt
skilið við hinar gömlu reglur sáttmála Sameinuðu þjóðanna sem hafi sett
strangar takmarkanir við alþjóðlega íhlutun í staðbundin átök. Þetta hafi verið
gert til að koma á nýju kerfi sem er sveigjanlegra
gagnvart íhlutun.
Hin
nýja þumalputtaregla vesturveldanna um íhlutun tekur minna tillit til hinnar
gömlu hugmyndar um fullveldi á jafnréttisgrundvelli - hinnar gömlu hugmyndar um
að öll lönd, stór og smá, séu jöfn fyrir lögunum. Með
þessu nýja viðhorfi er horfst í augu við innihaldsleysi þessa hugtaks og fallist á að í raun standa ekki öll ríki jafnfætis hvað
varðar völd, auð og skuldbindingar um mannréttindi og frið. Með hinu nýja kerfi
er viðurkennt nokkuð sem sáttmáli S.Þ. lítur framhjá:
að helstu ógnanir við stöðugleika og velferð stafa nú orðið eins oft eða oftar
af innri átökum en átökum milli ríkja - og eigi alþjóðalög að bera árangur
verða þau að setja skorður við hinu fyrrnefnda jafnt og hinu síðarnefnda. Hið
nýja fyrirkomulag gengur út frá því, eins og áður var
gert, að regla heima fyrir sé frumskylda ríkisins; munurinn er sá að nú er
farið að líta svo á að íhlutun sé í lagi þar sem mannlegar fórnir yrðu of
miklar ef íhlutun yrði ekki beitt (svo sem þegar um þjóðarmorð er að ræða). (bls. 4-5)
Ef litið er til íhlutunarinnar í Júgóslavíu
síðastliðið ár og Írak síðastliðinn áratug, þá sjáum
við að síðasta setningin í tilvitnuninni hér að ofan er marklaus. Ég þarf
ekkert að endurtaka öll þau rök sem við höfum fengið
fyrir því að hinn yfirlýsti tilgangur loftárásanna á Júgóslavíu, að koma í veg
fyrir þjóðarmorð, hafi verið yfirskin eitt. Þar var einfaldlega um kalda
valdapólitík að ræða og hún verður einungis skýrð í
sögulegu, efnahagslegu og pólitísku ljósi.
Ný
heimsskipan: frá Vestfalen til Kosovo
Haustið 1998 komu allmargir þjóðarleiðtogar
saman í Münster í Vestfalen í Þýskalandi til að minnast þess að 350 ár voru
liðin frá því að Vestfalen-samningarnir voru gerðir í lok þrjátíu ára
stríðsins. Þessir samningar eru oft taldir marka upphafið eða öllu heldur hina
formlegu umgjörð að nútíma ríkjaskipan í Evrópu, þeirri ríkjaskipan sem hæfði veldi borgarastéttarinnar sem var smám saman að
tryggja sig í sessi. Með þeim var Evrópa gerð að safni fullvalda eininga sem smám saman áttu eftir að þróast í þá mynd sem við
þekkjum nú. Hugmyndin um fullveldi felur í sér að ekkert æðra
vald er yfir hinum fullvalda. Með þessu var til dæmis
vald páfans stórlega skert.
Vestfalen-samningarnir voru evrópskir
samningar, ríkjasamningar hinnar upprennandi borgaralegu og
að eigin mati siðmenntuðu Evrópu. Það fyrirkomulag sem
þeir boðuðu gilti ekki fyrir barbaríið utan Evrópu og það hlaut engan helgan
sess í Bandaríkjunum þegar þau urðu til enda fóru þau smám saman að áskilja sér
rétt til íhlutunar í málefni annarra Ameríku-ríkja.
Eftir seinni
heimsstyrjöldina má segja að Vestfalen-hefðin hafi skilað sér í sáttmála
Sameinuðu þjóðanna. Á eftirstríðsárunum fengu
nýlendurnar í Asíu og Afríku sjálfstæði og fullveldi
hver af annarri. Í þessu nýja alþjóðlega samstarfi gætti þó tvískinnungs
gagnvart þessari hefð því að Bandaríkin viðurkenndu hana aldrei í raun og Sovétríkin töldu
sig ekki upp á þetta borgaralega fyrirkomulag komin, enda var þar gengið út frá
öðrum skilningi á lýðræðinu, ríkinu og fullveldi og sjálfsákvörðunarrétti
þjóða. Eftir því sem þessi tvö ríki urðu meiri stórveldi
þá varð fullveldi margra ríkja á áhrifasvæði þeirra í raun takmarkaðra.
Bandaríkin og Sovétríkin voru í reynd æðra vald
gagnvart mörgum ríkjum sem að nafninu til voru fullvalda. En um leið settu
þessi tvö stórveldi hvort öðru takmörk og að mörgu
leyti var ágætt að hafa hefðina frá Vestfalen sem stuðpúða og tæki eftir því
sem hentaði.
Það má hins vegar segja að þessi hefð hafi smám
saman orðið úrelt frá borgaralegu sjónarmiði eftir því sem
fjármagnsöflin hafa orðið alþjóðlegri. Menningarlegur, þjóðernislegur og þjóðréttarlegur skilningur hefur þó verkað sem
tregðulögmál gegn þessari þróun auk þess sem þessi hefð hefur verið látin ráða
eftir hentugleikum við lausnir vandamála víða um heim. Hið skjóta fall
Sovétríkjanna batt enda á hina tvískauta heimsskipan sem
hafði ríkt í nærri hálfa öld og viðhaldið þessari hefð þótt henni hafi verið
gefið langt nef frá báðum þessum skautum.
NATO-ríkin lögðu út í loftárásirnar á Júgóslavíu af
því að þau álitu Rússland of veikt til að skapa vandræði.
Clinton-kenningin
Nú er gjarnan talað um
Clinton-kenninguna. Í grundvallaratriðum
byggist hún á því sem hefur verið kallað túlkun
Sagt hefur verið að þessi kenning hafi verið
skýrast orðuð í ræðu
Clinton-stjórnin lagði upp með „Engagement and
Enlargement“ sem stjórnarstefnu. Samkvæmt orðabókinni þýðir „engagement“ þátttaka eða afskipti. Með „enlargement“,
stækkun eða útvíkkun, er átt við útvíkkun samfélags lýðræðisríkja. Þessi frasi endurspeglar heimssýn stjórnarinnar. Í grófum
dráttum má lýsa henni svo að gamlar hugmyndir um stjórnkænsku og alþjóðapólitík séu úreltar, í stað „geópólitíkur“, er komin
„geóökonímía“, alþjóðlegt efnahagskerfi eða hvernig sem það er nú orðað. Í stað
orðsins „valdajafnvægi“ kemur hugtakið „cooperative security“, eða „öryggi með
samvinnu“ sem leggur áherslu á að afstýra hættu með því að draga ríki, sem gætu
farið að fjandskapast, inn í samstarfskerfi stórs hóps þjóða.
Grundvallarbreytingin er sú að samkvæmt gömlu heimssýninni voru þjóðir stundum
álitnar hafa gjörólíka hagsmuni en í augum
Með breyttum valdahlutföllum er kominn tími til
að jarða Vestfalen-fyrirkomulagið og festa í sessi þá
skipan, sem sívaxandi hnattvæðing fjármagns og viðskipta krefst, að fjármagnið
og eða handhafar þess hafi hið æðsta vald og fullveldi ríkja verði víkjandi. Innrásin í Írak 1991 var réttlætt með að Írak hefði ráðist á
fullvalda ríki. Loftárásirnar á Júgóslavíu voru hins
vegar réttlættar með mennréttindabrotum innanlands í Júgóslavíu. Stefna Bandaríkjanna hefur í raun lítið breyst í grundvallartriðum.
Það er frekar stefna Evrópuríkjanna sem hefur breyst.
Sú breytta stefna lýsir sér auðvitað best í Evrópusambandinu og
hefur í þeirri mynd verið að þróast allt frá lokum seinni heimssyrjaldarinar. En árás NATO á Júgóslavíu markar þáttaskil í evrópskum stjórnmálum.
Gerð var árás á fullvalda ríki í Evrópu án þess að lýsa yfir stríði og með því var sagt sagt skilið við hina hefðbundnu virðingu
fyrir fullveldi. En Evrópuríkin voru treg til að stíga þetta skref og að Bretum undanskildum höfnuðu þau lengi vel einhliða
hernaðaraðgerðum án samþykkis SÞ.
Seinna
kalda stríðið
Loftárásirnar á Júgóslavíu
endurspegla einnig þá ákvörðun Bandaríkjanna að gefa upp á bátinn hugmyndina um
kerfi sameiginlegs öryggis í Evrópu (Ali, bls. 65-66). Á undanförnum árum hefur verið talað um nýja eða
seinna kalda stríðið. Það skýrist betur ef við rennum augunum frá hinu
pólitíska og hugmyndalega sviði yfir á sjálft
vígbúnaðarsviðið.
Í greinargerð íslenska utanríkisráðuneytisins
frá febrúar 1999 um öryggis- og varnarmál segir svo: „Þíðan í alþjóðamálum
hefur dregið úr mikilvægi beinna hervarna undanfarin ár.“
Annars staðar í þessu riti utanríkisráðuneytisins er sagt: „Umskiptin í Evrópu
endurspeglast ekki síst á sviði varnarmála. Ríki Atlantshafsbandalagsins hafa
dregið stórlega úr framlögum sínum til þessa málaflokks, að meðaltali um fjórðung
á tímabilinu 1990 til 1998.“
Þetta er rétt svo langt sem það nær en
staðreyndirnar verður þó að meta út frá því samhengi sem þær eru í. Árið 1985
eyddu Bandaríkin 30,4% alls þess sem eytt var til hermála á því ári og önnur
NATO-ríki 17,9%. Samtals gerði þetta 48,3% af
útgjöldum allra ríkja heimsins til hermála. Árið 1996 voru hlutfallstölurnar
þessar: Bandaríkin 33,3%, afgangurinn af NATO 24%,
samtals 57,3%. Hernaðarútgjöld Bandaríkjanna fóru upp úr öllu valdi á
stjórnarárum Reagans á níunda áratugnum. Við lok kalda
stríðsins gerði ríkisstjórn Georg Bush áætlun um að draga úr þessum útgjöldum.
Bill Clinton tók þessa stefnu í arf og útfærði með svokölluðu „Botton-Up Review“ (BUR). Útgjöld til hermála minnkuðu um 25% frá 1990 til
1997, eins og segir í greinargerð
utanríkisráðuneytisins, en voru þó það ár enn ámóta og á dögum Kóreustríðsins
og Víetnamstríðsins. Gert var ráð fyrir að þau næmu 289 milljörðum dala árið
1999 en það eru meiri útgjöld en
samanlögð útgjöld Rússlands, Japans, Frakklands, Þýskalands, Bretlands og Kína
sem voru samtals 229 milljarðar dala samkvæmt Center for Defense Information.
Samkvæmt sömu heimild voru hernaðarútgjöld Bandaríkjanna átján sinnum meiri en
samanlögð útgjöld þeirra sjö ríkja sem Pentagon hefur
nefnt sem líklegustu andstæðinga Bandaríkjanna, en það eru Norður-Kórea, Íran,
Írak, Líbýa, Sýrland, Súdan og Kúba. Og reyndar mun
það nú vera ætlun
Á dögum kalda stríðsins byggðist hernaðarstefna
Bandaríkjanna á því að hægt yrði að heyja samtímis þrennskonar stríð: takmarkað
staðbundið stríð og tvöfalt stríð við Sovétríkin,
annars vegar meiraháttar venjulegt stríð og hins vegar kjarnorkustríð. Hin nýja
stefna byggist hins vegar á að hægt sé að heyja tvö meiriháttar staðbundin
stríð samtímis (MRC - major regional conflicts) með Írak og
Norður-Kóreu sem dæmi um hugsanlega óvini. Þessi stefna er tíunduð í skýrslu
varnarmálaráðuneytisins í maí 1997 (Report on the Quadrennial Defense
Review (QDR)), en einnig er lögð áhersla á nauðsyn þess að vera stöðugt
til staðar
Hluti af þessari
stefnu er áætlun um nútímavæðingu heraflans, „Joint Vision 2010“, sem snýst
fyrst og fremst um nýja tækni. Þetta fæddi af sér það sem kallað er hvorki
meira né minna en „Bylting í hernaðarlegum málefnum“ (Revolution
in Military Affairs, RMA). Áætlunin gekk út á að viðhalda
þáverandi herafla en innleiða jafnframt RMA, en með þeirri leið yrði haldið
uppi nægum hernaðarmætti til að viðhalda forystu Bandaríkjanna á heimsvísu
meðan RMA yrði komið á með skynsamlegum hraða (Achcar, 92-94).
Þótt Írak og
Norður-Kórea séu í líkaninu að varnarstefnu Bandaríkjanna er auðvitað ljóst að
þessi gríðarlegi hernaðarmáttur miðast við eitthvað meira en hættuna af þessum
ríkjum (Achcar, 98). Aðeins tveir andstæðingar heimsforræðis Bandaríkjanna
nálgast eitthvað slíka stærð, Rússland og Kína. Það má
því ætla að Írak tákni Rússland og Norður-Kórea Kína.
William Cohen sagði í skýrslu sinni í maí 1997 um
það sem kallað er „Quadrennial Defense Review“ eða
fjögurra ára endurskoðun varnarmála að ólíklegt væri að nokkurt ríki eða
ríkjahópur mundi geta ógnað Bandaríkjunum fram til ársins 2015 á sama hátt og
Sovétríkin gerðu í kalda stríðinu. Svo bætti hann við: „Á tímabilinu eftir 2015
er hugsanlegt að svæðisbundið stórveldi eða heimsveldi á borð við Bandaríkin
komi fram. Það má líta svo á að Rússland og Kína eigi möguleika á að verða
slíkir keppinautar þótt framtíð þeirra sé mjög óviss“ (Report on
Quadrennial Defense Review, 2. hluti).
Við Varnarmálaháskólann í
Á það er bent í skýrslunni að Norður-Kórea og Írak séu ekki lengur sama ógnin og fáum árum fyrr.
Rússland og Kína hafi hins vegar ástæðu til að óttast
um sinn hag og megi því búast við að þau sýni klærnar. Það sé raunar ekki við
því að búast að þau verði Bandaríkjunum keppinautar sem heimsveldi á næsta
áratug og þau muni varla ógna Bandaríkjunum beinlínis, þau muni frekar halda
uppi strategískri samkeppni á lágu nótunum til að hindra áhrif Bandaríkjanna á
þeim svæðum sem þau, það er Rússland og Kína, gera tilkall til sem áhrifasvæði.
En þrátt fyrir veikleika sinn geti hugsanlega stafað af
þeim meiri vandræði en af smærri ríkjum: bæði eru þau kjarnorkuveldi og
stórþjóðir með þróaðan vígbúnað og sterka stöðu í alþjóðlegum stofnunum.
Gagnvart þessu verði Bandaríkin að bregðast með því að halda uppi nægum styrk,
bæði með kjarnorkuvopnum og hefðbundnum vopnum, í samráði við bandamenn á
svæðinu, vera alltaf á undan en þó ekki ógnandi og koma þannig í veg fyrir að
þessi ríki reyni að jafna ágreining með valdi. Bandaríkin
verði líka að búa sig undir að stjórna takmörkuðum aðgerðum á jaðarsvæðum
keppinautanna. Þessar aðgerðir verði að vera
vel ígrundaðar til forðast kjarnorkuátök, byggjast á yfirburðastöðu í
upplýsingastríði og diplómatískri list (sjá Achar bls. 104 og skýrsluna á
vefnum). Þessi skýrsla kom út árið 1997. Er kannski
hér að finna fyrsta skrefið í undirbúningum að loftárásunum á Júgóslavíu, næsta
skrefið hafi verið að sikta á heppilegt jaðarsvæði?
Í nýjustu skýrslu þessarar stofnunar, sem var lokið í júní 1999, gætir meiri svartsýni. Gert er
ráð fyrir umtalsverðum breytingum á næstunni, sumum til hins verra en öðrum til
góðs, en einnig sé hugsanlegt að meginþróunin verði í átt til aukinnar spennu og vaxandi óróa. Við lok kalda stríðsins var búist við
skjótri útbreiðslu lýðræðis og markaðsbúskapar og innan lýðræðislegra
markaðshagkerfa Evrópu og Norðaustur-Asíu sé „lýðræðisleg samþætting
(integration)“ í miklum gangi en í Evrasíu,
Miðausturlöndum og Suður-Asíu og víðar í Asíu sé rík tilhneiging í andstöðu við
samþættingu og búast megi við að svæðisbundin utangarðsöfl og vandræðagemsar
(rogues and troublemakers) taki höndum saman á heimsvísu, hugsanlega með
stuðningi Rússa og Kínverja (bls. xi-xii). „Bandaríkin geta ekki treyst á
friðsamlegt alþjóðlegt kerfi við að tryggja hagsmuna sína í sama mæli og fyrir
fáum árum“ (bls. xv).
Þegar litið er yfir heimsálfurnar er ekki gert ráð fyrir að miklar
áhyggjur þurfi að hafa af Rómönsku-Ameríku né Afríku
sunnan
Varðandi vígbúnað er lögð áhersla á ný og betri vopn en einnig er sagt að yfirráð yfir geimnum og
höfunum verði æ mikilvægari, einkum vegna fjarskipta og eftirlits úr lofti.
Bandaríkjunum sé reyndar ekki ógnað á úthöfunum en ástæða sé til að vera á verði varðandi sund og mikilvægustu leiðir. Nýlegar
ákvarðanir um aukin útgjöld til varnarmála séu í samræmi við þær aðstæður sem eru að skapast, og þó megi búast við að auknar
fjárveitingar muni ekki uppfylla allar þarfir í varnarmálum (bls. xix).
Á leiðtogafundi NATO í
23. september 1997 var
tilkynnt að lokið væri endurskoðun á viðmiðunarreglum fyrir varnarsamstarf
Bandaríkjanna og Japans, sem settar voru árið 1978. Með þeim var komið á nánara
samstarfi milli landanna og reglur um gagnkvæman
stuðning gerðar skýrari. Með þessum nýju reglum eru varnir Japans ekki lengur
takmarkaðar við innanlandsvarnir heldur er gert ráð fyrir möguleika á íhlutun í
átök í nágrenninu, skilgreining varnarsvæðisins hefur breyst og er túlkað svo
að það nái yfir Tævan og einnig er Japan gert virkara í varnarsamstarfinu en
áður var. Margir hafa lýst áhyggjum vegna hinna nýju reglna og óttast að þær
geti leitt til hervæðingar Japans, en eftir seinni heimsstyrjöld hafa Japanir
sett sér ákveðin takmörk varðandi vígbúnað og stjórnarskráin setti reyndar
hinum nýju reglum takmörk. Kínverjar hafa gagnrýnt reglurnar og
telja að viðtekin hefð sé brotin með þeim.
Undanfarið ár hafa samskipti Rússlands og Bandaríkjanna stirðnað verulega. Reyndar
hótuðu Rússar því þegar árið 1995, þegar farið varað tala um fyrirhugaða
stækkun NATO til austurs, að standa ekki við sáttmálann frá 1990 um fækkun
hefðbundinna vopna í Evrópu (CFE). En steininn tók úr þegar
loftárásirnar hófust á Júgóslavíu og þá stöðvuðu
Rússar alla samvinnu við NATO og síðan hefur engin samvinna verið þar á milli
nema við svokallaða friðargæslu í Kosovo. Síðla sumars 1999 kom upp orðrómur um
að Rússar og Kínverjar hygðu á nánari samvinnu um
varnarmál og að Indverjar kæmu hugsanlega að því samstarfi ásamt nokkrum
fyrrverandi Sovétlýðveldum í Mið-Asíu. Um þetta fjölluðu
meðal annars indversk blöð. Bandaríkjamenn hafa uppi áform um að koma
sér upp gagnflaugakerfi og hafa í því skyni farið fram
á það við Rússa að samingingurinn um bann við gagnflaugakerfum (Anti-Ballistic
Missile (ABM) Treaty) frá 1972 verði endurskoðaður. Bandaríkjamenn segjast
þurfa á gagnflaugum að halda til að verjast kjarnorkuógn frá „utangarðsríkjum“ eins og Norður-Kóreu og Írak en Rússar og Kínverjar halda
því fram að endurskoðun samningsins gæti hleypt nýju kjarnorkukapphlaupi af
stað.
Ísland
í seinna kalda stríðinu
Heimvaldastefnan er enn við lýði rétt eins og á 19. öld. Þá
kepptust hin heimsvaldasinnuðu ríki um nýlendurnar. En nú eru þjóðríkin
úrelt frá sjónarhóli borgarstéttarinnar og við lok
kalda stríðsins gátu Evrópuríkin farið að losa sig við þá gömlu hugmynd að
fullveldi ríkja væri heilagt. „Hið frjálsa markaðskerfi“ er
hinu fullvalda ríki æðra. Eins og Noam Chomsky hefur
eftir
Hvernig snýr þetta þá að
okkur Íslendingum. Það er ljóst að núverandi
valdhafar í Bandaríkjunum álíta jafnmikilvægt og áður
að halda uppi öflugri hernaðarmaskínu og NATO og annað hernaðarsamstarf sem
Bandaríkin eiga aðild að skipta miklu máli. Það yrði því mjög
illa séð ef Íslendingar tækju upp á því að segja skilið við NATO. Það er líka mjög ólíklegt að bandarískir ráðamenn séu tilbúnir að
leggja herstöðina á Miðnesheiði niður þótt mikilvægi Norður-Atlantshafsins
minnki eitthvað miðað við önnur svæði í heiminu. Hins vegar er líklegt
að þeir vilji fækka
eitthvað í herliðinu en það helgast ekki eingöngu af samdrætti í starfsemi
heldur einnig af tæknilegum framförum. „Slíkar framfarir kunna ennfremur að
skapa aðilum varnarsamningsins færi á að inna af hendi einstök varnarhlutverk í
framtíðinni með öðrum og sveigjanlegri hætti en hingað til,“
segir í greinargerð íslenska utanríkisráðuneytisins (bls. 28) og þar er bent á
að þátttaka Íslands í vörnum landsins hafi aukist.
Við stöndum því frammi fyrir því að Ísland
verði innlimað enn frekar í varnar- og útþenslukerfi
heimsauðvaldsins þar sem Bandaríkin ætla að halda pólitísku og hernaðarlegu
forræði, og þá er ég ekki bara að tala um formlega stjórnarráðsdeild, sem
heitir Varnarmálaskrifstofa Utanríkisráðuneytisins, heldur alls konar aðila
hins borgaralega samfélags, lögreglu, landhelgisgæslu, almannavarnir og
björgunarsveitir. Þetta er reyndar sagt hreint út í þeirri greinargerð
utanríksiráðuneytisins sem ég vitnaði til hér í
upphafi. Og því er við að bæta að um leið og
borgaralegir aðilar eru dregnir inn í þetta apparat er líka ætlast til að
Íslendingar taki þátt, ef ekki beint þá óbeint, í hernaðarárásum eins og
íslenska ríkisstjórnin hefur þegar gert.
1997 Strategic Assessment: Flashpoints and Force Struture.
Gilbert Achcar: „The Strategic
Triad: The
Tariq Ali: „Springtime for NATO.“
New Left Review 234. Mars/apríl
1999.
Noam Chomsky: „Power in the
Global Area.“ New
Left Review 230. Júlí/ágúst 1998.
Michael J. Glennon: „The New
Interventionism.“ Foreign
Affairs. Volume 78, No 3, maí/júní 1999.
Chris Hellman: „Last of the Big Time
Spenders.“ Fact Sheet. Prepared by the Center for Defense Information, 11. nóv. 1999 (http://www.cdi.org/issues/wme/spendersFY’00.html).
Michael Klare: „The
Robert A. Manning og Patrick
Clawson: „The Clinton Doctrine.“ Wall Street Journal 29. des 1997.
Joseph S. Nye, Jr: „What New Order?“ Foreign
Affairs. Volume 71, No 2, vor 1992.
Report on the Quadrennial Defense Review (QDR). (Aðgengilegt á vefsíðunni: http://www.fas.org/man/docs/qdr/t051997_t0519qdr.html).
Strategic Assessment 1999: Priorities for a Turbulent World.
Öryggis- og varnarmál
Íslands við aldamót.
Greinargerð starfshóps utanríkisráðuneytisins, febrúar 1999.
Greinar um
skylt efni:
„Játningar þjóðaröryggisráðgjafa,“ Jón
Karl Stefánsson tók saman (2. október 2004)
http://www.gagnauga.net/greinar/brzezinski.htm