2. september 2007. Sunnudagur. Kópavogur – Rosenheim.

Ég kom til Rosenheim í Suður-Þýskalandi, skammt frá München, klukkan sjö síðdegis  að staðartíma eftir tæplega fimm tíma lestarferð frá Frankfurt. Frá Íslandi fór ég klukkan hálfátta um morguninn og þurfti að vakna klukkan fjögur eða sex að þýskum tíma. Heldur var ég orðin slæptur enda byrjaði ferðin ekki vel, um kvöldið áður hafði hellst í mig kvef og mér varð vart svefnsamt og náði heldur ekki að sofa í flugvélinni eða lestinni.

Lúinn hvarf mér þó fljótt þegar ég sá Guðbjörgu konu mína standa á brautarpallinum ásamt Mümsel vini okkar og innan skamms sat ég í sólarblíðunni í garðinum hjá þeim Mümsel og Karin með svalandi bjór og eiginkonu mína við hlið mér. Hún var þá búin að vera með þeim hjónum,

Gugga, Mümsel og Einar í garðinum í Rosenheim

föður Mümsel og systrum í viku siglingu á Dóná frá Passau til Búdapest, en frá Íslandi lagði hún upp miðvikudaginn þar áður á þing geðhjúkrunarfræðinga í Kaupmannahöfn, þar sem hún flutti fyrirlestur á laugardeginum og flaug samdægurs til Stuttgart. Af þessum ástæðum var taskan hennar sennilega þrisvar sinnum þyngri en bakpokinn minn, þar sem aðeins voru brýnustu föt til skiptanna. En það var sem sagt orðin hálf önnur vika síðan við höfðum sést sem er langur tími fyrir samlynd hjón.

3. september. Mánudagur. Rosenheim áleiðis til Belgrað.

Ég svaf vel og eftir síðbúinn morgunverð í garðinum hjá Karin og Mümsel fórum við að tygja okkur til langferðarinnar. Klukkan hálftvö lögðum við af

Mümsel, Gugga og Karin á brautastöðinni í Rosenheim

stað með lest frá Rosenheim, skiptum yfir í rútu í Traunstein og svo aftur í lest síðasta spölinn frá Freilassung við landamærin til Salzburg, en þangað komum við klukkan kortér yfir þrjú. Tæpum klukkutíma síðar stigum við upp í lestina til Vínarborgar, komum þangað klukkan hálfátta og höfðum rúman hálftíma til að koma okkur fyrir í lestinni til Belgrað en í henni áttum við pantaðan svefnklefa. Við fórum um Búdapest um klukkan hálftólf og lögðum okkur þá.

 

4. september. Þriðjudagur. Til Belgrað.

Klukkan rúmlega þrjú röskuðu landamæraverðir og tollarar ró okkar þegar við komum að landamærum Ungverjalands og Serbíu. Við komum inn í Serbíu við bæinn Subotica í héraðinu Vojvodina. Við sváfum lítið eftir rúmrask landamæravarðanna. Lestin fór suður yfir Dóná við borgina Novi Sad og svo

Sólin kemur upp yfir Vojvodina

horfðum á sólina koma upp yfir sléttur Vojvodina fáum mínútum eftir klukkan sex. Þegar við erum að koma inn í borgina sjáum við rétt við brautarteinana ótrúlega hrörlega húskofa sem bersýnilega er búið í og áttum okkur á að hér búa Rómanar, Róma-fólk (oft kallað sígaunar), en þeir eru fjölmennir í Serbíu, um 108 þúsund samkvæmt manntali 2002. Um klukkan hálfsjö fer lestin yfir ána Sövu og inn á brautarstöðina í Belgrað eftir sautján tíma ferð frá Rosenheim.

Það var komin talsverð umferð á brautastöðinni. Leigubílstjóri bauð okkur þjónustu sína en við ætluðum að fá okkur kaffi á veitingastað á stöðinni. Skiptum líka evrum í lítilli afgreiðslu fyrir gjaldeyrisskipti. Í ljós kom að urmull er af slíkum afgreiðslum og veit ég ekki enn til hvers. Við óttuðumst að erfitt yrði að taka út gjaldeyri með korti og reyndar gekk mastercardið ekki í fyrstu hraðbönkunum sem við reyndum, en svo reyndast það ekki vera neitt vandamál, en mun hafa verið það til skamms tíma. Við höfðum heimilisfang á gististað í borginni og þegar við komum út af stöðinni klukkan um hálfátta var bílstjórinn þar enn. Við þáðum þjónustu hans og hann ók okkur talsvert út fyrir miðborgina en þegar í götuna var komið fundum við ekki húsnúmerið. Bílstjórinn var skrafhreifinn, talaði sæmilega ensku, og taldi önugt fyrir okkur að vera þarna, langt í strætó og enn lengra að ganga í bæinn og benti okkur á að við gætum fengið inni á hótelum inni í miðborginni, nefndi tvö, Hótel Royal og Hótel Slavija, ráðlagði okkur að athuga Hótel Royal og hringdi þangað fyrir okkur. Þar sem ekkert herbergi var laust þar fyrr en um hádegi og við slæpt eftir ferðina ákváðum við að halda á hitt hótelið, Hótel Slavija. Á leiðinni ókum við framhjá stórskemmdum byggingum sem bílstjórinn sagði vera ráðuneytisbyggingar sem NATO hefði sent sprengjur á árið 1999. Á Hótel Slavija var laust herbergi og við borguðum bílstjóranum upphæð sem var ákaflega sanngjörn miðað við íslenskt verðlag og alla þá leið sem hann var búinn að hringsóla með okkur um borgina. Og áður en hann yfirgaf okkur benti hann á strætóstoppistöðina þarna við Slavija-torgið, Trg Slavija.

Hótelið er í hárri byggingu, um tuttugu hæða kassa í ljótasta stíl síðtuttugustualdarhúsagerðarlistar ef list skildi kalla, byggt árið 1962. Í Reykjavík eru nokkur hús í sama stíl frá svipuðum tíma, svo sem húsið sem troðið var við Austurvöllinn milli Reykjavíkurapóteks sem var og Hótel Borgar, en sem betur fer náði ekkert slíkri hæð. Hótelið mun vera tengt hinu ríkisrekna flugfélagi Jat Airways sem hét JAT [Jugoslovenski Aero Transport] Yugoslav Airlines til ársins 2003. Samkvæmt netalfræðiritinu Wikipediu stendur til að einkavæða þetta flugfélag og segir þar að rússneska flugfélagið Aeroflot beri víurnar í það en jafnframt hafi sendinefnd frá hinu íslenska Icelandair heimsótt Belgrað af áhuga á þessum einkavæðingaráformum.

Líklega hefur sendinefnd Icelandair ekki gist á Hótel Slavija en kannski á Hótel Slavija Lux, sem mun vera í hærri gæðaflokki. Hótel Slavija gæti þó eflaust kætt íslenska frjálshyggjumenn og einkavæðingarsinna fyrir þá sök að þarna virðast ókostir ríkisrekstrar sannast svo um munar. Við sósíalistarnir vestrænu fylltumst hins vegar dapurleika og Gugga þó enn frekar þar sem endurminningin frá stuttri dvöl hennar á Grand Hótel í Priština fyrir rúmum átta árum rifjaðist óþægilega upp fyrir henni þegar inn kom. Móttakan hefur kannski einhvern tíma verið glæsileg en ekki lengur. Þetta var þó svo sem allt í lagi þar til kom að lyftunni sem átti sem betur fór aðeins að koma okkur upp á þriðju hæð. Við hefðum aldrei treyst henni til lengri ferðar og frekar gengið upp á tuttugustu hæð ef leiðin hefði legið svo hátt. Þegar út úr lyftunni kom stigum við út á  gólfteppi sem var kannski einhvern tíma fagurblátt en nálgaðist nú frekar hinn raunverulega lit Dónár. Herbergið leit ekki verulega illa út en þegar mín kæra frú leit á uppbúin rúmin varð henni að orði að ekki hefði verið skipt á þeim. „Hvaða vitleysa,“ sagði ég, en hætti þó að rengja hana þegar ég leit á hárugan koddann. Sem von var eftir langa ferð þurftum við að gera þarfir okkar á klósettinu, en þegar til átti að taka sturtaðist ekki niður heldur leið hæglát lækjarspræna niður úr klósettkassanum og réð engan veginn við úrgang okkar nema á löngum tíma, því að sannarlegar holar dropinn steininn. Klósettpappírinn hékk á billegum klósettpappírshanka sem aftur hékk á einni hálflausri skrúfu á veggnum, hin

Baðið var flísalagt að mestu

var ábyggilega ekki nýfarin. Baðið var flísalagt að mestu en hafði sjálfsagt einhverntíma verið alveg flísalagt. Gugga brá sér niður í móttökuna og kvartaði og brátt kom upp stúlka sem skipti á rúmunum og setti eitthvert eitur í klósettið og við lögðum okkur, kannski ekki alsæl, en hvílunni fegin.

Um hádegisbilið gengum við út í borgina. Sól skein í heiði og heitt var svo að ég sá fljótlega eftir að hafa ekki skilið jakkann minn eftir. Hótelið stendur við Slavija-torg. Borgin liggur þannig að Dóná rennur norðan hennar en Sava að vestan. Hæð gengur í norðvestur að ármótunum og fremst á henni gegnt skógivöxnum hólma í mótum Sövu og Dónár er gamalt virki upprunnið á tímum Kelta, sem þarna réðu ríkjum og kölluðu Singidūn áður en Rómverjar tóku yfir á fyrstu öld eftir Krist, og þar í kring er notalegur allstór garður.

Í Kalemegdan-garðinum

Þetta svæði er kallað Kalemegdan. Borgin byggðist upp kringum þetta svæði og suðvestur af því og er sá borgarhluti kallaður Stari Grad eða Gamli bærinn. Hér er miðbærinn úti í enda bæjarins eins og í Reykjavík. Lengi vel var Belgrað smábær og og þessi staður, þar sem Slavija-torgið er nú, var í útjaðri bæjarins framundir lok nítjándu aldar. Snemma á tuttugustu öld settu sósíalistar og verkalýðshreyfingin þarna niður höfuðstöðvar sínar og eftir seinni heimsstyrjöldina var torgið nefnt eftir löngu látnum sósíalistaforingja, Dimitrije Tucović, en aftur nefnt Slavija-torg eftir síðustu aldamót, þegar margar götur og staðir í borginni fengu aftur þau nöfn sem þau höfðu haft fyrir 1945 og má sjá lista yfir þau á vef borgarinnar, beograd.org.yu.

Slavija-torgið er mikið umferðartorg nokkurn spöl frá miðbænum en þó í göngufæri eftir Kóngs Milansstræti, Kralja Milana, sem hét Srpskih vladara (sem þýðir serbneskir stjórnendur eða eitthvað í þá átt) á tímum kommúnistastjórnarinnar, en endurheimti sitt gamla nafn við nafnabreytinguna miklu þegar lýðræðisbyltingin setti aftur konungdæmið í götunöfnin.

 
Milan þessi var af Obrenoć-ættinni og tók við völdum sem Milan fursti fjórði árið 1868 en nefndist Milan fyrsti konungur (kralj þýðir kóngur) frá 1882 í kjölfar Berlínar-samningsins 1878, þegar Serbía fékk loksins viðurkenningu sem fullvalda ríki, þar til hann lét embættið í hendur sonar síns Alexandars fyrsta árið 1889. Afabróðir Milans þessa var Miloš Obrenoć [mílosh óbrenóvitsj; š = sh, fráblásið s eins og við notum í upphafi orða á undan í eða j, t.d. sjá; ć = tsj] sem leiddi hina svokölluðu seinni serbnesku uppreisn gegn Tyrkjaveldi eða Ottómönum árið 1815.

 
Útlit þessa strætis er ekki beint konunglegt, það er meira í ætt við barbarískan stíl iðnríkis síðtuttugustualdarinnar. Nær norðurenda strætisins eru hinsvegar konunglegri byggingar, svo sem ráðhúsið við Pionirski-garðinn, sem var byggt árið 1882 sem konungshöll Obrenoć-ættarinnar, og fleiri hús þar í grennd, sem nú hýsa þingið og stjórnsýslu.

Þótt í göngufæri væri kusum við að taka strætó við torgið til að komast niður á Lýðveldistorgið, Trg Republike, enda kostar svo lítið í strætó að ekki tekur því að gefa námsmönnum fríar ferðir. Og strætó alltaf yfirfullur frá morgni og fram á rauðanótt og veitir varla af því að umferðin er gífurleg og vorum við full aðdáunar á leigubílstjóranum sem bjargaði okkur um morguninn. Við áttum eftir að reyna að Repúblikatorgið er miðpunktur Belgrað, alltaf lentum við þar hvernig sem við villtumst. Við torgið stendur þjóðleikhúsið og það var kallað Leikhústorgið, Pozorišni Trg, þar til 1945 að nafninu var breytt í

Gugga og Mikjáll á hestinum

Lýðveldistorgið og hefur það fengið að halda því nafni. Á torginu er mikil stytta af manni á hesti, Mihailo Obrenoć þriðja fursta af Serbíu. Repúblikatorgið er mikill stefnumótastaður og ungt fólk mælir sér gjarnan mót við „hestinn“ án þess að nefna furstann sjálfan.

 
Mihailo Obrenoć þriðji var þjóðhöfðingi Serbíu 1839 til 1842 og aftur 1860 til 1868 þegar hann var myrtur. Hann var sonur Miloš Obrenoć fursta, sem var reyndar bóndasonur frá Svartfjallalandi og tók þátt í fyrri serbnesku uppreisninni gegn Tyrkjum eða Ottómönum (Ottoman er dregið af nafni Osmans fyrsta soldáns kringum árið 1300) á árunum 1804 til 1813. Einni helsti foringi þeirrar uppreisnar var Đorđe [djordje (= Georg); đ = dj,] Petroć eða Karađorđe eins og hann var venjulega kallaður, Svarti Georg, en kara þýðir svartur á tyrknesku, einnig bóndasonur frá Svartfjallalandi. Hann var viðurkenndur sem þjóðhöfðingi þegar Belgrað og stór hluti Serbíu hafði verið frelsaður árið 1811. Ottómanar hrundu uppreisninni tveim árum síðar og Karađorđe flúði norður fyrir Dóná. Vorið 1815 hófst seinni uppreisnin og nú undir forystu Miloš Obrenoć og í desember hafði megnið af Mið-Serbíu verið frelsuð. Árið 1817 sneri Karađorđe heim en Miloš treysti honum ekki og lét myrða hann. Þetta var upphafið að aldarlangri óvináttu Karađorđe- og Obrenoć-ættanna. Á endanum má segja að Karađorđe-ættin hafi sigrað, síðustu kóngar Serbíu og Júgóslavíu voru af þeirri ætt og sonur þess síðasta, Alexander annar, eins og hann kallar sig, var fæddur í Lundúnum árið 1945 en kom fyrst til Júgóslavíu árið 1991 og býr þar nú. En þetta sama ár, 1817, náði Miloš samningum við Ottómana og furstadæmið Serbía var myndað með hann sem fursta. Hann var að mörgu leyti framfarasinnaður og lét eftir sig ýmis spor en líka ráðríkur, rakaði að sér auði og þurfti að kljást við uppreisnir. Hann lét syni sínum, Milan, eftir völdin árið 1839 en sá var heilsutæpur og bróðir hans, fyrrnefndur Mihailo á hestbakinu, tók við sama ár. Árið 1842 var gerð uppreisn gegn honum og þá varð sonur Karađorđe, Aleksandar Karađorđeć, fursti til 1858 þegar hann lenti í andstöðu við þingið og neyddist til að segja af sér. Þá tók Miloš gamli Obrenoć aftur við en þegar hann dó áttræður að aldri tveim árum seinna tók Mihailo aftur við þar til hann var skotinn til bana 1868. Sumir töldu að Karađorđe-ættin ætti þar hlut að máli en það sannaðist ekki. Þá tók við Milan Obrenoć fjórði, sá sem MIlanskónsstræti er kennt við. Rétt er að geta þess að talan á alltaf við ættarnafnið, hann var sem sagt fjórði furstinn af Obrenoć-ættinni, en afi hans var bróðir Milošar. Og sem fyrr segir breyttist hann úr fursta í konung árið 1882 og varð Milan kóngur fyrsti af Serbíu. Hann lét völdin í hendur sonar síns Alexandars árið 1889, en hann var skotinn til bana ásamt eiginkonu sinni árið 1903. Þar með var Obrenoć-ættin úr sögunni og  Karađorđe-ættin komst aftur til valda þegar þingið samþykkti að taka til konungs Petar Karađorđeć, son Alexandars (það er svolítið ruglingslegt að í báðum ættunum eru Alexandrar) og sonarson gamla Karađorđe. Hann hafði búið í Frakklandi, kynnst þar frjálslyndisstefnunni og hélt upp á John Stuart Mill. Hann ríkti til dauðadags 1921 og varð fyrsti konungur Konungsríkis Serba, Króata og Slóvena.

 
Þegar við vorum að undirbúa þessa ferð var okkur ómögulegt að finna ferðahandbók um Serbíu í bókabúðum í Reykjavík, og fengust þó bækur um ótrúlegustu staði á jörðinni. Við leituðum líka á brautastöðvunum í Salzburg og Vín en fundum flest annað en Serbíu. Við höfðum því ekkert í höndunum nema einhvern reiting af internetinu. En á Lýðveldistorginu sáum við ör sem benti á Tourist information, upplýsingamiðstöð ferðamanna, og fundum hana neðanjarðar þar sem ýmsum verslunum hefur verið komið fyrir í undirgöngum. Þar fengum við handhægt kort af borginni. Þegar við komum aftur upp á yfirborðið blasti við okkur bókabúð og þar fundum við ágæta handbók enska, þriggja ára gamla, og sögð aftan á kápunni vera eina handbókin um Serbíu á ensku. Þetta er ágæt bók og skemmtilega skrifuð og getum við ekki nógsamlega þakkað höfundinum, Laurence Mitchell, forlaginu, Bradt, og bókabúðinni, IPS, því ekki veit ég hvar við hefðum endað án hennar. Og að auki keyptum við kort yfir Serbíu og greinargóða bók um upplausn Júgóslavíu, The Breakup of Yugoslavia and its Aftermath eftir Carole Rogel.

Og nú römbuðum við beint á göngugötuna góðu Mikjálsfurstastræti, Knez Mihailova, sem er auðvitað kennd við Mikjál á hestbakinu, en knez þýðir fursti. Mikjálsstræti er líklega fallegasta gata Belgrað, þar er mikið af húsum frá seinni hluta 19. aldar áður en rasjónalismi iðnríkisins eyðilagði húsagerðarlistina. Við enda hennar er Kalemegdan og þangað gengum við um garðinn að virkinu sem gnæfir yfir ármótin. Þegar við höfðum spókað okkur þar fundum við út að hitt hótelið, sem leigubílstjórinn hafði bent okkur á, Hótel Royal, var þar skammt frá, við Péturskóngsgötu, Kralja Petra, sem gengur þvert á Mikjálsstræti. Við ákváðum að líta á það en þegar til kom var þar allt fullt. Ekki leist okkur á að gista aftur á Hótel Slavija og örkuðum þá aftur niður undir Repúblikatorgið og niður í upplýsingamiðstöðina. Þar var hjálpleg stúlka sem benti okkur á nýlegt gistiheimili skammt frá járnbrautastöðinni og rútustöðinni og hringdi fyrir okkur til að athuga hvort þar væri laust pláss. Þegar svo var flýttum við okkur þangað með borgarkortið að leiðarljósi. Eftir svolitla leit fundum við Balkanska-götu sem liggur niður af

Balkanska-gata

Terazije-torginu, rétt hjá Repúblikatorginu, framhjá hinu fallega húsi sem hýsir Hótel Moskva. Við hornið á Balkanska og Admirala Geprata, tilheyrandi síðarnefndu götunni, er gistiheimilið, sem heitir Corner Hostel, á annarri hæð í gamalli íbúðablokk. Þar fengum við hlýlegar móttökur og slógum því föstu að koma þangað að morgni.

Gengum við nú aftur upp á Hótel Slavija, fyrst upp á Nemanjina-stræti og yfir á Mílosfursta-stræti, Kneza Miloša, en þar urðu á leið okkar ráðuneytin sem NATO sprengdi 1999 og við höfðum séð úr leigubílnum um morguninn. Það

Ráðuneytisbyggingarnar sem NATO sprengdi

lætur mann ekki ósnortinn að sjá þessi hús stórskemmd þarna í miðri borginni, þó að vissulega megi sjá enn meiri stríðsminjar annars staðar í fyrrverandi Júgóslavíu, en þetta eru raunar fyrstu menjar um stríð sem Ísland hefur háð. Að undanskildum loftárásum NATO 1999 voru bein átök á síðasta áratug síðustu aldar að mestu utan Serbíu ef frá er talið Kósovó þótt vissulega hafi Serbía átt hlut að þeim á ýmsan hátt. En nóg hafði þetta land þó þurft að þola í stríðum fyrr á öldinni, Balkanstríðunum 1912-14 og svo fyrri heimsstyrjöldinni í framhaldi af þeim 1914-18 og aftur í seinni heimstyrjöldinni, en í allri þeirri skelfingu urðu Serbar sérlega illa úti og þangað má að hluta leita skýringa á hversu mikið er af byggingum frá eftirstríðsárunum í mörgum borgum Júgóslavíu. Það var ekki bara vegna þess að framkvæmdaglaðir menn gætu ekki eirt gömlum húsum, það voru ekki síður stríðsglaðir menn sem eyddu þeim. Önnur skýring er svo sú að margir bæir fóru ekki að vaxa að ráði fyrr en á síðustu öld og eru því að mestu leyti fremur ungir þótt þeir eigi sér sögu langt aftur í fornaldir.

Að áliðnum fyrsta degi í Belgrað. Hótel Slavija. Efst stendur Grand pleasure!

Þegar við komum aftur upp á hótelið var byrjað að rigna og brátt var komið úrhelli. En svo fór hungrið að sverfa að og ekki dugði annað en koma sér út til að leita uppi einhvern veitingastað. Leiðsögubókin góða geymdi upplýsingar um veitingastaði og okkur leist vel á að leita fanga í Skadarliju. Við drifum okkur út í rigninguna og náðum strætó niður á Repúblikatorgið en þegar til átti að taka var ekki jafnlétt að finna staðinn og virtist af kortinu, göturnar liggja einhvern veginn þvers og kruss þarna hreint ekki líkar þeirri lýsingu sem við höfðum úr bókinni. Loks fengum við aðstoð vegfaranda sem lét ekki málaörðugleika trufla sig heldur fygldi okkur fyrir næsta horn og benti áfram og viti menn, á næsta horni þar við blasti við óslétt steinlögð gata full af veitingahúsum.

Skadarlija er hverfi, eða fyrst og fremst ein gata, Skadarska, og aðeins inn í þvergötur hennar. Snemma á síðustu öld myndaðist þarna miðstöð listamanna og bóhema og upp spruttu ótal veitingastaðir. Stundum er Skadarlija kölluð Montmartre Belgrað, en kannski stendur hverfið ekki alveg

Séð niður Skadörsku

undir því og það þarf svo sem ekki að líkja því við neitt. Þetta er bara Skadarlija. Það var orðið hálfkalt ólíkt því sem var fyrr um daginn og hálfgerður hrollur í okkur eftir villurnar þegar við settumst inn á dásamlega veitingastaðinn Þrjá hatta, Tri Sešira. Með aðstoð þjónsins fundum við eitthvað að panta af matseðlinum, vel útilátna og bragðgóða kjötrétti og serbneskt salat úr tómötum, agúrkum og svolitlum piparávexti og rifnum osti yfir og með þessu drukkum við indælt rauðvín frá Svartfjallalandi eins og við köllum Montenegro á íslensku. Og fjórir tónlistarmenn gengu milli borða með fiðlu, klarínettu, harmónikku og kontrabassa og sungu og spiluðu og buðu gestum að velja sér lag, en við treystum okkur ekki í slíkt. Þó sungu þeir í bland við eitthvað, sem hafði hljóm frá Grikklandi og Miðausturlöndum, aðra söngva, sem voru kunnuglegri og hefðu getað verið sungnir af músíkölskum bændum í réttum á Íslandi. Og þannig sameinuðust arabískir og íslenskir bændur í söng þarna yfir kjötdiskunum okkar á veitingastaðnum Þremur höttum við Skadarska-götu í Belgrað. Og með þennan söng í eyrum og kjöt í maga lögðumst við til svefns á fyrrum glæsihótelinu Slavíja að loknum fyrsta degi okkar í Belgrað.

 

5. september. Miðvikudagur. Belgrað

Við vöknuðum klukkan níu á Hótel Slavija, næst versta hóteli í Austur-Evrópu ef Grand Hótel í Pristina hefur ekki verið endurbætt. Fundum morgunverðarsalinn og borðuðum sæmilegan morgunverð. Flýttum okkur svo að gera upp við hótelið og gátum svo sem ekki kvartað undan verðinu, fyrir nóttina í tveggja manna herbergi borguðum við 4052 dínara sem gerir 4225 krónur (1 dínari er 1,04 krónur skv. gengi 21. september). Þó var þetta líklega

Alsæl að yfirgefa hótelið

dýrasta gistingin á ferð okkar. Svo tókum við leigubíl niður á Admirala Geprata-götu númer 2 á Corner Hostel. Eins og við höfðum séð daginn áður var þar allt hreint og aðlaðandi en enginn lúxus, þrjú herbergi með kojum, tvö fyrir tvo og eitt fyrir sex manns. Við komum okkur fyrir í öðru tveggja manna herberginu, því að þrátt fyrir allt vorum við og erum miðaldra samlynd hjón og ekki alveg til í að vera í almenningi með öðrum.

Svo gengum við út í bæinn. Veðrið var nú ólíkt því sem sem var í gær, svalt, gola og úrkoman hékk yfir. Ákaflega reykvískt veður. Við fórum upp á Repúblikatorg, ætluðum að skoða þjóðminjasafnið en það var lokað vegna gagngerra viðgerða, sömuleiðis borgarsögusafnið. Fórum þá upp á Mikjálsstræti, Knez Mihailo, og áfram upp á Péturskóngskötu, Kralja Petra, og fundum gyðingasafnið sem þar er. Þar var nú ekki örtröð, en fróðlegt var það. Þetta virðist reyndar ekki bara vera safn heldur líka einhvers konar fræðasetur. Gyðingasafnið er nærri austurenda götunnar og nú fórum við til baka, komum við á Borgarbókasafninu við hornið á Mikjálsstræti og Péturskóngsgötu og það var reyndar undurlítið og skildist mér þó að þetta væri aðalsafnið. Kannski hef ég þó misskilið eitthvað og aflaði mér raunar ekki frekari upplýsinga. Hins vegar er krökkt af bókabúðum í Belgrað. Og áfram gengum við Péturskóngsgötu og fundum við hornið á Kneza Sime Markoća, sem ég veit ekki við hvern er kennd, orþódox-dómkirkjuna sem

Kirkja hins heilaga erkiengils Mikjáls

heitir opinberlega Kirkja hins heilaga erkiengils Mikjáls, Saborna Crkva Sv. Arhangela Mihaila. Hún er nú ekki eins gömul og margar kirkjur sunnar í landinu, byggð á árunum 1837 til 1840 að undirlagi Milošar Obrenoć fursta sem hvílir þar ásamt sonum sínum tveimur, Milan og Mihailo.

Og handan götunnar eða öllu heldur hornsins er bústaður Ljubicu furstynju sem hefur verið gerður að safni um híbýlahætti heldri manna á öndverðri nítjándu öld. Miloš lét líka byggja þetta hús sem kennt er við Ljubicu eiginkonu hans. Húsið var byggt á árunum 1829 til 1831 og þarna bjó Ljubica með sonum sínum Milan og Mihailo og væntanlega hefur Miloš sjálfur átt þarna innhlaup.

Það var Vlada, okkar ungi gestgjafi á Corner gistiheimilinu, sem benti okkur á þetta horn og þá ekki síst á gamalt hús og ekki eins virðulegt gegnt dómkirkjunni, veitingahús sem hefur eiginlega ekkert nafn, heitir bara Spurningarmerki. Þetta hús var byggt á þriðja áratug 19. aldar og Miloš fursti keypti það og gaf græðara sínum, Hećim Tomi, sem setti þarna á fót krá eða kaffihús, kafana, – einhvers staðar sá ég að það hafi hafið göngu sína árið 1832. Kráin breytti síðan um nafn nokkrum sinnum og að því kom að það var bara kallað Hjá dómkirkjunni. Klerkarnir felldu sig ekki við það og meðan ekki var ákveðið hvað skyldi kalla krána var sett upp spjald með

Spurningarmerkið - það er á luktinni undir miðglugganum

spurningarmerki og þetta spurningarmerki er enn, þó kannski ekki á sama spjaldinu. Vlada hafði bara sagt okkur að þarna væri úrvalsveitingahús, en ekki leit það þannig út þegar inn kom, þetta var dæmigerð gömul hverfiskrá og menn sátu þar inni og drukku bjór eða kaffi og reyktu eins og hvarvetna er gert í Serbíu. Við gengum þó lengra inn og sáum að þar inn af var borðsalur og fengum okkur sæti og er skemmst frá því að segja að þar átum við ekki síðri mat en á Skadarliju kvöldið áður. Og svo fórum við mett og sæl heim í kojur okkar í gistiheimilinu.

 

6. september. Fimmtudagur. Belgrað – Novi Sad – Belgrað.

Við vöknuðum upp úr klukkan níu. Nú skyldi haldið til Novi Sad, sem við höfðum reyndar farið um í lestinni eldsnemma tveim dögum fyrr á leið til Belgrað. Við fórum á rútustöðina, sem er rétt við járnbrautastöðina, og fengum okkur þar kaffi og búrek, fyllt bakkelsi sem er vinsælt víðast hvar þar sem Tyrkir réðu ríkjum.

Við borguðum 430 dínara eða sem svarar 448 krónum hvort um sig fyrir farmiðann til Novi Sad. Ferðin tók hálfan annan tíma. Þangað komin gengum við af rútustöðinni um 20 mínútur í miðbæðinn. Enn var svalt í veðri. Við fundum upplýsingamiðstöð og fengum þar kort og leiðbeiningar. Síðan gengum við yfir Dóná á einni af þremur brúm sem NATO sprengdi 1999, en allar hafa þær verið endurbyggðar.

Novi Sad fór einna verst allra borga út úr loftárásunum, íbúunum til nokkurra furðu þar sem stjórnvöld í Serbíu nutu ekki sérlega mikillar virðingar þar. Novi Sad er stærsta borgin í Vojvodina-héraðinu sem eins og Kósovó naut sjálfstjórnar þar til stjórn Slobodans Milošeć afnam hana árið 1990. Í 38

Við stóðumst ekki veggjakrotið i Novi Sad

daga af þeim 79 sem loftárásirnar stóðu yfir féllu sprengjur í Novi Sad eða næsta nágrenni. Allar brýrnar yfir Dóná voru eyðilagðar, símkerfi, vatnsveitur og rafveitur voru stórskemmd, nokkrir íbúar létu lífið og aðrir særðust, margir urðu atvinnulausir vegna eyðileggingar á verksmiðjum og mikil umhverfisspjöll urðu meðal annars vegna árása á olíuhreinsistöð í nágrenninu.

Það var hins vegar friðsælt í Novi Sad þennan fimmtudag rúmum átta árum seinna þegar við komum til borgarinnar. Leið okkar lá reyndar nú á stað sem ekki hefur alltaf verið jafn friðsæll, hið fornfræga virki Petrovaradin. Borgin er norðan árinnar en virkið stendur á hæð á syðri bakka hennar. Þarna eru ævafornar menjar um mannabyggð, allt frá steinöld en Keltar komu þangað á 4. öld fyrir Krist og Rómverjar síðan á 1. öld eftir Krist. Keltar reistu fyrsta virkið þarna sem Rómverjar stækkuðu síðar. Á 4. öld eyðilögðu Húnar það

Petrovaradin-virkið

virki og bæinn kringum það en hann var fljótt endurreistur. Þarna hafa síðan ýmsir ráðið ríkjum, Býsans-keisarar, Austgotar, Frankar, Búlgarar, Ungverjar, Ottómanar og Habsborgarar, sem reistu núverandi virki á 17. og 18. öld. Þeir meinuðu fólki sem var orþódox-trúar að búa þar svo að undir lok 17. aldar fór það að setjast að norðan árinnar og bærinn Novi Sad fór að byggjast og stækkaði síðan fljótt. Nú búa í bænum tæplega 200 þúsund manns, þar af eru 75% Serbar, talsvert hærra hlutfall en annars í Vojvodina, en önnur stærstu þjóðarbrot eru Ungverjar, Slóvakar og Króatar en fólk af fjölmörgum þjóðernum hefur löngum búið þar eins og annars staðar í Vojvodina.

Novi Sad er mikil menningarborg, á 19. öld var þar háborg serbneskrar menningar og stundum var hún kölluð Aþena Serbíu. Miðbærinn er fallegur, göngugötur þar eins og í flestum öðrum bæjum sem við komum í, falleg lág hús, tvílyft í virðulegum 19. aldarstíl og iðandi mannlíf, en það virðist reyndar

Í Novi Sad var iðandi mannlíf - og skrautlegar kýr

vera í öllum borgum þessa lands. Við urðum þess vör að einhver viðburður var í uppsiglingu og kom í ljós að það var nokkurra daga hátíð götulistamanna, en annars eru í bænum árleg sumartónlistarhátíð, djasshátíð, leiklistarhátíð, barnabókahátíð og fleira mætti telja. Eftir að hafa hlýtt á nokkra götulistamenn settumst við inn á krá og fengum okkur þar ágætan mat og vín frá  Makedóníu með bjórdrykkjumenn og kaffidrykkjumenn í kring en djasstónlist í bakgrunni, áður en við gengum aftur út á rútustöðina.

Heim komin á gistiheimilið fékk ég mér bjórglas í eldhúsinu með húsráðanda, vinum hans og ungu pari frá Póllandi. Stúlkan unga frá Póllandi nefndi það að þau hefðu gengið framhjá húsunum stóru sem báru merki loftárásanna en var ekki mjög fróð um þetta. Vinur húsráðanda, skrafhreifinn

Horft af Petrovaradin-virkinu yfir Dóná til Novi Sad. Ein af brúnnum sem var sprengd.

og þokkalega fær í ensku, fræddi hana um þetta og komst svo að orði í þeim stíl, sem mér er sagt að sé Serbum tamur, að þetta hefði nú aldeilis verið góður tími, það hafi ekkert verið hægt að vinna og ekki annað að gera en bara fá sér bjór! En hann velktist ekki í vafa um að aðrir hagsmunir en Kósovó-Albana hefðu legið að baki loftárásunum. Hann bar svo sem ekki Milošeć góða sögu né þeim sem hafa haldið um stjórnartaumana á eftir honum, þegar stjórnarskipti yrðu væri skipt um menn í öllum stöðum og tekinn ný stefna. Ef fráfrandi stjórn hefði ákveðið að byggja brú og hún væri hálfbyggð, þá væri hætt við allt í miðjum klíðum og gerð jarðgöng í staðinn. Það væri því vart við góðu að búast.

 

7. september. Föstudagur. Belgrað

Síðasti dagur í Belgrað að sinni. Við tókum hann með ró eftir miklar göngur undanfarna daga og sváfum fram eftir. Gugga fékk sé te í eldhúsinu og svo lásum við svolítið þar til við komum okkur út til að fá okkur kaffi og eitthvað í svanginn. Nú fannst okkur við vera farin að þekkja bæinn betur þótt kortið væri enn til mikilla þarfa. Borgin er ekki beinlínis falleg, öllu ægir saman,

Öllu ægir saman...

fallegum virðulegum byggingum frá 19. öld, sótsvörtum blokkum frá seinni hluta 20. aldarinnar og einstaka nýtísku glerbyggingu í stíl við þær sem nú spretta upp í Reykjavík. En samt kunnum við vel við þessa borg, við fundum okkur heima í henni.

Við fórum í bókabúð til að finna reifara á ensku handa Guggu. Hún keypti í leiðinni bók sem heitir A Guide to the Serbian Mentality, enska þýðingu á bók eftir serbneska rithöfundinn og teiknarann Momo Kapor. Ómissandi bók til fróðleiks og ekki síður skemmtunar. Svo fórum við á aðalpósthúsið, sem er geysilega vegleg bygging, ekki bent í hinum furstalega stíl margra eldri húsanna heldur fremur grófum hermannlegum stíl ef svo má segja. Undruðumst við að pósturinn þyrfti svo stórt og hermannlegt hús en sáum þá að það hýsir líka einkavæðingarnefnd ríkisstjórnarinnar. Ekki veit ég hvar íslenska einkavæðingarnefndin er til húsa en alla vega ekki í svo veglegu húsi, þótt hún fái inni í Þjóðmenningarhúsinu til að undirrita sölusamningana. Þegar við höfðum póstlagt nokkur kort fórum við suður yfir Slavija-torg og skoðuðum hina miklu kirkju heilags Sava.

Sava þessi hét upphaflega Rastko Nemanja, sonur Stefans Nemanja. Kringum þá feðga er saga Serba á miðöldum. Þegar Rómaríki leystist upp á 5. öld komu barbararnir að norðan og austan, Húnar, Gotar, Avarar og Slavar. Þessir Slavar settust að á því svæði sem á 20. öld nefndist Júgóslavía, land Suður-Slava. Króatar settust að vestan til við Adríahafið og tengdust Rómverjum og síðar Ítölum og Austurríkismönnum, en Serbar á því svæði sem kallast Raška og er suðvestan til í Serbíu og austan til í Svartfjallalandi á því svæði sem síðar kallaðist Sandžak, [Sandsjak, ž = dsj] sem er tyrkneskt orð yfir hérað með sérstjórn innan ríkisins, en slíku sérstjórnarsvæði var komið upp á 15. öld með borgina Novi Pazar sem miðstöð. Í fyrstu mynduðu Serbar ekkert eitt ríki heldur urðu til einhver smáríki eins og í Noregi forðum. Veigamestu ríkin voru á þeim slóðum sem suðvesturhluti Serbíu og Svartfjallaland er nú en innri valdbarátta og ásókn Búlgara og Býsansríkisins komu í veg fyrir að viðvarandi ríki myndaðist. Á 12. öld hófst Stefán Nemanja til valda í Raska og myndaði kounungsríki árið 1166. Með því hófst það tímabil sem Serbar líta oft til sem sinnar gullaldar.

Stefán átti þrjá syni og eftirlét miðsyninum, sem líka hét Stefán, völd sín þegar hann hvarf undir nafninu Simeon til klaustursins í Studenica [stúdenitsa, c = ts], sem er um 40 kílómetra fyrir sunnan borgina Kraljevo. Yngsti sonurinn, Rastko, fór í klaustur og tók upp nafnið Sava. Elsti sonurinn, Vukan, tók við völdum í Zeta-héraðinu sem var nokkurn veginn þar sem Svartfjallaland er nú. Kristin trú hafði orðið ofan á meðal Serba á 9. öld en til að byrja með var afstaða þeirra til austurkirkjunnar, hinnar orþódoxu, og vesturkirkjunnar, hinnar rómversk kaþólsku, nokkuð óljós. Það kom til valdabaráttu milli þeirra bræðra Stefáns og Vúkans sem leitaði liðsinnis hjá páfa og náði um skeið völdum í Raška með stuðningi hins kaþólska konungs Ungverja, Imre. Rastko bróðir þeirra, sem nú hét Sava og var staddur suðrá Aþos-fjalli í Grikklandi, sneri nú heim með jarðneskar leifar föður þeirra, en þeir feðgar höfðu stofnað þarna á fjallinu klaustrið Hilandar þar sem Stefán gamli endaði sína ævidaga. Honum var nú komið fyrir í klaustrinu í Studenica og fékk þar stöðu dýrlings sem heilagur Simeon. Sava þótti ansi snjall og árið 1217 sneri hann sér til Hónóríusar þriðja páfa og fékk blessun handa Stefáni bróður sínum sem þar með hlaut alþjóðlega, ef svo má segja, viðurkenningu og taldist hinn fyrsti krýndi konungur, stundum kallaður hinn fyrstkrýndi (Prvovenčani). Tveim árum síðar heimsótti hann Þeódór fyrsta Laskaris í Níkeu og tryggði viðurkenningu á erkibiskupsdæmi serbnesku orþódox-kirkjunnar og varð auðvitað sjálfur erkibiskup og dýrlingur að enduðum ævidögum. Þannig tvinnaðist serbneska orþódox-kirkjan saman við konungsveldi Nemanjić-ættarinnar mjög fljótt og áfram gengu margir af ættinni í þjónustu kirkjunnar, nema réttar sé að orða það svo að þeir hafi tekið kirkjuna í sína þjónustu, og héldu líka áfram að reisa klaustur, einkum á þeim slóðum þar sem nú er mið- og suðvesturhluti Serbíu, meðal annars Kósovó..

Þegar leið fram á 13. öld fór ríkið stækkandi. Árið 1331 tók við völdum Stefan Uroš fjórði Dušan sem kallaði sig keisara frá 1346. Hann rændi raunar föður sinn völdum, Sefán Dečanski [detsjanskí, č = tsj, svipað og ć], setti hann í fangelsi og lét svo kyrkja hann. Stefán þessi hafði stofnað klaustrið í Visoki Dečani í Kósovó. Undir lok valdatíma Dušans náði ríkið norður að Dóná með Belgrað nyrst, austur fyrir Niš, suður á Pelopsskaga og austur að Bosníu og sunnanverðu Adríahafi, þ.e.a.s nokkurn veginn yfir Serbíu eins og hún er nú sunnan Vojvodina, Svartfjallaland, Albaníu, Makedóníu og mikinn hluta Grikklands. Þetta mikla ríki fór þó fljótlega að liðast sundur, innan ættarinnar varð togstreita um völdin og Tyrkir fóru að sækja á og unnu sigur í bardaga við Marica-fljótið  [maritsa, c = ts] í Búlgaríu. Þessi ósigur skipti sköpum. Í kjölfar hans leystist ríkið upp í mörg smáríki en 1389 tókst Lazar fursta að ná bandalagi við aðra fursta og sameinaðir réðust þeir gegn Tyrkjum á Svartþrastavöllum, Kosovo Polje, rétt sunnan við borgina Priština í Kósovó. Þar biðu þeir ósigur 28. júní 1389 og máttu lúta Tyrkjum næstu aldirnar. Í þjóðarvitundinni varð þetta mikilvægasti atburðurinn í sögu Serba. Það er kannski merkilegt að ósigurinn sameini þjóðina en það eiga Serbar sameiginlegt með íslenskum herstöðvaandstæðingum sem alltaf hafa haldið á sinn hátt upp á dag ósigurins, 30. mars.

600 árum síðar hélt Slobodan Milošeć ræðu til að minnast þessa atburðar og vilja margir meina að í þeirri ræðu hafi hann ögrað Kósovó-Albönum illilega. Albanar eru afkomendur Illiríumanna sem voru frumbyggjar á svæðinu og segjast því hafa verið þarna á undan Serbum, en Serbar fullyrða að Svartþrastavellir í hjarta Kósovó sé þeim helgidómur sem hinir albönsku íbúar eigi ekkert með að ráða yfir þótt þeir séu nú um 90% íbúanna héraðsins.

Kirkja heilags Sava er mikil kirkja. Manni kann að finnast flestar miklar kirkjur aðrar en Hallgrímskirkja eigi að vera fornar en þessi kirkja er frekar ný og sumpart glæný, bygging hennar hófst árið 1894 en hefur gengið hægt og ýmislegt orðið til að tefja hana, Balkanstríð og tvær heimsstyrjaldir, kreppa, kommúnistastjórn og aftur styrjaldarástand, en þegar við komum inn í kirkjun, sem er fullbúin að utan, stóðu yfir miklar framkvæmdir innan dyra þar sem hún er öll hálfköruð og bara með bráðabirgðaaltari milli stafla af byggingarefni.

Kirkja heilags Sava, Landsbókasafnið, hunangsbændurnir og Gugga

Handan við kirkju heilags Sava er landsbókasafnið, frekar nýlega bygging og lætur ekki mikið yfir sér, en í garðinum þarna í kring selja bændur hunang við fjölda söluborða. Veður var nú orðið heldur mildara en hafði verið undanfarna tvo daga.

Við fórum aftur niður á gistiheimilið, drukkum te í eldhúsinu með tveimur stúlkum frá Kaliforníu sem eru við nám í Evrópu, en fórum svo aftur á Skadarliju að leita einhvers matarkyns. Á leiðinni fórum við framhjá sjónvarpshúsinu sem sprengjur NATO hæfðu 23. apríl 1999 og drápu sextán

Rústir sjónvarpshússins - Af hverju?

starfsmenn, flest ungt fólk. Sama dag sátu Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson leiðtogafund NATO í Washington og lögðu blessun sína yfir það að herir NATO hæfu árásir á fjölmiðla í Serbíu, en það flokkast strangt tekið undir stríðsglæp. Hrundir veggir og gapandi göt blasa við og fyrir utan er minnimerki með áletruninn Zašto?, Hvers vegna?

Á Skadarliju völdum við nú veitingastaðinn Hreindýrin tvo, Dva jelena. Staðurinn er öllu stærri en lítur út að utan, við fórum niður tröppur þegar inn var komið og þar voru víðáttumikil húsakynni og allt úr viði með ellidökkum bjálkum fyrir stoðir og loftbita. Maturinn var dýrlegur og vel útilátinn,

...mér varð hugsað til fjallmanna á Íslandi...

serbneskt salat og kjöt, og mér varð hugsað til fjallmanna á Íslandi, að þeir kynnu nú aldeilis að meta þessa matreiðslu þegar þeir kæmu kaldir í hús að

Og þá kynnu þeir nú ekki síður að meta sönginn...

loknum fjárleitum dagsins, og hefði víst ekki veitt af eins veðrið var, fréttum við síðar. Og þá kynnu þeir nú ekki síður að meta sönginn og

...eða vínið góða frá Svartfjallalandi.

hljóðfæraleikinn sem karlakvintett húsins flutti okkur eða vínið góða frá Svartfjallalandi. Fyrir þetta greiddum við um 3500 dínara eða 3700 krónur. Eftir á sáum við mest eftir að hafa ekki fengið okkur slívóvitsj í lokin til að jafna ketið í maganum.

 

8. september. Laugardagur. Belgarð - Niš

Við vöknuðum klukkan níu og greiddum fyrir gistinguna 5230 dínara eða 2615 fyrir hvora nótt, fyrir okkur bæði, sem gerir 2739 krónur íslenskar, og þótti okkur ekki mikið þótt í kojum væri með sameiginlegt salerni og bað með öðrum gestum. Á móti kom hreinlæti og gott viðmót, morgunverður ekki innifalinn en kaffi svona óformlega í eldhúsinu með skemmtilegum félagsskap. Svo fórum við niður á rútustöð og fengum okkur kaffi, eða sem sagt ég tyrkneskt kaffi og Gugga te og hún búrek og ég einhverskonar innbakaða pylsu sem ég var hræddur um að mundi hlaupa á mig en gerði ekki – sem betur fór, því að nokkuð löng rútuferð var fyrir höndum. Veður var svipað og í gær, sólarlaust, milt, en ekki sérlega hlýtt. Nú skyldi haldið til Niš [nísjh, ekki nííís, eins og Gugga sagði við stúlkuna í miðasölunni á rútustöðinni, sem skyldi ekki neitt nema hún hafi verið því veraldarvanari og haldið að við ætluðum til Nice í Frakklandi, en þangað fór engin rúta!], um 250 kílómetra. Fargjaldið kostaði 700 dínara eða sem svarar um 740 krónum íslenskum.

Við lögðum af stað klukkan kortér yfir tíu. Nú var ég komin með á hnén dagbókarskrudduna, sem ég hafði keypt til fararinnar, og landakortið. Leiðin

Á leiðinni út úr bænum...

lá fyrst austur á bóginn en sveigði svo til suðurs sunnan af bænum Smederevo sem er uppi við Dóná. Einhver hafði sagt okkur að þetta væri áhugaverður bær að heimsækja og í handbókinni góðu stendur að þar sé merkilegt virki, alltaf eru einhverstaðar merkileg virki eða klaustur og kirkjur, sverð og krossar.

Á torgum bæjanna eru gjarnan styttur af ýmsum hetjum, fornum eða yngri og þá með byssu í hönd. Alls kyns hugmyndir hafa verið á kreiki eftir ógnaratburðina í lok síðustu aldar um þessa þjóð eða þjóðir sem byggja það svæði sem eitt sinn hét Júgóslavía. Mér varð til þess hugsað á ferð okkar niður með Adríahafinu í Króatíu með viðkomu í bænum Mostar í Bosníu fyrir þremur árum hvernig öll þessi ósköp hefðu getað gerst sem skyldu eftir sprengikúluför á húsum og rústir í Mostar og tugþúsundir manna í valnum auk særðra og andlega skaðaðra og þar að auki nauðgaðra kvenna. Og ég var að reyna að skýra þetta fyrir mér og hugsaði meðal annars sem svo: Þegar fer að hrikta í öllu, þá er nærtækt að grípa til vopna þar sem feður eða afar núlifandi manna þurftu að grípa til vopna, ég er að tala um kynslóð föður míns, sem var á besta aldri í seinni heimsstyrjöldinni, eða næstu kynslóð á undan í fyrri heimstyrjöldinni eða í Balkanstríðunum, þetta land logaði í ófriði meira og minna fyrri hluta síðustu aldar. En á það ekki við um meirihluta Evrópu? Og svo las ég um það í bókinni sem ég keypti um upplausn Júgóslavíu að þetta væri kannski bara ein af  mörgum ranghugmyndum sem menn hefðu um það fólk sem um skeið var nefnt einu nafni Júgóslavar. Þegar sagan er skoðuð, þá hefur þetta fólk sjaldnast staðið í árásum á aðra. Um það hefur vart verið að ræða síðan á síðustu dögum Nemanjić-ættarinnar á 14. öld. Síðan þá hefur þetta svæði einlægt verið í klemmu milli heimsvelda eins og lesa má í bókinni hans Ivo Andrić, Brúin yfir Drinu. Þeir sem börðust á þessu svæði voru venjulega hermenn eða málaliðar annarra ríkja þar til loks í frelsisbaráttunni á fyrri hluta 19. aldar og í andspyrnunni laust fyrir miðja síðustu öld. En þá var reyndar ekki bara um andspyrnu að ræða, þá voru líka á ferðinni innlendir fjöldamorðingjar, fyrst og fremst hinir króatísku Ústasar. En þeir voru heldur ekkert einsdæmi í Evrópu á þessum tíma. Það er því ekkert sem bendir til óvenjulegs blóðþorsta Suður-Slava. Og um alla Evrópu eru virki og kirkjur frá fyrri öldum. Það segir kannski mest um viðvarandi vopnleysi Íslendinga að ég skuli gera þetta að umtalsefni. Og þó, – jafnvel í þeim löndum, þar sem skelfingar heimsstyrjaldanna tveggja voru jafnmiklar og í Serbíu, og í þeim ríkjum sem öldum saman héldu uppi miskunnarlausri heimsvaldastefnu, jafnvel þar hafa þessar hugmyndir verið á lofti, þessum skýringum beitt, að Júgóslavar og einkum og sérílagi Serbar hafi búið við slíkar  ofbeldishefðir kynslóðum saman að þeir hafi bara beðið með byssurnar þar til færi að hrikta í stoðunum. En ef svo var, þá er eins gott að ekki fari að hrikta í stoðum Evrópusambandsins. En hví þá, – hvernig má skýra þessar skelfingar? Á því er kannski engin einföld skýring.

Þetta var nú útúrdúr frá því sem ég skrifaði í skrudduna mína á hnjánum í rútunni. Og eflaust gæti ég líka skrifað útúrdúr um ægifagran farveg Dónár þarna norður af hraðbrautinni austur af Belgrað og ævafornum mannsvistarleifunum Lepinski Vir, en vísa þá til lýsingar vinar míns Jóns Björnssonar sem hjólaði þar um fyrir tveimur árum og hefur slíkt lag á ferðabókaritun að ég ætla mér engan samjöfnuð. Bókin hans heitir Með skör járntjaldsins.

Rútan sveigir nú til suðurs um grónar byggðir þar sem skiptast á sléttur og lágar hæðir skógivaxnar, lág fjöll í fjarska beggja vegna. Hér er mikil

...um grónar byggðir...

maísrækt auk annars. Á leiðinni er skýjað en bjart og sólskin af og til, rigning í fjöllum fyrir sunnan og austan. Rútan er gömul og skítug öfugt við rútuna til Novi Sad sem var nýleg og hrein. Vegurinn er hraðbraut eins og milli Belgrað og Novi Sad.

Þegar nær dregur Niš er á hægri hönd eða í suðvestri Veliki Jastrebac fjallgarðurinn sem rís hæst í 1492  metra hæð. Og svo opnast breiður dalur til vesturs og um hann liggur leiðin til Priština höfuðstaðar Kósovó. Áin Velika Morava hefur fylgt okkur nær alla leiðina frá því við beygðum til suðurs. Hún fellur í Dóná. Velika Morava þýðir stóra Morava. Zapadna Morava eða Vestri Morava fellur í hann einhvers staðar hér úr vestri og þegar sunnar dregur, á móts við Niš,  fellur Južna Morava eða Syðri Morava í hana úr suðri. Og hún dregur í sig margar aðrar ár, nánast allt vatnasvæði sunnan- og austanverðrar Serbíu og allt fellur þetta í Dóná eins og Sava. Næstum öll vötn Serbíu falla að lokum með öðrum vötnum Mið-Evrópu til Svartahafs. Og hér kemur úr austri áin Nišava, sem rennur um Niš austan úr þröngum dal frá Búlgaríu, þetta er leiðin milli austurs og vestur, leið sem frá fornu fari tengdi Asíu og Evrópu, leiðin um Sofíu til Istanbul. Rétt austan við Niš er þorpið Sičevo og þar skammt frá er Sićevačka-gljúfrið. En þangað fórum við ekki.

Við komum til Niš um eittleytið eftir tæpa þriggja tíma ferð. Rútustöðin er spölkorn utan við miðbæinn, utan árinnar Nišava.

Markaðsgatan við rútustöðina í Niš

Þegar við komum út af rútustöðinni komum við á götu með lágreistum húsum, var verslun í hverju húsi, sölubásar við götuna og urmull af fólki. Handan húsanna var yfirbyggður markaður, geysistór, og fengust þar

...logandi rauðir tómatar og paprika og piparávextir af ýmsu tagi.

allskyns vörur, fatnaður, grænmeti, logandi rauðir tómatar og paprika og piparávextir af ýmsu tagi.

Við drösluðumst með farangur okkar inn í miðbæinn þar sem við blasti yfir aðaltorgið, Milanskóngstorg, Trg Kralja Milana, gríðarlegt Hótel Ambassador, 16 hæða bygging í sviðuðum stíl og Hótel Slavija í Belgrað. Við fundum upplýsingamiðstöð rétt utan við torgið en hún var aðeins opin til klukkan eitt á laugardögum. Í handbókinni góðu voru talin upp nokkur hótel en við ákváðum að leita á náðir þess sem næst var, Hótel Ambassador, þótt það væri óneitanlega óþægilega líkt Hótel Slavija á ytra borði. Þegar inn kom sáum við að niðurníðslan var ekki alveg jafn grátleg og í Hótel Slavija og verðið auk þess lægra, 3670 dínara nóttin í tveggja manna herbergi, eða sem svarar rétt rúmlega 3800 krónum íslenskum.

Við gengum nú aftur út í bæinn sem er svo sem ekki spennandi útlits þarna ofan í miðbænum, mestmegnis stórar byggingar frá hinum byggingarlistarlega dapurlega seinnihluta 20. aldar en fáein hús þó gegnt hótelinu í góðborgaralegum stíl 19. aldar. Niš, sem er höfuðstaður Nišava-sýslu (okrug), mun vera þriðja stærsta borg Serbíu, sveitarfélagið allt með um 250 þúsund íbúa en borgin sjálf með rúmlega 170 þúsund íbúa. Flestir íbúanna eru Serbar en rúmlega fimmþúsund eru frá nærliggjandi löndum og tæplega fimmþúsund Rómanar. Raunverulegu íbúatala er þó líklega talsvert hærri og meðal annars eru þá ótaldir allmargir flóttamenn frá Kósovó.

Fyrir utan markaðinn og virkið hjá rútubílastöðinni er fátt þarna næst hótelinu mikla og aðaltorginu sem bendir til að borgin sé gömul. En þegar allt kemur til alls segir útlitið ekki allt, borgin iðaði af lífi þetta laugardagssíðdegi. Við fórum aftur norður yfir brúna og á markaðinn og svo inn í virkið. Hliðið snýr að brúnni og þegar inn er komið er tyrknekst baðhús, hamam, á vinstri hönd, en

Hamam-inn í Niš

virkisveggirnir umlykja 22 hektara lands og þar er indæll garður til að ganga um, merkilega friðsælt á stað sem byggður er vegna ófriðar. En það var líka jafnfriðsælt í Kalemegdan í Belgrað og Petrovaradin í Novi Sad. Tyrkir reistu þetta virki á árunum 1719 til 1723 en áður stóðu hér eldri virki allt frá tímum Rómverja ef ekki Kelta. Í tyrkneska baðhúsinu gamla er veitingastaður. Við innganginn eru veitingaborð tveggja veitingastaða og settumst við þar eftir gönguna og fengum okkur Hjartarbjórinn góða, Jelen Pivo, undurgóðan serbneskan bjór.

Á þessu síðdegisrápi okkar uppgötvuðum við gistiheimili rétt við rútustöðina sem hafði farið framhjá okkur þar sem við drösluðumst með farangur okkar upp úr hádeginu. Við litum þar við og fengum að líta á herbergi og leist vel á og pöntuðum það fyrir aðra nótt. Fórum svo um kvöldið á veitingastaðinn í hamaminum, þar sem við höfðum drukkið ölið síðdegis, en settumst nú inn enda svalt í veðri, og borðum þar ágætis máltíð með víni sem kostaði samtals tæplega 2000 dínara eða rúmlega 2100 krónur.

9. september. Sunnudagur. Niš – Skopje – Niš.

Við sváfum ágætlega á Hótel Ambassador og vöknuðum fyrir allar aldir á okkar mælikvarða, klukkan hálfsjö. Þegar ég leit út um klukkan sá ég að talsvert var af fólki á ferli niðri á torginu sex hæðum neðar. Við borðuðum

Milanskóngstorg í Niš séð af sjöttu hæð á Hótel Ambassador

morgunverð og greiddum fyrir hótelið 3670 dínara eða rúmlega 3900 krónur með morgunverðinum. Það var um samið á gistiheimilinu við rútustöðina að við mundum skrá okkur þar inn snemma um morguninn og fá töskur okkar geymdar. En því vorum við komin svo undur snemma á fætur á sunnudagsmorgni að við ætluðum að skreppa suður til Skopje í Makedóníu. Miðað við kortið sýndist okkur þetta ekki lengra en til Belgrað og áttum von á að ná þangað á um það bil þremur tímum.

Við keyptum miða báðar leiðir fyrir 1800 dínara eða rúmar 1900 krónur fyrir okkur tvö. Nú var lítilsháttar rigning og lágskýjað og því ekki spennandi ferðaveður. Við lögðum af stað klukkan tíu mínútur yfir átta og komum til

Á rútustöðinni í Niš á leið til Skopje

bæjarnis Leskovac, höfuðstaðar Jablanica-sýslu, um 40 kílómetra suður af Niš, um klukkan níu. Á þeirri leið er sléttlendi en þegar sunnar dregur breytist landslagið fljótt, á báðar hliðar eru skógivaxnar hæðir sem verða að fjöllum þegar lengra dregur, í dalbotninum og neðan til í hæðunum er strjál byggð og maísakrar, en svo þrengist enn meir og þá verður byggðin enn strjálli, akurblettir með ánni Južna Morava, Syðri Morava, og leiðin liggur um gljúfrið Grdelička klasura.

Um 40 kílómetra suður af Leskovac er lítill bær, Vladičin Han, sem teygir sig upp í fjallshlíðarnar. Á þessum slóðum mun vera mikið tónlistarlíf, lúðrasveit í hverjum bæ sem Róma-fólkið stendur aðallega að og spila þær

Ef ég man, þá er þetta Vladičin Han, eða hvað? (Smáóhreinindi á glugganum)

öllu sveiflukenndari tónlist en þá marsa sem við þekkjum best af efniskrám lúðrasveita, og héðan er trompetleikarinn Boban Markoć, sem sumir segja besta trompetleikara á Balkanskaganum. Í handbókinni góðu segir að Markoć fái ekki lengur að keppa um gullna trompetinn á hinni árlegu trompethátíð í bænum Guča af því að aðrir verði að fá séns. Og sonur hans ungur, Marko, er víst líka mikil virtúós. Og nú víkkar landið aftur og líkist meir því sem var norðan við Grdelička klasura.

Um tuttugu mínútur fyrir ellefu förum við hjá Vranje, höfuðstað Pčinja-sýslu, sem er 20 til 30 kílómetra suður af Vladičin Han. Og þar suður af víkkar landið enn meir. Heldur hefur birt til en þó er sólarlaust og fjöllin hulin móðu í fjarska. Suttu síðar hefur rútan stutta viðdvöl í litlum bæ, Bujanovac. Handbókin segir um þennan bæ og annan enn sunnar, skammt frá landamærunum, að best sé að vera ekkert að stoppa þar ef maður á ekki erindi. Bærinn er frekar lítill, þar bjuggu árið 2002 rúmlega fjögurþúsund Serbar og tæplega fjögurþúsund Rómanar og álíka margir Albanar. Og í sveitarfélaginu öllu eru Albanarnir reyndar í meirihluta. Mörk Kósovó eru hér tæpum 10 kílómetrum vestar. Það er þetta sem hefur gert ástandið ótryggt á undanförnum árum. Hér hafa albönsk skæruliðasamtök, tengd Frelsisher Kósovó, UCK (Ushtria Çlirimtare e Kosovës, kannski þekktari af ensku skammstöfuninni KLA, Kosovo Liberation Army). Hér urðu nokkur átök á árunum 1991 til 2001 en að undanförnu mun þó hafa verið friðsamt. En það var til marks um að við vorum komin á svæði þar sem íslömsk trúarbrögð eru stunduð að tvær konur með slæður komu í rútuna, ekki þó fyrir andlitinu, bara yfir hárið, eins og konur tíðkuðu reyndar á Íslandi á bernskuárum mínum og var algerlega ótengt trúarbrögðum.

Við höldum áfram. Gróðurfarið er breytt, einkum í fjöllunum þar sem skógurinn verður gisnari, líkari því sem gerist við Miðjarðarhafið. Klukkan um kortér fyrir tólf komum við að landamærum Serbíu og Makedóníu og inn kemur lögreglumaður sem stimplar í passana okkar. Síðan er ekið yfir einskismannslandið og að makedónsku stöðinni þar sem við tók löng bið meðan pössunum var safnað saman og farið með þá eitthvað til skoðunar. Við komumst loks áfram klukkan rúmlega tuttugu mínútur yfir tólf og héldum nú inn í Makedóníu. Rúmum stundarfjórðungi síðar komum við til Kumanovo þar sem flestir fóru úr rútunni.

Rétt um klukkan eitt komum við loks til Skopje eftir nærri fimm stunda ferð, talsvert lengri en við höfðum átt von á. Við vorum samt fegin að hafa

...og komin til Makedóníu

misreiknað okkur því að kannski hefðum við hætt við förina ef við hefðum vitað að hún yrði svona löng. Það var ástæða til þess að við fórum til Skopje. Þannig var að hingað kom Gugga í janúar 1999 á leið til Kósovó á vegum utanríkisráðuneytisins til starfa með eftirlitssveita ÖSE, Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu. Héðan liggur bein leið til Priština og í norðaustri sést glitta í fjallagarðinn mikla þar sem fjallahótelið er í Brezovica þar sem Gugga dvalist fyrstu dagana og hlaut fræðslu og þjálfun fyrir störf sín í Kósovó. Og hingað kom hún aftur 22. mars þegar erlendu starfsmennirnir voru fluttir í snarhasti út úr landinu áður en loftárásirnar hófust 24. mars. Og svo var hún hér við störf fram á vorið. Okkur langaði reyndar líka til að fara inn í Kósovó og til Priština en frekar var okkur ráðið frá því.

Á leiðinni til Belgarð höfðum við lesið grein um ástandið í Kósovó í þýska blaðinu Süddeutsche Zeitung Magazin og sú lýsing var ekki fögur. Íbúarnir lifa upp á náð hins svokallaða alþjóðasamfélags, atvinnuleysi er gífurlegt, spilling er landlæg og glæpastarfsemi grasserar þrátt fyrir fjölda erlendra hermanna og lögreglumanna. Heróínið flæðir gegnum landið og má segja að það sé hlálegt að eftir innrás Bandaríkjamanna 2001 og með hersetu NATO í Afganistan er heróín framleitt þar sem aldrei fyrr og flæðir svo til Evrópu gegnum Kósovó sem NATO hertók 1999. Þar að auki er talað um að Kósovó fái sjálfstæði bráðum og ljóst er að serbneskum stjórnvöldum hugnast það ekki og kannski ekki heldur almenningi þó að ungu mennirnir í eldhúsinu á gistiheimilinu í Belgrað hafi yppt öxlum og sagt að Kósovó sé bara eitthvað sem tilheyrir ekki lengur Serbíu.

Og nú vorum við komin til Skopje þangað sem flóttamennirnir streymdu frá Kósovó eftir að loftárásirnar hófust í mars 1999. Við fórum úr rútunni og inn í umferðarmiðstöðina. Og allt í einu snarstoppar Gugga og segir: „Peysan mín, flíspeysan mín, hún hefur orðið eftir í rútunni!“ Við æddum út en bíllinn var farinn. „Þú sérð peysuna aldrei aftur,“ sagði ég samúðarfullur en Gugga hvæsti á mig. Peysan var nefnilega rétt mánaðargömul, hafði kostað formúu

Gugga á brúnni yfir Vardar

og auk þess bráðnauðsynleg í því hráslagalega veðri sem verið hafði eftir fyrsta daginn í Belgrað. En um það þýddi ekki að tala. Við þurftum eitthvert skotsilfur og Gugga setti mastercard-kortið sitt í hraðbanka og fékk út 2000 makedónska denara sem við vissum svo sem ekkert hvað þýddi. Seinna fundum við út að makedónski denarinn er um þriðjungi verðmeiri en serbneski dínarinn svo að þetta jafngilti rúmlega 2600 dínörum.

Í Skopje var hið besta veður, hlýtt en sólarlaust, og fækkaði ég fötum snarlega þegar út kom. Um 15 mínútna gangur er í bæinn, fyrst meðfram breiðgötu og svo ánni Vardar. Íbúar Skopje eru um hálf milljón og hefur borgin stækkað mikið frá upphafi 20. aldarinnar þegar íbúarnir voru aðeins um 30 þúsund. Hér eru mannvistarleifar frá steinöld, hér ríktu Rómverjar og síðar Býsans-keisarar og skammt héðan frá fæddist býsanski keisarinn Jústiníanus fyrsti. Á miðöldum toguðust Býsans-keisaradæmið og hið búlgarska um borgina sem varð höfuðborg fyrra búlgarska keisaradæmisins seint á tíundu öld. Serbar náðu henni á sitt vald 1282 og 1346 varð hún höfuðborg keisaradæmis Stefáns Dušan. Undir lok 14. aldar, skömmu eftir Kósovó-orrustuna, náðu Ottómanar henni og undir þeirra stjórn var hún næstu 500 árin, tilheyrði Kósovó-vilayetinu eða héraðinu og var um skeið

Hamam-inn í Skopje

höfuðstaður þess. 1912 voru Ottómanar hraktir frá borginni en fáum mánuðum síðar, við upphaf fyrra Balkanstríðsins, tóku Serbar hana og eftir fyrri heimsstyrjöldina tilheyrði hún Konungsríki Serba, Króata og Slóvena, síðar Júgóslavíu, þar til  Makedónía lýsti yfir sjálfstæði sínu árið 1991. Búlgarar héldu henni að vísu um tíma í seinni heimstyrjöldinni. 66% íbúanna eru Makedónar, 20% Albanar, tæplega 5% Rómanar.

Skopje hefur orðið fyrir miklum áföllum gegnum aldirnar. Hún stendur á miklu jarðskjálftasvæði og jarðskálftar hafa nokkrum sinnum lagt hana í rúst:

Á brúnni yfir Vardar í Skopje

snemma á 6. öld,  í lok 11. aldar, um miðja 16. öld og síðast árið 1963 þegar 80% borgarinnar eyðilagðist. Auk þess brenndu Austurríkismenn hana árið 1689.

Við okkur blöstu háar nýtískulegar byggingar og á árbakkanum var breið gangstétt og tré skyggðu á húsin en undir þeim voru útiveitingastaðirnir með virkilegum sóffum og hægindastólum. Þegar nær dró miðbænum fór Gugga að kannast við sig, þarna var stórverslunin sem hún verslaði í, útiveitingastaður á torginu sem hún hafði sótt og þaðan leiddi hún mig að

Hér bjó Gugga í Skopje vorið 1999

húsinu sem var vinnustaður hennar og áfram þangað sem hún bjó, gáði jafnvel að því hvort lyftan í því væri jafn hrörleg og hún hafði verið. Þar var allt óbreytt.

Við vorum orðin hungruð, heit og þyrst og Gugga leiddi mig yfir brúna og inn í tyrkneska hverfið með lágum húsum og óreglulegum götum og þar fann hún hálffalinn veitingastað inni í fögrum húsagarði sem hún kom stundum á í

Á veitingastaðnum í tyrkneska hverfinu í Skopje

dentíð. Og þar fengum við öl og músaka. Músaka er gert úr eggaldinum, kjöti og ýmsu öðru og er hefðbundin réttur á Balkanskaganum og í Miðausturlöndum.

Þetta var svo sem ekki löng viðvera í Skopje, um klukkan hálffimm vorum við aftur komin á rútustöðina og lögðum upp þaðan klukkan kortér fyrir fimm. Og áttum þá afgang af makedónsku denörunum enda borguðum við bara um 1400 á veitingahúsinu með þjórfé, tæpar 2000 krónur, auk annarrar

Í tyrkneska hverfinu í Skopje

smávægilegrar eyðslu. Þegar við reyndum að skipta afganginum aftur í serbneska mynt í einni af hinum fjölmörgu gjaldeyrisskiptistöðvum í Belgrað var okkur vísað á banka og í bankanum var okkur tjáð að þetta væri of ómerkilegur gjaldmiðill til að fá honum skipt. Þegar við komum út að rútunni sáum við okkur til mikillar ánægju að það var sama rúta og við höfðum komið með og sami bílstjóri og spurðum hann nú hvort hann hefði fundið peysu. Hann hristi bara höfuðið þurr á manninn og sagði okkur að gá inn í rútuna. Engin peysa. „Hann hefur stolið henni, helvískur,“ sagði ég.

Við komum að landamærunum eftir tæplega klukkustundarferð og þar var allt eins og á hinni leiðinni, makedónsku landamæraverðirnir tóku sér góðan tíma en þeir serbnesku stimpluðu passana rösklega inni í rútunni. Kukkan tuttugu mínútur yfir sex stoppuðum við aftur í Bujanovac og vakti athygli okkar að rétt við rútustöðina stóð herbíll og hermaður með alvæpni fyrir utan hann. Þetta var eini hermaðurinn sem við sáum í Serbíu en tvisvar eða þrisvar ókum við framhjá herstöðvum. Lögreglumenn sáum við helst við kaffidrykkju á útiveitingastöðum. Klukkan fimm mínútur fyrir sex komum við til Vranje og var þá farið að húma og hæðirnar í fjarska tóku á sig dulrænan blæ. Háftíma seinna höfðum við stutta viðdvöl í Vladičin Han, bæ trompetleikarans, komum fimm mínútur yfir átta til Lekovac og til Niš um klukkan níu. Ferðin tók sem sagt rúma fjóra tíma, fram og til baka um níu tíma. Við vorum þó fegin að hafa drifið okkur, Guggu var það mikils virði að koma aftur til þessarar borgar sem hún hafði dvalist í á viðsjárverðum tímum fyrir rúmum átta árum og mér þótt vænt um að koma á þessar slóðir sem hún hafði verið á og sagt mér frá.

Þegar við stigum út úr rútunni sá ég  bílstjórann halda á peysunni hennar Guggu. Ég kallaði á hana og bros færðist yfir andlitið. Aðstoðarmaðurinn, sá sem sér um að rukka inn fargjaldið, hafði fundið hana. Gugga var við það að kasta sér í faðm bílstjórans en hélt aftur af sér og lét innilegar þakkir nægja. Ferðalúin fórum við nú á gistiheimilið og var stutt að fara. Þar eru fáein herbergi á annarri hæð í nýlegu húsi, allt hreint og fínt og meira að segja sjónvarp. Bakhliðin snýr að yfirbyggðum markaðnum og blasti hann við út um gluggann. Fyrir þetta borguðum við 3600 dínara eða 3840 krónur. Gugga kastaði sér í rúmið og horfði á einhverja sápu með serbneskum texta meðan ég skrapp á hamaminn og fékk mér bjór.

Þegar við fórum til Niš var ferðaáætlunin alls ekki mótuð, en í rútunni til og frá Skopje gafst okkur tími til að skoða kortið og ferðahandbókina betur og mynd komst á frekari áætlun. Við ákváðum að dvelja ekki lengur í Niš heldur fara áfram að morgni.

 

10. september. Mánudagur. Niš – Kraljevo

Við fórum á fætur um klukkan níu fengum okkur morgunverð á kaffihúsi við hliðina, en hann var innifalinn í gistiverðinu. Fórum svo á rútustöðina og fengum upplýsingar um að rúta færi til Karljevo klukkan hálfellefu. Fargjaldið þangað kostaði 520 dínara fyrir hvort okkar eða rúmlega 550 krónur. Það var virkilega sanngjarnt verð þótt rútan væri ekki alveg fimm stjörnu. Hún hefur eflaust verið fín í upphafi, bæði sæti, veggir og loft fóðrað með fínu áklæði sem nú var orðið mettað af óhreinindum og jafnvel mosavaxið við gluggann þar sem ég sat.

Kraljevo er nánast í miðri Serbíu. Þar vaxa bestu plómurnar til að brugga slívóvitsj, sá ég einhvers staðar. Leiðin frá Niš liggur fyrst til baka norður í átt að Belgrað. Klukkan ellefu stoppuðum við augnablik í Aleksinac, litlum bæ norður af Niš. Um þrem stundarfjórðungum seinna komum við að vegamótunum við smábæinn Ćićevac [tsítsjevats] en þaðan liggur leiðin fyrst til suðvesturs og svo vestur í átt til Kraljevo. Hér ók framhjá okkur vörubíll með malarhlass sýndist okkur fyrst, en græn laufblöð sem stóðu upp úr blásvartri mölinni bentu til að þessi möl væri í rauninni vínber og höfum við aldrei séð jafn lystilegt malarhlass.

Hér liggur leiðin með Zapadna Morava ánni eða Vestri Morava. Kukkan fimm mínútur yfir tólf komum við til Kruševac, miðlungsstórs sögufrægs bæjar, höfuðstaðar Lazars fursta á dögum Kósovó-orrustunnar 1389, nú höfuðstaðar Rasina-sýslu. Hér er kirkja frá þeim tíma, virki og fleiri sögulegar minjar en borgin sjálf virðist einkennast af hörmulegum byggingarstíl síðtuttugustualdar iðnríkisins með smáleifum af 19. aldar húsum inn á milli.

Vestan við Kruševac er slétta sem Vestri Morava liðast um og ber mest á maísökrum. Eftir hálftíma akstur frá Kruševac var stoppað við bóndabæ þar

Vestan við Kruševac er slétta...

sem hlaðið var inní farangursgeymsluna 10 til 15 pokum af rauðri og gulri papriku. Smám saman urðu fjöllin í norðvestri greinilegri, Gledićske planina, ekki verulega há, um 900 metrar yfir sjávarmáli, norðan við þau er Kragujevac sem var höfuðstaður serbneska furstadæmisins 1818 til 1839 á dögum Milošar Obrenoć, en er nú höfuðstaður Šumadija-sýslu. Þar hefur verið eitt helsta vígi þjóðernissinna að undanförnu, en í þessu hreinræktaðasta serbenska héraði og hjarta Serbíu er þjóðernisstefna sterk Á þessum slóðum var líka miðstöð partísananna, andspyrnuhreyfingarinnar sem kommúnistar leiddu í seinni heimsstyrjöldinni. Margir bæir hér fengu illa útreið af hendi nasista og í október 1941 skutu þeir á tveim dögum nokkur þúsund íbúa bæjarins í hefndarskyni fyrir árás partísana á þýska hermenn samkvæmt reglunni: hundrað manns fyrir drepinn hermann, fimmtíu fyrir særðan.

En Kargujevac er handan við fjöllin og ekki á okkar leið. Klukkan fimm mínútur yfir tólf komum við til lítils bæjar, Trstenik, við suðurenda Gledićske fjallanna í þrengslum milli þeirra og fjalllendisins sem fer hækkandi hér suður af. Rétt upp úr klukkan tólf beygir rútan til suðurs á afleggjarann til Vrnjačka Banja sem er einn af fjölmörgum baðstöðum hér um slóðir og einn sá vinsælasti. Þegar á tímum Rómverja sóttu menn böð hingað vegna steinefnaríks vatns með lækningamætti. Hér er jarðhiti og er vatnið 17 til 36 stiga heitt. Hér hefðum við auðvitað átt að hoppa af og láta fara vel um okkur í nokkra daga, en við létum það happ úr hendi sleppa og héldum áfram í rútunni.

Nú víkkar landið aftur með hæðir í fjarska en brátt koma þó há fjöll í ljós handan hæðanna í suðri. Leiðin til Kragujevac liggur til norðurs milli Gledićske planina og Kotlenik-fjallanna sem liggja norður af Kraljevo, en þangað komum við laust fyrir klukkan eitt. Sól skein í heiði og ég tróð

Á rútustöðinni í Kraljevo

jakkanum mínum ofan í bakpokann áður en við gegnum út af rútustöðinni og niður í miðbæinn sem er um 10 mínútna gangur beina leið. Samkvæmt handbókinni átti að vera upplýsingamiðstöð við aðaltorgið en það var bersýnilega liðin tíð. Hjálpsamur maður vísaði okkur á litla málverkasölu við suðurhlið torgsins og þar var maður sem gegndi hlutverki upplýsingaþjónustu fyrir ferðamenn. Hann baðst strax afsökunar á lélegri enskukunnáttu en hún dugði þó alveg. Hann var mjög hjálpsamur, lét okkur fá gagnlega bæklinga og

Á torginu er mikið minnismerki um serbneska hermenn

benti okkur á hótel sunnan til í bænum, Hótel Đerdan [djerdan], skammt frá eldgömlu og sögufrægu klaustri, Žiča-klaustrinu [shjítsja], en Stefán annar af Nemanja-ættinni, kallaður hinn fyrstkrýndi, lét reisa það á 13. öld. Þessi hjálplegi málverkasali hringdi á hótelið og tjáði okkur að þar væri laust herbergi og við yrðum sótt og varð að samkomulagi að við fengjum að geyma farangur okkar hjá honum meðan við brygðum okkur út í bæinn í svo sem klukkustund.

Kraljevo kom okkur þægilega á óvart. Miðbærinn er ekki fullur af stórum nýjum byggingum. Aðalgatan, Omladinska, sem gengur sitthvoru megin út

Omladinska-gata í Kraljevo

frá torginu með miklu minnismerki um serbneska hermenn, er göngugata. Öðru megin við hana eru gömul hús, flest tvílyft, líklega frá 19. öld eða fyrstu árum 20. aldar, vel við haldið, en hinu megin eru nýrri hús, ekki mjög há. Bak við þessi hús er mikið af gömlum smáhúsum en stærri byggingar og blokkir

...þegar dregur fjær miðbænum má sjá sauðkindur og geitur á beit í görðunum...

eru innan um. Rétt sunnan við miðbæinn rennur áin Ibar og handan hennar breiðir bærinn úr sér til suðurs, þar eru mestmegnis lítil hús með görðum eða túnblettum í kring og þegar dregur fjær miðbænum má sjá sauðkindur og geitur á beit í görðunum og heystakka.

Karljevo er nyrst í Raška-sýslu og höfuðstaður hennar en Raška teygir sig til suðvestur í átt að landamærum Svartfjallalands og Kósovó sunnan hennar. Í

...og heystakka.

bænum eru rúmlega 80 þúsund íbúar auk rúmlega 18 þúsund flóttamanna frá Kósovó. Nafnið Kraljevo er tiltölulega nýtt, það þýðir Kóngsbær og vísar til Mílans kóngs sem ríkti 1868 til 1889.

Hótelið er lítið og ákaflega snyrtilegt. Við komum okkur þar fyrir og gengum svo til klaustursins. Það er um kortérsgangur. Þar sem nú var loks aftur orðið hlýtt eins og fyrsta daginn okkar í Serbíu fór Gugga í stuttbuxur, en fyrst þegar að klausturhliðinu kom hugsaði hún út í að stuttbuxur væru ekki kirkjulegur klæðnaður á þessum slóðum. Ekki var þó amast við henni innan klausturmúranna, en ég fór einn inn í kirkjuna. Hún var skreytt ævafornum

...skreytt ævafornum veggmyndum...

veggmyndum sem voru farnar að dofna og sumsstaðar hafði múrinn fallið af veggjunum svo að eyður voru í myndunum. En þarna var friðsælt og gott að eyða lítilli dagsstund.

Á hótelinu er einnig veitingahús og þar borðuðum við um kvöldið ágætis máltíð. Við pöntuðum vín með og sódavatn. Mér brá við þegar átti að hella

Ekki var maturinn skorinn við nögl þar frekar en annars staðar

víninu út í sódavatnið að mér forspurðum, en áttaði mig svo á að slíkt var alsiða enda var þetta bara svo sem miðlungsvín.

 

11. september. Þriðjudagur. Kraljevo – Novi Pazar.

Samkvæmt áætluninni, sem við höfðum sett okkur á leiðinni til og frá Skopje, var næsti áfangastaður Novi Pazar, og átti rúta að fara klukkan hálfeitt. Eftir morgunverð á hótelinu gerðum við upp. Ekki man ég hvað við borguðum þar, en það var eitthvað svipað og annars staðar. Okkar ágæti gestgjafi sagðist skyldu skutla okkur á rútustöðina og þegar við buðum borgun fyrir tók hann því af og frá. Hann leiddi okkur alveg inn á

Beðið eftir rútunni í Kraljevo

rútustæðið og sagði okkur að hér væri borgað í rútunni. En til að komast inn á stæðið þurftum við að borga 14 dínara hvort. Þetta virtist vera venjan en stundum kannski greitt um leið og miðinn var keyptur. Sums staðar fékk maður þá mynt til að opna hliðið að stæðinu.

Við lögðum sem sagt af stað klukkan hálfeitt. Því miður var nú skýjað og rigning á köflum. Leiðin liggur til suðurs, suður Raška-sýslu, meðfram Ibar-ánni, sem á upptök sín í Svartfjallalandi þar sem hún rennur til vesturs en sveigir svo í norður hjá Kosovska Mitrovica. Skógivaxin fjöll eru á báðar hendur. Undirlendi er lítið, sums staðar ekkert, en þó eru á töku stað akurblettir. Eftir um hálftíma akstur ókum við hjá Maglič-virkinu sem talið er að Stefán fyrstkrýndi hafi látið reisa á 12. öld. Virkið blasti við uppi á fjallsrana sem gengur fram í þrönga dalinn, hér hefur eflaust verið hið besta vígi og auðvelt að fylgjast með ferðum fjandmannanna.

Skógurinn í fjallshlíðunum verður nú á köflum gisnari. Stutt er upp í 11-1400 metra há fjöll og heldur lengra í 15-1800 metra. Sums staðar verður aðeins rýmra og pláss fyrir fáein hús, á einum stað er stytta af byssumanni upp í kletti, kannski minnismerki um partísana. Klukkan hálftvö komum við til smábæjarins Ušće [úshstje] en þaðan liggur vegur til vesturs um 10 kílómetra leið að klaustrinu Studenica þar sem Sava biskup kom líkinu af föður sínum, Stefáni Nemanja, fyrir árið 1207. Hér stoppar rútan um stund. Í útvarpinu hljómar úr Radio Ušće tónlist með austrænt yfirbragð, stundum bregður fyrir einhverju sem mér finnst grískt og stundum arabískt. Viðdvölin varð drjúg og klukkan tvö héldum við aftur af stað. Og nú fór að rigna, skýjamóðan seig niður á fjallstoppana og í ljós kom að rútan, sem annars var nú bara þokkaleg, hélt ekki vatni.

Klukkan hálfþrjú komum við til bæjarins Raška. Þessi bær er ekki stór, rétt tæplega sjö þúsund íbúar, en hann ber nafn sýslunnar og gamalla furstadæma, hinna upphaflegu ríkja Serba fyrst undir stjórn Vlastimiroć-ættarinnar frá sjöundu öld og síðar Nemanjić-ættarinnar frá 12. öld. Höfuðstaður þess var Ras, einnig nefndur Stari Ras, Gamli Ras, sem nú er bara rústir einar rétt við klaustrið Sopoćani 10-15 kílómetrum vestur af Novi Pazar. Nafnið Raška er reyndar ekki bara notað um þennan litla bæ og sýsluna eða hið forna ríki

Einhvers staðar milli Kraljevo og Novi Pazar

heldur einnig svæðið í kring án tillits til sýslumarka eða landamæra. Um syðri hluta þessa svæðis er líka notað nafnið Sandžak, það nær yfir syðsta hluta Raška-sýslu og syðsta hluta næstu sýslu fyrir vestan, Zlatibor, og svo yfir í Svartfjallaland. Orðið er þannig komið til að hér var á sínum tíma sýsla eða amt í Ottómana-ríkinu og kallaðist slík stjórnsýslueining sancak upp á tyrknesku, eða sandsjak, og var innan stærri einingar sem kallaðist vialyet. Og þetta var Novi Pazar-sandsjakið með Novi Pazar sem höfuðstað. Það náði eiginlega frá Kósovó í suðaustri og til norðvesturs sitthvorum megin við landamæri Serbíu og Svartfjallalands upp til Bosníu og var innan Kósovó-vilayetsins. Tyrkir réðu þarna til 1912 og þetta var ásamt Kósovó síðasta svæðið í Serbíu og Svartfjallalandi sem þeir réðu. Reyndar var það hernumið af Austurríki-Ungverjalandi á árunum 1878 til 1908. Í Sandžak er meirihluti íbúanna múslímar, rúmlega 45% kalla sig Bosníaka og rúmlega 6% skilgreina sig þjóðernislega sem Múslíma. Hlutfallið er hærra í Serbíu en Svartfjallalandi, rúmlega 60%. Þetta er þó misjafnt eftir sveitarfélögum, í Novi Pazar eru múslímar um 80% íbúanna.

Bærinn Raška er nokkurn veginn miðja vegu milli Kraljevo og Novi Pazar og hér skiptast leiðir, annars vegar áfram upp með ánni Ibar til suðausturs inn í Kósovó til Kosovska Mitrovica og svo áfram til Priština og yfir í Makedóníu til Skopje, hins vegar áfram með ánni Raška suður til Novi Pazar og þaðan til vesturs inn í Svartfjallaland. Til Novi Pazar komum við klukkan þrjú. Þá var úrhellisrigning. Okkur var hálfkalt og fegin að ná leigubíl sem ætlaði reyndar aldrei að komast út af stæðinu vegna umferðaröngþveitis. Við ákváðum bara að veðja á aðalhótelið í bænum, Vrbak Hótel. Þetta er gamalt ríkisrekið hótel

Vrbak Hótel. - Þetta er gamalt ríkisrekið hótel og byggingin engu lík...

og byggingin engu lík, svo sannarlega ólíkt kössunum Slavija og Ambassador. Það var eiginlega ekki hægt annað en velja þetta hótel. Reyndar var útlitið ekki gott þegar inn kom, engin móttaka sýnileg. En þá birtist maður sem sagði okkur að taka lyftuna upp á aðra hæð og þar gátum við skráð okkur inn. Hótelið var svolítið snjáð en að mestu hreint og ekki í jafn hörmulegri niðurníðslu og Slavija. Okkur var eiginlega skítkalt og ekki byrjað að kynda á hótelinu. Það bætti ekki úr, að þrátt fyrir snyrtimennskuna á Hótel Đerdan í Kraljevo, þá virtist eitthvað hafa verið í matnum sem fór að grassera í vömbinni á okkur. Gugga sat lengi á klósettinu um nóttina og eitthvert los var í mínum meltingarfærum, og þótt ekkert áhlaup hafi hrjáð

Að því kom þó að hungrið svarf að. Leitað í bókinni að veitingahúsi.

okkur í rútunni vorum við alls ekki fullfrísk. Við skriðum undir teppi enda ekki hundi út sigandi en ætluðum aldrei að ná í okkur hita. Að því kom þó að hungrið svarf að. Ekki var mikið að græða á hinni annars ágætu handbók um veitingastaði í þessum bæ, fáir nefndir en þó sagt að nóg væri af svokölluðum mlećni veitingahúsum, en þetta orð vísar til mjólkur og bendir til að þar sé að múslímskum sið ekki áfenga drykki að fá. Við vorum svo sem ekki langþyrst í áfengi, höfðum drukkið vín með matnum upp á hvern dag, en nú var reyndar afmælisdagurinn minn og kannski tilefni til að fá sér vín með matnum. Þegar aðeins virtist draga úr rigningunni komum við okkur út og leituðum upp í næstu götu þar sem handbókin vísaði

28. nóvember-stræti í Novi Pazar

á veitingastaðinn Ukus á leiðinni upp að Alem Akeh moskunni. Okkur skildist á bókinni að þetta væri ekki mlećni veitingastaður og hann biði upp á sérlega gott ćevapčići [tsjevaptsjitsji] sem er einskonar grillað hakkabuff, mótað eins og stuttar pylsur, orðið er skylt kebab, en þegar við loks fundum hann var þetta ákaflega einfaldur staður og aðeins um þrjá rétti að velja, allt

Afmælismáltíðin í Novi Pazar

einhverskonar grænimetiskássur, sú sem við völdum var með svolitlum kindakjötsbita í vel soðnum. Vatn var hægt að fá með. Þetta var borið fram með hægð og rósemd, aðrir gestir voru karlmenn, við vorum sem sagt komin á stað þar sem einhleypir menn fengu sér heimilislegt snarl eftir vinnu. Þegar til kom hentaði þetta okkur ágætlega miðað við heilsufarið, maturinn fór sérlega vel í maga. Og fyrir þessa afmælismáltíð greiddum við um það bil 400 dínara eða rétt rúmlega 400 krónur, – fyrir okkur bæði.

 

12. september. Miðvikudagur. Novi Pazar – Užice.

Við vöknuðum klukkan átta, fengum okkur morgunverð á hótelinu og gegnum út í bæinn. Á götunni meðfram ánni var markaður þar sem allt fékkst nema kjöt, en það sáum við kvöldið áður að kjötbúðir voru á hverju strái og hanga þar heilu skrokkarnir og girnilegar dökkar skinkur. Á markaðnum keyptum við

Gugga á markaðnum í Novi Pazar

dýrindis ullarsokka og nærbuxur á Guggu. Konan sem við versluðum við talaði án afláts og vildi selja okkur margt fleira en við svöruðum bara da, da og ne hvala, já, já og nei takk.

Hér er fólk eins og aftan úr öldum, karlar með mikið yfirskegg og vinnulúnar konur, ungir menn með alskegg að múslímskum heittrúarsið og konur með slæður en líka stássmeyjar og stælgæjar eins og á heimsborgaralegum

Séð út um gluggann á Vrbak Hóteli í Novi Pazar

götum Belgrað. Því miður gafst ekki mikill tími til að skoða bæinn, úrhellið daginn áður gerði strik í reikninginn og við búin að setja okkur áætlun. Það sem við sáum af bænum var talsvert ólíkt öðrum bæjum sem við höfðum sé, það var eins og við værum komin enn lengra burtu frá okkar menningarheimi, og þrátt fyrir eitthvað af háhýsum var borgin lítið nútímaleg.

Íbúar bæjarins eru um 55 þúsund. Í eldri skjölum er nafnið stundum skrifað Novi Bazar og þýðir nýi basarinn eða nýi markaðurinn. Upphaflega hefur hér líklega verið verslunarmiðstöð en höfuðstaður gamla Raška-ríkisins, Ras, var ekki eins vel staðsettur til þess. Bærinn var formlega stofnaður sem

Séð út um gluggann á Vrbak Hóteli í Novi Pazar

kaupstaður um 1460, um svipað leyti og Sarajevo. Þótt við höfum ekki upplifað það svo á þessu stutta stoppi, þá var bærinn í þjóðleið milli Sarajevo og Dúbrovnik að vestan og Belgrað og þá líka Búdapest að norðan, Niš og Sofíu og Istanbul að austan og Skopje og Saloniki að sunnan. Á 17. öld var Novi Pazar með stærstu bæjum á Balkanskaganum og frá 15. öld fram á þá 20. höfuðstaður Novi Pazar-sandsjaksins.

Í handbókinni góðu stendur að í bænum hafi áður verið mikill vefnaður og gallabuxnaframleiðsla hafi verið mikilvægur iðnaður þar til ódýrari gallabuxur frá Kína tóku markaðinn yfir. Það var reyndar fullt af gallabuxum á markaðnum. Þegar við komum aftur til Þýskalands viku eftir að við vorum hér sáum við grein í Süddeutsche Zeitung þar sem sagt var að í Novi Pazar væri einhver mesta framleiðsla svikinna Levi’s gallabuxna. Ekki hafði ég haft vit á að leita þeirra á markaðnum. En meginefni greinarinnar var um hugsanlega hryðjuverkastarfsemi í bænum. Nokkrir ungir múslímar voru handteknir í fyrravor og fundust í fórum þeirra sprengiefni, áróðursrit og fleira grunsamlegt. Í Novi Pazar og Sandžak séu starfandi öfgafullir múslímar í svokallaðri Wahhabi-hreyfingu með tengsl í Saudi Arabíu en öfgastefna sé þó engan veginn ráðandi á þessum slóðum.

Við gerðum upp við hótelið og greiddum 2200 dínara eða 2340 krónur fyrir gistinguna með morgunverði. Við vissum varla hvert við vorum að fara. Í móttökunni á hótelinu höfðum við kvöldið áður fengið aðstoð við að leita upplýsinga um rútuferðir og samkvæmt þeim átti Sarajevo-rútan að fara héðan um Prepolje og Nova Varoš klukkan sjö og kortér yfir tíu Við ákváðum að ná 10:15 rútunni. Þegar á rútustöðina kom fengum við að vita að rútan um

Beðið eftir rútunni í Novi Pazar

Prepolje hefði farið klukkan sjö en 10:15 rútan færi um Nova Varoš. Þegar kortið er skoðað sést að þessir bæir eru báðir uppi á hálendinu vestan við Novi Pazar ekki langt frá Bosníu, en ekki á sömu leið heldur getur leiðin legið um annanhvorn bæinn. Okkur var svo sem sama um hvorn bæinn við færum, dagleiðinni var heitið til Užice [úsjitse] og munurinn var sá að frá Prepolje var hægt að taka lest en bara rútu frá Nova Varoš.

Við settumst nú upp í nýlega rútu, stóra og fína og borguðum 300 dínara hvort fyrir farið. Til að komast út úr bænum þurfti að þræða þröngar götur og við fengum ágæta skoðunarferð um bæinn. Bærinn virðist lítt hafa verið endurnýjaður, ekki mikið um stórhýsi, mikið af litlum húsum, mörg orðin býsna hrörleg, götur mjóar og krókóttar. Bærinn liggur í kvos og göturnar hlykkjast upp hlíðarnar. Þegar út úr bænum kom lá leiðin um þröngan dal og síðan upp á við í ótal hlykkjum og kröppum beygjum upp í

...og síðan upp á við í ótal hlykkjum og kröppum beygjum upp í fjöllin...

fjöllin og komum við um kortér yfir ellefu til þorps sem heitir Duga Poljana. Nú sást á hægri hönd ofan í blómlegan dal með ótal bóndabæjum og brátt var hásléttan framundan skóglítil og grasivaxin. Hér eru myndarleg býli, kindur og rauðskjöldóttar kýr á beit og hey í göltum. Hér sóttist ferðin á köflum seint því að vegabætur stóðu yfir en þess á milli var prýðilegur vegur, sums staðar nýmalbikaður.

Klukkan um tuttugu mínútur fyrir tólf komum við til lítils bæjar sem heitir Sjenica. Við erum nú komin í Zlatibor-sýslu. Hér er hlutfall múslíma hátt, rúmlega 75% en einhvers staðar las ég að í Sandžak væri hlutfall múslíma almennt hærra í bæjum en sveitum vegna þess að menn hefðu þurft á sínum tíma að taka íslamska trú til að fá vinnu í bæjunum og því hefðu þeir frekar skipt um trú þar en úti í sveitunum. Á leiðinni vorum við búin að sjá bæði moskur og kirkjur. Þó var þessi bær dæmigert sveitaþorp, frekar snyrtilegt öfugt við Novi Pazar. Hér fóru allmargir úr rútunni en aðrir komu inn. Eftir um tíu mínútna viðdvöl héldum við aftur af stað og sáum á skilti að til Nova Varoš voru 32 kílómetrar. Nú versnar vegurinn, malbikið gamalt og ójafnt og rútan silast áfram og brátt hækkar landið enn, framundan eru hæðir

...og brátt hækkar landið enn...

sums staðar skógivaxnar og er nú mest um furu og birki en einnig önnur tré sem ég kann ekki að nefna, jú, eini sé ég í bland. Vegurinn hækkar stöðugt í dágóða stund þar til við komum upp úr skógivöxnum hlíðunum upp á aðra og

...upp á aðra og hærri hásléttu með bóndabæjum.

hærri hásléttu með bóndabæjum. Og enn eigum við eftir að fara hærra upp í skógivaxnar hæðir og nú ber mest á greni. Og loks fer að sjá vestur af.

Um klukkan hálfeitt komum við til Nova Varoš. Þá erum við komin í héraðið Stari Vlah. Það getur orðið svolítið ruglingslegt þetta með héruð og sýslur. Þannig er Raška-héraðið víðara en Raška-sýsla og Stari Vlah-héraðið er vestan við Raška-héraðið og nær yfir suðurhluta Zlatibor-sýslu og eitthvað meira en svo liggur Sandžak einhvern veginn þvert á þetta.

Nova Varoš er um 10 þúsund manna bær og liggur ofan í kvos eða innst í þröngum dal sem liggur til suðurs. Rútan stoppaði á veginum niður í bæinn og þar vorum við sett út. Fór nú um okkur, hvar erum við stödd, er engin rútustöð hérna, hvernig komumst við áfram? En maður varð á vegi okkar sem kunni hrafl í þýsku og benti okkur á að ganga aðeins niður afleggjara af veginum og þá birtist okkur rútustöðinni rétt fyrir neðan og þar fengum við að

Nova Varoš - ...og þá birtist okkur rútustöðinni rétt fyrir neðan...

vita að rúta færi til Užice eftir fimm mínútur. Þetta var nú ekki verra en á skiptistöðinni á Kópavogshálsinum, jafnvel bara betra. Fargjaldið var 255 dínarar á mann eða 270 krónur, tíkalli minna en af Kópavogshálsinum niður á Lækjartorg, ef fullt gjald er greitt. Af kortinu að dæma sýnist mér leiðin til Užice vera um 70 kílómetrar. En þótt Hafnarfjarðar- og Kópavogsstrætóarnir séu sumir orðnir svolítið úr sér gengnir, – ég held reyndar að það séu að koma nýir, – þá eiga þeir langt í land með að ná þessari rútu. Sætin voru svona tveggja manna bekkir, mig minnir að það hafi verið svona sæti í Selfoss-rútunni þegar ég fór fyrst einn í sveitina seint á sjötta áratugnum. Engin farangursgeymsla var og við stöfluðum skjóðum okkar í næsta sæti. Það kom ekki að sök þar sem fáir farþegar voru og ekki aðrir með mikinn farangur. Þrír miðaldra menn sátu fram í og spjölluðu við

...þetta gat alveg eins verið árið 1960

bílstjórann sem kveikti sér af og til í sígarettu. Allt í einu víkkaði tími okkar út, þetta gat alveg eins verið árið 1960, við gátum á þessari leið svifið fram og aftur um næstum hálfa öld, ferðast bæði í tíma og rúmi.

Leiðinni víkur nú til norðurs niður í skógivaxið gil og þar rennur áin Uvac og fellur svo vestur í Bosníu í ána Lim sem aftur rennur í ána Drinu sem Ivo Andric gerði fræga með bók sinni Brúin á Drinu. Drina rennur svo í Sövu sem sameinast Dóná hjá Belgrað. Þegar fram úr gilinu kemur víkkar landið mjög og nú stoppaði rútan með stuttu millibili og fólk kom og fór. Nokkur skólabörn komu í rútuna og klæðnaður þeirra og tístið í tölvuleikjunum fluttu okkur að minnsta kosti framundir aldamótin 2000 þar til þau fóru út og kallarnir héldu áfram reykja og spjalla á árinu 1960.

Af og til á allri þessari leið frá Belgrað hef ég verið að sjá traktora sem líkjast Massey Ferguson-traktorum eins og þeir voru árið 1960. Reyndar stóð á þeim IMT og Þorsteinn bróðir minn sagði mér þegar heim kom að það gæti passað, IMT hafi eitthvað verið tengt Ferguson. Af forvitni minni hef ég fundið það út að IMT er skammstöfun júgóslavneska fyrirtækisins Industriya Masina I.Traktoru, sem framleiddi þessa traktora með leyfi frá Massey Ferguson frá árinu 1960. Á heimasíðu Ferguson-félagsins íslenska (www.ferguson-felagid.tk) segir að Ferguson-traktorar hafi verið framleiddir fyrir IMT fyrirtækið og fluttir út þangað 1955-56 en seinna hafi IMT farið að framleiða MF-35 dráttarvélar undir sínu nafni með leyfi MF. Svo segir: „Í bændaferð austur fyrir járntjald eftir 1960 sáu íslenskir bændur þessar vélar og datt helst í hug að þarna hefðu gamlar „35-ur” gleymst í mörg ár en fundist skyndilega og væru komnar í brúkið. Þótt IMT sé nánast eins og MF segja fróðir menn að varahlutir passi ekki á milli þessara véla, alltaf sé einhver örlítill munur.“ En þeir eru sem sagt enn í notkun. Stundum sáust þó nýrri traktorar enda er IMT er enn að framleiða landbúnaðarvélar og er með heimasíðu á netinu.

Vegurinn er reyndar nýr þegar norðar dregur, við förum með hlíðum og sjáum ofan í dal, vegurinn hlykkjast um giljóttar hlíðarnar og hafa þó margir krappir hlykkir gamla vegarins verið teknir af. Og svo liggur leiðin aftur upp á við, á vinstri hönd er djúpur dalur en grasigróin háslétta með ávölum hæðum hins

Það er víst engin mynd af IMT-traktor - en þessi í staðinn

vegar. Um kortér fyrir tvö stoppum við í tíu mínútur á vegamótum ríflega miðja vegu, þarna eru fáein hús, eitt gæti verið gistihús, og búð og Gugga fer þangað og kaupir ávexti. Og þarna stendur einn IMT-traktor frá 1960. Ein kona bætist í hópinn og svo förum við enn af stað einhvers staðar á árunum 1960 til 2007.

Við erum nú við suðurmörk Zlatibor hásléttunnar sem myndar austurbrún Dínarísku alpanna, en svo nefnist fjallasvæðið sem nær frá Adríahafinu yfir Bosníu og Hersegóvínu og Svartfjallaland allt hingað austur í Zlatibor og

Við erum nú við suðurmörk Zlatibor hásléttunnar...

Kósovó hér fyrir suðaustan. Við erum í meira en þúsund metra hæð og hér er svalt á sumrin miðað við það sem gerist á láglendinu en mikil snjóalög á veturna. Þetta gerir svæðið vinsælt til útivistar, á sumrin þykir gott að losna úr sumarbrækjunni og stunda gönguferðir og aðra útivist hér en á veturna flykkist skíðafólk hingað. Hér er því mikið af ágætum hótelum, sumarhúsum og ferðamannasvæðum með sundlaugum og íþróttavöllum og öðru til afþreyingar. Um tíu mínútur yfir fjögur komum við til bæjarins Zlatibor sem er nýlegur ferðamannabær. Hér er allt nýtt en við eins og á annarri öld inni í þessari rútu, eins og við séum á ferð inn í framtíðina. Og um tíu mínútum síðar komum við til Čajetina, lítils bæjar sem teygir sig niður hlíðarnar. Og svo silumst við úr honum með fjóra nýja farþega innanborðs.

Nálægt tuttugu mínútum fyrir þrjú erum við líklega farin að nálgast Užice og lendum í langri bílaröð niður langa brekku utan í snarbrattri hlíð. Við erum á leið ofan í gljúfur og á vinstri hönd birtist okkur upp á háum

...birtist okkur uppi á háum kletti virkið Stari Užice...

kletti virkið Stari Užice, Gamla Užice, sem fyrst er getið um á 14. öld og hefur sennilega verið byggt á rústum eldra rómversks vikis. Og klukkan þrjú komum við inn í bæinn sem liggur niðri í frekar þröngum dal og teygir sig upp í hlíðarnar sitthvoru megin. Niðri í bænum eru háar byggingar, 10, 20, jafnvel 30 hæðir.

Eitthvað voru furstar að takast á hér á miðöldum en 1463 náðu Ottómanar bænum á sitt vald. Serbar hrökktu Tyrki á brott 1807 í fyrstu serbnesku uppreisninni og þegar leið á 19. öldina fór iðnaður að byggjast hér upp og fyrsta raforkuver Serbíu var reist hér árið 1900. Og haustið 1941 var stofnað hér lýðveldið Užice sem stóð í 67 daga.

Bærinn var kallaður Titovo Užice eftir 1945 en þessi forliður var afnumin árið 1992 um leið og stór stytta af Tító var tekin niður á aðaltorginu,

Partísana-torgið og Hótel Zlatibor. Leiktæki fyrir börn í stað styttunnar af Tító.

Partísana-torginu. Árið 1999 varð bærinn fyrir loftárásum NATO. Užice er mikill iðnaðarbær, íbúafjöldinn rúmlega 60 þúsund.

Við þrömmuðum af rútustöðinni niður í bæ og fundum þar skammt frá Partísana-torginu upplýsingamiðstöð. Ekki var hún alveg við torgið eins og sagt var í handbókinni, hefur líklega verið flutt og við fundum hana eftir nokkra leit við Dimitrija Tucoća-stræti rétt austan við torgið eða á hægri hönd þegar komið er frá rútustöðinni. Þar fengum við kort af bænum fyrir hundraðkall og stúlkan benti okkur á að betra væri að gista á Hótel Palas en Hótel Zlatibor, sem gnæfir yfir miðbæinn, vegna vinnu við endurbætur þar. Hótel Palas er öllu lágreistara, aðeins þrjár hæðir, og er þarna rétt hjá. Þegar inn kom var yfirbragðið svipað og á Slavija og Ambassador en herbergið var hreint þótt snjáð væri og væsti ekki um okkur.

Við gengum nú út í bæinn og upp brattar götur ofan við miðbæinn. Veðrið var indælt og okkur hitnaði á göngunni. Á leiðinni til baka settumst við utan við

Við gengum nú út í bæinn og upp brattar götur...

litla hverfiskrá og fengum okkur bjór. Þjónninn talaði góða ensku og skrafaði við okkur um stund. Hann hafði starfað við sjónvarp en ekki spurðum við að því hvers vegna hann væri að þjóna á hverfiskrá talandi betri ensku en við höfðum áður heyrt í þessu landi. Spurðum hann hins vegar um veitingastaði og hann benti okkur á tvo litlu neðar í bænum þar sem hét

Bærinn liggur niðri í þröngum dal og teygir sig upp í hlíðarnar sitthvoru megin

Péturskóngsfyrstastræti,  Karlja Petra I, milli Dosiljeva-götu og Il Proleterska-götu og hét annar Konak en hinn Aleksandar. Við komum fyrr að Konak og stóð vertinn úti og dreif okkur inn. Þetta var snyrtilegur staður, líklega nýlegur, og mikill fengur að svo hreinu salerni sem þarna var. Við borðuðum ágætis kálfakjöt sem við völdum af matseðlinum með aðstoð manns sem var að fá sér bjór á næsta borði, hann talaði prýðilega þýsku. Ekki voru aðrir matargestir en á næstu borðum sátu menn og drukku öl eða kaffi, reyktu og horfðu á fótbolta í sjónvarpinu eða spjölluðu. Fór vel um okkur þarna og að lokum borguðum við 2050 dínara eða 2180 fyrir matinn og flösku af víni frá Svartfjallalandi og kvöddum með virktum.

Á leiðinni á hótelið settumst við inn á nýstískulegan bar við Partísana-torgið, fékk Gugga sér gin og tóník en ég koníak og naut þess að geta reykt vindil með og fyrir þetta greiddum við 350 dínara. Við horfðum svo yfir torgið og undruðumst af hverju Tító var felldur af stalli meðan önnur hver gata er kennd

Niðri í bænum eru háar byggingar, 10, 20, jafnvel 30 hæðir

við misvitra kónga. Hér hafa geymst dramatískar sögur af partísönunum en á þessum slóðum er líka höfuðvígi þjóðernisstefnunnar og í frægu skjali, svokölluðu minnisblaði Serbnesku vísinda- og listaakademíunnar 1986, sem varð eins konar stefnuskrá þjóðernissinna, var Tító sakaður um að hafa alltaf staðið gegn áhrifum Serba í sambandsríkinu. Kannski voru menn með eitthvað slíkt í huga þegar styttunni var steypt af stalli á Partísana-torginu árið 1992. Nafni torgsins var þó ekki breytt.

 

13. september. Fimmtudagur. Užice – Belgrað.

Við fórum á fætur um klukkan níu, fengum morgunverð og gengum út í bæinn. Við ætluðum að skoða sögusafn, en það var lokað. Það var raunar

Hernaðarandstæðingurinn og skriðdrekinn

engu líkara en flest söfn í Serbíu væru lokuð. En við reyndum kannski ekki mörg. Við fundum hins vegar Užice-deild þjóðminjasafnsins og skoðuðum þar aðallega minjar frá fornöld og dramatísk málverk frá styrjöldinni 1912 til 1918, en hér á þessum slóðum var heimsstyrjöldin fyrri tveimur árum lengri en annars staðar.

Svo greiddum við gistinguna sem kostaði 2480 dínara með morgunverði, 2635 krónur íslenskar, og gengum niður á rútustöð. Rúta átti að fara til Belgrað klukkan tólf. Við þurftum að borga 30 dínara til að komast inn á

Beðið eftir rútunni í Užice

stæðið og 600 dínara borguðum við í rútunni sem lagði af stað tíu mínútur yfir tólf. Nokkrar tafir urðu í umferðarteppu á hinni þröngu leið upp úr gljúfrinu en þegar upp úr því kom fórum við um skógivaxnar hæðir og gil, einkum var þó giljótt milli Požega og Čačak [tsjatsjak] og ókum við um skeið eftir hrikalegu og ægifögru gljúfri. Hér rennur fram áin Zapadna

...og einstaka verksmiðja...

Morava, Vestri Morava, sem við ókum upp með á leiðinni til Kraljevo. Í hana fellur Đetinja sem rennur um Užice. Uppistöðulón eru með nokkru millibili og einstaka verksmiðja en aðallega er þetta undurfallegt land.

Klukkan tuttugu mínútur yfir eitt ökum við inn í Čačak, fyrst eftir langri hlykkjóttri götu með lágum húsum, sumum gömlum, og svo inn í 

...en aðallega er þetta undurfallegt land.

miðbæinn sem hefur haldið miklu af sínum gömlu 19. aldar húsum en eitthvað er þó af afrekum síðtuttugustualdararkitektúrsins inn á milli. Þetta er tæplega 75 þúsund manna bær og höfuðstaður Moravica-sýslu. Í þessum bæ var mikil andstaða gegn Milošeć og þegar fjöldamótmælin gegn honum voru 5. október 2000 fóru tíu þúsund manns héðan fylktu liði með fimmtíu rútum og þúsund öðrum bílum og jarðýtum að auki til að ryðja úr vegi hugsanlegum vegatálmum. Við þetta hrökklaðist forsetinn frá völdum og hefur þetta verið kallað jarðýtubyltingin. En andstaðan við Milošeć bjargaði bænum ekki undan sprengjum NATO 1999. Héðan liggur leiðin til smábæjarns Guča rétt fyrir sunnan þar sem hin árlega trompethátíð er haldin.

Hér í Čačak erum við komin langleiðina hringinn til Kraljevo en skammt vestan bæjarins beygjum við til norðurs í átt að Belgrað. Laust fyrir klukkan tvö komum við til Gornji Milanovac. Leiðin þar norður af er nokkuð fjöllótt. Um hálfþrjú komum við til lítils bæjar, Ljig, og síðan tekur að mestu við sléttlendi. Skömmu fyrir tvö fer að sjást til Belgarð í fjarska þar sem borgin teygir úr sér um allar þorpagrundir. Svo komum við inn sjálfa borgina með himinháar blokkir og smám saman þéttist byggðin og verður blandaðri. Klukkan tólf mínútur yfir fjögur rennum við framhjá járnbrautastöðinni og inn á rútustöðina eftir fjögurra tíma ferð og finnst við komin heim.

Við könnuðum á rútustöðinni og járnbrautastöðinni hvernig stæði á með rútu- eða lestarferðir til Þýskalands, ákváðum að stefna á ferð með lest að

Á járnbrautastöðinni könnuðum við lestarferðir - og Gugga hringdi til Rosenheim

tveimur dögum liðnum og hringdum til Rosenheim til að boða komu okkar. Svo drifum við okkur upp á gistiheimilið okkar góða, Corner Hostel, sem er steinsnar frá rútustöðinni, en daginn áður höfðum við boðað komu okkar, og var okkur tekið fagnandi. Eftir svolitla hvíld gengum við upp á veitingastaðinn gamla góða, Spurningarmerkið, við Péturskóngsgötu, Kralja Petra. Á leiðinni fórum við hjá afgirtum húsgrunni, gömlum, og var spjald fest á girðinguna og stóð á því að hér hefði

Grunnur gamla landsbókasafnins - Stop, for a moment...

landbókasafnið verið þar til Þjóðverjar lögðu það í rúst árið 1941 og eyðilögðu í leiðinni fjölda ómetanlegra bóka. Á Spurningarmerkinu borðuðum við dýrlegan mat. Við næsta borð sátu fjórir ungir Ameríkanar og töluðu mikið og fjörlega, en úti í horni hinum megin sat síðskeggjaður klerkur með þremur ungum mönnum í alvöruþrungum samræðum. Eða kannski voru þær jafnfjörlegar og hjá ungu Ameríkönunum þótt með hófstilltara yfirbragði væri. Allavega var ekki að sjá annað en þeir nytu matarins og vínsins. Kirkjunnar menn voru bersýnilega búnir að taka Spurningarmerkið í sátt. Eftir matinn var okkur boðið upp á slívóvitsj í glösum sem þrengdust svo efst að líktust litlum flöskum. Það er til að halda öllu sem í drykknum felst þar til á tunguna er komið.

Veðrið var indælt og þegar út kom voru göturnar fullar af fólki. Við fórum aftur á gistiheimilið og ég fékk mér bjór í eldhúsinu með Darkó, sem nú var á vakt, nokkrum vinum hans og ungu pari frá Írlandi. Darkó er mikið partíljón og gleðskapurinn varnaði mér svefns um sinn en þar kom þó að þreytan sigraði veisluglauminn.

 

14. september. Föstudagur. Belgrað.

Við sváfum vel út en fórum svo í bæinn, sem var nú orðinn kunnuglegri en þegar við komum fyrir tíu dögum. Litum í búðir, keyptum geisladiska, meðal annars með trompetleikaranum frá Vladičin Han, Boban Marković, og bækur, fórum niður í Skadarliju til að sjá það ágæta hverfi í björtu og fengum

...fórum niður í Skadarliju og fengum okkur hressingu.

okkur hressingu. Þá datt okkur í hug að athuga Rithöfundaklúbbinn, Klub književnika, sem við höfðum lesið um í handbókinni góðu. Hann er við Francuska-götu 7, steinsnar frá Skadarska, svo að við ákváðum að líta á hann með það í huga að snæða þar kvöldverð. Við komum að reisulegu húsi við Francuska-götu 7, en hvergi sáum við inngang að veitingahúsi. Kannski var hann ekki til lengur.

Við fórum nú í áttina að gistiheimilinum með ýmsum krókum. Komum við í búð og keyptum flösku af slívovitsj til að taka með heim til Íslands og flösku af hvítvíni frá Svartfjallalandi til að fá okkur heima á gistiheimilinu. Þar var

Gestgjafinn okkar góði á Corner Hostel og systir hans

systir Vlada, gestgjafa okkar, og spjallaði við okkur meðan við dreyptum á víninu góða. Enskan hennar var ekki upp á marga fiska en hún lét það ekki á sig fá né heldur við.

Við ákváðum þegar kvöldaði að ganga aftur hjá Francuska-götu 7, enda stutt í Skadarliju ef leitin að Rithöfundaklúbbnum yrði enn árangurslaus. En þá brá svo við að úti við götuna stóð þjónn og hann leiddi okkur inn í húsið og inn í stórt anddyri, þar niður breiðan stiga og inn í veglegan veitingasal. Í þessu húsi eru vistarverur Rithöfundasambands Serbíu og tengdra félaga og í kjallaranum hefur þessi veitingastaður verið rekinn um hálfrar aldar skeið. Hér hefur margt og misjafnt verið skrafað undir borðum. Í seinni tíð eru líklega þekktastar samkomurnar sem rithöfundurinn og stjórnmálamaðurinn Dobrica  Ćosić, síðar forseti Júgóslavíu 1992 til 1993, stóð fyrir um miðjan níunda áratuginn. Ćosić var áður stuðningsmaður Títós en varð seinna æ þjóðernissinnaðri og á þessum samkomum grasseraði þjóðernisstefna. Hið þjóðernissinnaða skjal Serbnesku vísinda- og listaakademíunnar 1986 mun eiga rætur sínar í þessum samkomum. En hér hafa umræðurnar ekki alltaf þrengst niður í þröngsýna þjóðernisstefnu, „Rithöfundaklúbburinn á Francuska 7 var lýðræðilegasti staðurinn í allri borginni,“ segi Momo Kapor í leiðsögn sinni um serbneskt hugarfar.

Nú sat hér miðaldra og eldra fólk, spaklegt mjög, en þjónarnir voru í hvítum jökkum svipuðum þeim sem rakarar á Ísland notuðu í ungdæmi mínu. Gestirnir virtust heimavanir og spjölluðu við þjónana. Einn þeirra kom okkur til þénustu, liðlegur maður sem talaði ágæta ensku. Við spurðum hann hvort rithöfundar hittist hér enn og kvað hann svo vera. Hann spurði hvaðan við værum og þegar við nefndum Ísland sagði hann að bragði: „Ah, Guðjónsen.“ Eitt andartak undraðist ég að hann þekkti föðurnafn Halldórs Laxness en áttaði mig svo á að hann var ekki að nefna rithöfund heldur knattspyrnumann. Hann lagði til að við fengjum okkur slívóvitsj eða apríkósubrennivín í fordrykk og völdum við seinni kostinn sem sannarlega reif í. Rakija kalla Serbar eins og aðrar Balkanþjóðir brennivínið sitt, en þegar það er gert úr plómum fær það nafnið šljivovica, slívóvitsj. Þótt sá drykkur sé framleiddur víða á þessum slóðum vilja sumir meina að Serbar einir kunni þá list svo bragð sé að. Við borðuðum hinn besta mat, Gugga fékk sér vel eldað lambakjöt en ég ýmislegt af grillinu, og drukkum ágætt serbneskt vín með. Að lokum færði

Að lokinni máltíð í Rithöfundaklúbbnum - og svo kom snafsinn

eldri þjónn okkur sama snafs og við höfðum byrjað á, en nú í boði hússins. Við kvöddum þessa ágætu fulltrúa þjónastéttarinnar með virktum, sögðum að við hefðum mátt til að líta hér við og Gugga upplýsti að ég hefði fengist við ritstörf. Báðu þeir okkur þá að hinkra við, snöruðust inn í eldhús og komu til baka með flösku í poka, báðu okkur þiggja en vöruðu við, þetta  væri sterkt. Við fórum með flöskuna uppá Repúblikatorg þar sem við settumst stundarkorn á útiveitingastað, skoðuðum hana og sáum að þetta var pottflaska af serbneskum vermúð. Það var ekki fyrr en heima á Íslandi sem ég tók flöskuna upp til að smakka serbneskan vermúð og uppgötvaði þá að um eldsterkt gullið brennivín var að ræða, rakija, og skýrðist þá viðvörun þjónanna.

Heima á gistiheimilinu var Vlada nú einn og spjölluðum við margt við hann, fræddum hann um Ísland og hann okkur um Serbíu. Nú var ekkert partí í eldhúsinu og við sofnuðum fljótt og vel.

 

15. september. Laugardagur. Belgrað í áttina að Þýskalandi.

Við sváfum út þennan síðasta morgun okkar í Belgrað en þó ekki alltof lengi, því að við þurftum að gera upp og rýma herbergið fyrir klukkan tólf. Við þáðum kaffi og te í eldhúsinu og ég skaust niður á brautastöð að kaupa farmiða með lestinni til Vínarborgar. Hann kostaði 5200 dínara eða tæplega 5500 krónur fyrir hvort okkar auk 480 dínara fyrir frátekt á sætum. Svo þurftum við að raða niður í skjóður okkar, en eitthvað hafði bæst við farangurinn. Naut ég þess nú að hafa verið spar á hann í byrjun.

Ekki var nema sjálfsagt að við fengjum að geyma farangurinn okkar á gistiheimilinu þar til lestin færi um kvöldið. Vlada ætlaði að eiga frí um kvöldið svo að við kvöddum hann með virktum og héldum út í sólskinið. Nú

Horft yfir til Belgrað af vinstri bakka Sövu

stefndum við á nýjar slóðir, yfir ána Sövu á mikilli brú, en á hinum bakkanum er garður meðfram ánni gegnt miðborginni og gnótt veitingastaða í bátum og prömmum á ánni. Fólk var að spásséra og njóta haustblíðunnar. Og þó var svo sem ekki haustlegt. Eftir alllanga göngu komum við að ármótunum og sveigðum nú upp með Dóná og inn í gamla bæinn Zemun og vorum þá búin

Í Zemun - beðið eftir strætó

að ganga að minnsta kosti fimm kílómetra. Zemun mun vera sérstakt bæjarfélag í Belgrað-sýslu. Hér hafa fundist ævafornar mannsvistarleifar, allt frá steinöld og á 3. öld fyrir Krist settust Keltar hér að.

Þegar fór að líða fram á síðdegið tókum við strætó til baka inn í Belgrað þar sem við enn einu sinni römbuðum á Skadarliju til matfanga. Röltum svo niður á gistiheimilið til að sækja farteski okkar. Þar var Darkó nú við völd og kvöddum við hann og fyrirgáfum allt partístand sem hafði seinkað svefni okkar.

Við komum á járnbrautastöðina með góðum fyrirvara, settumst við veitingaborð og pöntuðum okkur öl og vatnið góða sem kennt er við Miloš fursta, Knjas Miloš. Mikið höfðum við nú þambað af þessu vatni og þó átt viðskipti við ýmsa aðra vatnssala í Serbíu, en kranavatnið var æði misjafnt eftir stöðum. Svo kom lestin, sem líklega var að koma frá Sofíu, og uppgötvuðum við þá að sætapöntunin gilti aðeins til Búdapest þar sem við áttum að skipta um vagn og setti að okkur kvíða ef við skyldum lenda í því síðla nætur að finna ekkert sæti með úttroðnar skjóður okkar.

 

16. september. Sunnudagur. Til Rosenheim.

Við komum til Búdapest um klukkan fimm um nóttina eftir misdrjúga blundi milli miðaskoðana og passaskoðana og vissum eiginlega ekkert hvar við áttum að bera niður á þessari stóru brautastöð til að skipta um vagn, en við höfðum næstum klukkutíma til að ná áttum og allt gekk þetta upp og við fundum meira að segja klefa þar sem aðeins var einn ungur maður, kannski kominn alla leið frá Búkarest, en þaðan mun þessi vagn hafa lagt upp. Og nú fór að birta og sléttur Ungverjalands runnu hjá og loks um klukkan hálfníu héldum við inn í hina gömlu höfuðborg Austurríska keisaradæmisins sem nú er bara einn af mörgum bæjum Evrópusambandins. Og ber svo sem ekki að líta með meiri söknuði til þessa keisaradæmis en annarra útþenslu- og ránvelda.

Hér þurftum við að kaupa okkur farmiða til Rosenheim og kostaði hann hér um bil jafnmikið og miðinn frá Belgrað. Við rétt misstum af næstu lest til Salzburg og urðum að bíða í klukkutíma. Okkur þótti svo sem ekkert að því að setjast niður og fá okkur hressingu en þegar við lituðumst um voru litlir möguleikar á því og stóð hin gamla keisaralega járnbrautastöð, sem nú var orðin ákaflega nútímaleg og snyrtileg eftir því, hinni snjáðu brautastöð í Belgrað langt að baki. Hægt var að fá sé öl standandi við lítið borð úti á gólfi eða neskaffi í pappamáli og tylla sér með það á bekk. Ólíkt var biðin þægilegri í Belgrað, en svona getur nútíminn verið truntulegur.

Upp úr klukkan hálfellefu héldum við áfram gegnum hið fagra Austurríki frá Vín til Salzburg, þrungið af þroska haustsins með fyrstu haustlitina á stöku

Milli Vínar og Salzburg, hádegi, - nóttin að baki, Ungverjaland og Serbía

tré, hinn gullna boðbera rotnunarinnar og vetrardvalans, og renndum inn á brautastöðina klukkan kortér í tvö, þaðan lögðum við svo klukkan tíu mínútur yfir tvö upp í síðasta áfangann til Rosenheim. Alparnir birtust á vinstri hönd og klukkan hálffjögur komum við til Rosenheim eftir rúmlega sautján stunda ferðalag. Vinir okkar, Mümsel og Karin, tóku höfðinglega á móti okkur eins og þeirra var von og vísa.

 

17. september. Mánudagur. Rosenheim.

Það var gott að sofa út og dýrindis morgunverður var etinn seint. Mümsel átti frí þennan dag og með honum fórum við upp í fjöllin sem gnæfa yfir sléttuna, stoppuðum í litlu þorpi við fjallsræturnar og fórum með lest upp undir topp á

Á fjallinu Wendelstein í Ölpunum á leið frá Belgrað til Kópavogs

fjallinu Wendelstein í 1728 metra hæð. Hægt er að ganga kringum fjallstoppinn og upp á hann og er það að mestu einstigi en stígurinn er öruggur með handriði þar sem þverhnípi er enda fjölfarinn. Magnað útsýni er þaðan og norður yfir sléttuna og í aðrar áttir inn yfir Alpana en fyrir neðan mátti sjá sel og kringum þau kindur og kýr á beit og kúabjöllur klingdu í

Einar og Mümsel í Rosenheim

eyrum. Eftir göngutúrinn settumst við niður á veitingastofunni sem hékk þarna í fjallshlíðinni og fengum okkur hressingu. Svo borðuðum við kvöldverð í garðinum hjá Karin og Mümsel.

 

18. september. Þriðjudagur. Rosenheim – Kópavogur.

 Við þurftum að vakna snemma því að við ætluðum að taka lest frá Rosenheim klukkan rúmlega sjö. Við skiptum um lest í München og  áttum aftur að skipta í Mannheim og koma til Frankfurt klukkan tólf en þaðan átti flugvélin að fara klukkan tvö. Í Ulm kom í ljós að lestinni hafði seinkað og enn meir í Augsburg. Fór nú að fara um okkur en í Mannheim var okkur tjáð að þar biði okkar lest en þó vorum við nærri því hálftíma seinni til Frankfurt en til stóð. Innritunin gekk þó fljótt fyrir sig, enda biðröðin búin, og létti okkur þegar við vorum komin inn fyrir vopnaleitina og gátum sest niður og beðið brottfarar. Heim í haustsvalann íslenska komum við svo upp úr klukkan hálffjögur að íslenskum tíma og tveim tímum síðar tók Sveinn sonur okkar á móti okkur heima í Trönuhjalla.