|
Einar Ólafsson |
Veljum öðruvísi veröld |
Samfylking eða sameining – kreddufesta eða raunsæi
|
|
|
eftir Einar Ólafsson |
|
|
|
Líklega í nóvemver eða desember 1997 Mörður Árnason komst svo að orði í viðtali við
Heimsmynd í febrúar síðastliðinn: „Ein af ástæðunum fyrir að ég var
búinn að fá nóg í Alþýðubandalaginu var að það hefur ákaflega þrönga hugmynd
um samfylkingu félagshyggjufólks. Hún er sú, að öll samfylking skuli gerast í
kringum það sjálft, Alþýðubandalagið sé stofninn í þeirri samfylkingu. Þetta
byggir á þeirri innistæðulausu sjálfumgleði sem er einn partur af kúltúr
Alþýðubandalagsins, en þetta er ákaflega öldruð hugmynd og reyndar ættuð frá
Kommúnistaflokki Íslands, sem hafði einmitt þessa samfylkingarpólitík.“
Allt skyldi gerast á forsendum kommúnistanna, segir hann, og seinna í
viðtalinu talar hann um sjálfumgleði og hroka þeirra sem „telja að hvað
sem í skerst þá hljóti þeir alltaf að hafa rétt fyrir sér.“ Mörður er ekki einn um þessa skoðun, að
Alþýðubandalagsmenn og vinstri sósíalistar séu sjálfumglaðir og vilji ekki
hvika frá sínum stórasannleik og hafi þess vegna alltaf staðið í vegi fyrir
samfylkingu eða sameiningu vinstri manna eða jafnaðarmanna eða
félagshyggjufólks, alltaf hafi þeir viljað ráða öllu, láta sinn stórasannleik
gilda, þeir hafi verið einangrunarsinnar og hrakið aðra jafnaðarmenn frá sér. Hvaða skoðun er við hæfi?
Við þetta er ýmislegt að athuga. Eru kratar,
framsóknarmenn og sjálfstæðismenn eitthvað síður vissir í sinni sök en
Alþýðubandalagsmenn? Af hverju eru sósíalistar öðrum fremur sakaðir um
ósveigjanleika, einangrunarstefnu, sjálfumgleði o.s.frv? Eða er eitthvað að
því að standa á sinni skoðun sé hún vel grunduð? Ætli það fari nokkuð eftir
því hver skoðunin er? Grundvallarstefna krata, framsóknarmanna og
sjálfstæðismanna er að meira og minna leyti ríkjandi stefna í samfélaginu og
í samræmi við samfélagsgerðina. Ágreiningur þeirra snýst ekki um
samfélagsgerðina eða meginstrauma í þróun hennar. Hinir, sem gagnrýna sjálfa
samfélagsgerðina og ríkjandi hugmyndir og þykjast hafa eitthvað fyrir sér í
því, eru hins vegar sakaðir um að hafa höndlað stórasannleik, sem þeir af
þrjósku sinni hviki ekki frá. „Einn af prófsteinum á nútímavæðingu
Alþýðubandalagsins er hvernig það kýs að bregðast við nýjum aðstæðum í
heimsmálum,“ má lesa í leiðara Helgarpóstsins 19. október. „Í
öryggis- og utanríkismálum sökk flokkurinn fyrir löngu ofan í fen
forneskjunnar þar sem enginn náði andanum. Auk trúarsetninga um að Ísland
skuli segja sig úr Nató og herinn fari burt hefur flokkurinn barizt gegn
öllum tilraunum til frelsis í alþjóðlegum samskiptum og viðskiptum, hvort
heldur var EFTA eða EES.“ Það er auðvitað ekki um það að ræða að það sé einhvert
trúaratriði að vera aðili að Nató eða hafa bandaríska herstöð. Það er
nútíminn. Hitt er forneskja. Og sú forneskja er væntanlega partur af kúltúr
Alþýðubandalagsins eins og öldruð og þröng hugmynd þess um samfylkingu
félagshyggjufólks. Alþýðubandalagið þarf sem sagt að losa sig við þennan
staðnaða kúltúr, það þarf að nútímavæðast, eða með öðrum orðum að láta af
gagnrýni og andstöðu við auðvaldkerfið og markaðshyggjuna. Og þá er ekkert lengur
til fyrirstöðu að sameinast Alþýðuflokknum – eða ganga í hann. Þeir sem
ekki eru alveg jafn straumlínulagaðir í nútímavæðingu sinni geta farið í
Framsóknarflokkinn. Sjálfumgleði hvers?
Sjálfumgleði og þröngsýni varðandi samfylkingu á að
vera arfleifð Kommúnistaflokksins, einkenni sem hefur fylgt þessari hreyfingu
þaðan og til allavega hluta núverandi Alþýðubandalags. Samfylking
verkalýðsins var reyndar mjög mikilvægur þáttur í stefnu og starfi
Kommúnistaflokks Íslands allt frá stofnun hans árið 1930. Var þá ýmist lögð
áhersla á formlega samfylkingu flokkins með Alþýðuflokknum eða samfylkingu
neðan frá, samvinnu stuðningsmanna beggja flokka í stéttabaráttunni.
Vissulega leituðust kommúnistar við að hafa sem mest áhrif í þessari
samfylkingu, þó það nú væri. Alþýðuflokkurinn hafnaði öllu samstarfi, en 1936
svaraði hann samfylkingartilboði kommúnista með því að bjóða þeim inngöngu í
Alþýðuflokkinn eftir að þeir hefðu lagt niður sinn flokk. Það má nú kallast
að reyna að hafa samfylkinguna á sínum forsendum. Eins og alþekkt er var Kommúnistaflokkurinn svo lagður
niður árið 1938 til að mynda Sósíalistaflokkinn með klofningsbroti úr
Alþýðuflokknum. Ég ætla ekki að rekja þessa sögu í smáatriðum.
Alþýðuflokkurinn hélt áfram að hafna samfylkingu en 1968 var Sósíalistaflokkurinn
lagður niður til að gera Alþýðubandalagið að flokki. Það hafði starfað frá
1956 sem samfylking sósíalista og klofningshóps úr Alþýðuflokknum. Og það
þarf ekki að fara í nein smáatriði til að sjá að þessi saga er saga þróunar
frá byltingarstefnu Kommúnistaflokksins 1930 til þeirrar sósíaldemókratísku
stefnu sem Alþýðubandalagið fylgir í dag. Það eru því hrein öfugmæli að Kommúnistaflokkurinn,
Sósíalistaflokkurinn og Alþýðubandalagið hafi alltaf viljað láta allt gerast
á sínum forsendum. Kannski má finna dæmi um ósveigjanleika forystumanna
þessra flokkka, en það breytir engu um það, að það eru þeir sem hafa lagt
sinn flokk niður tvisvar sinnum og sveigt sína stefnu í átt til
Alþýðuflokksins. Hafi einhver sýnt sjálfumgleði og hroka í þessum samfylkingartilraunum,
þá er það Alþýðuflokkurinn. Hins vegar hefur oft verið til fólk í
Alþýðuflokknum sem hefur verið tilbúið til að ganga til móts við sósíalista
og þeir hafa gengið til móts við það. Vissulega hefur gengið á ýmsu með
samstarfið, hverjum sem um hefur verið að kenna. Samferða í þokunni
Það er mikið til í orðum Bryndísar Hlöðversdóttur í
Vikublaðinu 3. nóvember: „Þegar félagshyggjuflokkana á Íslandi ber á
góma, vill brenna við að oft sé vísað til fortíðar í leit að skýringum á
þeirri flokkaflóru sem við okkur blasir. Slíkt er nauðsynlegt, en eitt er að
nota tilvísunina til að leita skýringa og annað er að nota hana til
réttlætingar á núverandi ástandi. Nauðsynlegt er að skoða vandlega hversu
mikill hluti ágreiningsins hefur verið hugmyndafræðilegur...“ Þetta er kjarni málsins. Helgi Hjörvar sagði í
Alþýðublaðinu 3. nóvember: „Þær miklu deilur um hugmyndafræði og
gildismat, sem áður settu svip á umræðu, hafa fjarað út.“ Og 27.
október skrifaði Björgvin G. Sigurðsson í Vikublaðið: „Ef það markmið,
að sameina krafta vinstrimanna, á að nást verða menn að vera tilbúnir til að
láta af gömlum kreddum.“ Hér er sneitt hjá þessum kjarna málsins. Það
er alveg jafnslæmt að loka augunum fyrir ágreiningi sem fyrir hendi er eða
afgreiða hugmyndir sem kreddur og að ímynda sér ágreining sem ekki er fyrir
hendi. „Það er ekki nema rétt,“ sagði Jóhannes Ragnarsson í
Vikublaðinu 3. nóvember, „að menn fari að gera sér grein fyrir hinni
nýju hugmyndafræði sem er óskeikul og segir: það nýja er gott og rétt, það
gamla er vont og rangt, já úrelt. Og vei þeim sem efast um hina nýju
hugmyndafræði.“ Menn vikna yfir orðum Flosa Eiríkssonar á landsfundi
Alþýðubandalagsins um daginn: „Ég veit ekki hvert ég er að fara, en ég
ætla að fara þangað.“ Þetta þykir afskaplega sætt, og er það svo sem.
Auðvitað verðum við að skoða þessi orð í ljósi þeirrar útópíu sósíalista sem
brást. En hversu lengi ætla menn að velta sér upp úr þessum brostnu vonum?
Það eru áratugir síðan sósíalistar fóru að losa sig við þessa útópíu. Það
kerfi sem hrundi 1989 var að flestra mati handónýtt. Árið 1989, sem einlægt
er verið að vitna til sem einhverra hugmyndafræðilegra þáttaskila, skiptir
engum sköpum fyrir aðra en þá sem voru fastir í kaldastríðsfeninu. Að finna kúrsinn
Vandi sósíalista er hversu lítið þeir hafa reynt að ná
einhverjum kúrs eftir að hafa losað sig við óskalandið Sovét-Ísland. Við
viljum völd, segja menn, en til hvers? Það stingur í augun að meðan talað er
fjálglega um sameiningu flokka er harla lítið rætt um hvernig bregðast skuli
við vandamálum og þeim nýja veruleika sem mönnum verður tíðrætt um. Helst
virðist vera um einhverja óljósa hugmynd um mannúðlega markaðshyggju að ræða,
en öllum rannsóknum marxista á markaðskerfinu eða auðvaldskerfinu er hafnað
sem úreltri hugsun. Því ber að fagna grein Inga Rúnars Eðvarðssonar í
Vikublaðinu 3. nóvember, þar sem hann fer fyrst nokkrum orðum um þennan nýja
veruleika og víkur síðan að nokkrum þeim atriðum sem þarf að taka afstöðu
til. Þótt ég ræði hana ekki frekar hér legg ég til að lesendur blaðsins haldi
henni til haga til frekari umræðu. Ef við lítum til baka sjáum við að það er
Alþýðubandalagið sem hefur þróast í átt til Alþýðuflokksins. Eins og aðrir
sósíaldemókrataflokkar í Norður-Evrópu gengur Alþýðuflokkurinn út frá
kapítalismanum í allri sinni stefnu, hann stefnir ekki að neins konar
sósíalisma í stað kapítalismans heldur reynir hann að standa vörð um einhvers
konar jöfnuð og réttlæti á grundvelli kapítalismans og stendur jafnframt vörð
um kapítalismann sem grundvöll þessa jöfnuðar og réttlætis. Stefna
Alþýðubandalagsins byggist að miklu leyti á sömu forsendum, félagslegum
umbótum innan ramma kapítalismans. Þó hefur alltaf verið afgerandi munur á
þessum flokkum. Alþýðuflokkurinn og systurflokkar hans hafa undanfarna hálfa
öld eða lengur tekið virkan þátt í skipulagningu borgarastéttarinnar og
stofnana auðvaldsins til varnar og sóknar og er þar nærtækast að benda á
virkan þátt sósíaldemókratísku flokkanna við uppbyggingu
Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins. Alþýðubandalagið hefur hins
vegar fram að þessu haft aðra afstöðu varðandi þetta og þannig aldrei gengið
fyllilega inn á forsendur kapítalismans eins og sósíaldemókrataflokkarnir
hafa í raun gert, þótt áherslur hafi vissulega verið mismunandi innan
flokksins. Það er erfitt að sjá fyrir sér sameiningu Alþýðubandalagins og Alþýðuflokksins
öðru vísi en Alþýðubandalagið láti af þessum fyrirvara sínum varðandi
kapítalismann. Út frá sögu Alþýðuflokksins er ákaflega ólíklegt að hann teygi
sig mikið í átt til þessa sjónarmiðs Alþýðubandalagsins. Ingi Rúnar
Eðvarðsson segir réttilega í grein sinni að vandi velferðarkerfisins og
þjóðríkisins eigi mikinn þátt í tilvistarvanda vinstri manna. Þótt
Alþýðuflokkurinn sýni stundum félagshyggjulit hefur hann brugðist við báðum
þessum vandamálum á forsendum auðvaldsins, annars vegar með einhliða niðurskurði
velferðarkerfisins í síðustu ríkisstjórn og hins vegar með því að beita sér
fyrir inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Það heitir sennilega bara kreddufesta og
einangrunarstefna að leita annarra lausna á þessum vandamálum. Samt ætti það
alls ekki að koma í veg fyrir skoðanaskipti við Alþýðuflokkinn og önnur
félagshyggjuöfl og samfylkingu eftir ástæðum og tækifærum. Frá sjónarhóli
hinna, sem telja slík sjónarmið úrelt og kreddu eina, hlýtur sameining við
Alþýðuflokkinn að vera nærtæk. Þarna er talsverður munur á. Og sá munur felst
í mismunandi hugmyndafræði og gildismati. Ég held það sé hollt að rifja þetta upp nú þegar verið
er að tala um sameiningu jafnaðarflokkanna. Skyldi þetta tal byggjast á miklu
raunsæi? Við skulum athuga, að það er mest talað um sameiningu, ekki
samfylkingu. Það er sjálfsagt mál, nú þegar þessir flokkar eru í
stjórnarandstöðu, að reyna einhverja samfylkingu. Einhvers konar samstarf
þingflokkanna á auðvitað að vera sjálfsagt mál. En ég verð að segja, að mér
finnst eitthvað falskur tónn í þessu sameiningartali. Ath. Frá 1988 til 1991 var vinstri stjórn við völd en
eftir kosningarnar vorið 1991 mynduðu Sjálfstæðisflokkurinn og
Alþýðuflokkurinn Viðeyjarstjórnina svokölluðu, en segja má að í henni hafi
nýfrjálshyggjuskeiðið átt upphaf sitt á Íslandi. Eftir kosningarnar vorið
1995 skipti Sjálfstæðisflokkurinn svo Alþýðuflokknum út fyrir
Framsóknarflokkinn. |
|
|