Nokkur atriði í stefnuumræðu fyrir íslenska byltingarsinna Nokkur atriði í stefnuumræðu fyrir íslenska byltingarsinna

Þessi greinarflokkur eftir Þórarinn Hjartarson, athugasemd Sverris Jakobssonar og svar Þórarins birtust á vefritinu Múrinn (http://www.murinn.is/) sumarið 2004.

Nokkur atriði í stefnuumræðu fyrir íslenska byltingarsinna - I. hluti

20.6.2004

Þórarinn Hjartarson sendi Múrnum langt lesendabréf um stefnumál „íslenskra byltingarsinna". Vegna lengdar munum við birta bréf Þórarins í nokkrum hlutum.

Neðanskráð grind að stefnuskrá byltingarsinnaða sósíalista er einsmannsverk. En hún varð til í framhaldi af umræðu meðal vinstri-Vinstri grænna í MÍR-salnum og víðar í vetur, sem hvellur hlaust af. Tilskrifið gekk út í þann umræðuhóp.Viðbrögðin í þessum hóp voru jákvæð og ég var hvattur til að birta þetta fyrir fleiri. Fjallað er um nokkur hugtök og meginmál sem rauðliðar þurfa að ræða. Er Múrinn ekki eðlilegur vettvangur fyrir slíka umræðu?

Langtímamarkmið: Afnám kapítalismans, sósíalismi og síðan stéttlaust þjóðfélag.

Leiðin þangað: Leið harðnandi stéttabaráttu (fólksins sjálfs, grasrótar) og svo pólitísk og efnahagsleg bylting, þegar þjóðnýttar eru í snatri eignir stórauðvaldsins. Um möguleika á friðsemd byltingar vil ég ekkert fullyrða hér og nú en um er að ræða afnám hins kapítalíska hagkerfis, ekki viðgerð eða endurnýjun. Við tekur hagkerfi þar sem meðvitaðar áætlanir um uppfyllingu samfélagslegra markmiða tekur við eftir því sem hinir ýmsu þættir framleiðslu og þjónustu eru smám saman dregnir út af markaði vöruframleiðslu og gróðasóknar, sem opnar fólki aukna möguleika á að hafa áhrif á skipan og þróun samfélagsins.

„Eitthvað sem kallast femínismi”. Femínisminn er mjög mikilvægur af því karlveldið og kjarnafjölskyldan sem efnahagsleg grunneining eru mikilvægar stoðir kapítalisma og kúgunar alþýðunnar. Femínismi hefur gegnt heilmiklu framsæknu hlutverki hér á landi, ekki síst á 8. og 9. áratugnum. Femínisminn er nú ósamstæðari hreyfing en þá. Það sem mest er áberandi núna verður líklega að kallast frekar smáborgaralegur femínismi sem tengist meira millistéttarkonum en oft áður. En barátta gegn vændi, klámi, mansali o.fl. eru auðvitað grundvallarmál og svo náttúrlega launabarátta í dæmigerðum „kvennastörfum”. Við megum líka hafa fullan skilning með baráttu „millistéttarkerlinga” þó að við söknum meira baráttu alþýðukvenna. Við viljum samfélag þar sem hver einstaklingur er efnahagslega sjálfstæður, heimilis- og umönnunarstörf eru félagslega skipulögð og samskipti kynja og foreldra og barna ákvarðast ekki af stöðu þeirra í efnahagslegu framfærslukerfi fjölskyldunnar.

Umhverfisvernd: Kapítalísk rányrkja ógnar lífi og vistkerfum á æ fleiri sviðum, þegar náttúran er innleidd í vöruframleiðslu á markaði um allan heim með vægðarlausum kröfum um hámörkun arðseminnar.

Hnattvæðing/ alheimsvæðing framleiðslu og viðskipta: Hún er ekki neitt nýtt fyrirbæri. „Nýja hagkerfið” er ofurþroskaður iðnaðarkapítalismi. „Hnattvædda” hagkerfið er ofurþroskuð heimsvaldastefna. Aukin alheimsvæðing hefur verið þróunarstefna kapítalismans frá byrjun. Sú þróun hefur þó verið mishröð eftir tímabilum. Tímabil klassísku heimsvaldastefnunnar, 1860-1913, og reyndar að mestu fram til 1929 var tímabil hraðvaxandi alheimsvæðingar. Eftir kreppuna miklu, ca. 1940-1975, tók við tímabil meiri verndarstefnu sem að mestu leyti var afleiðing kreppunnar, þjóðríkin tóku að vernda eigin framleiðslu gegn samkeppni sem reynst hafði of eyðileggjandi, að öðru leyti komu einnig til áhrif sósíaldemókrata og alþýðusamtaka og „söguleg málamiðlun” um ákveðið stabílitet og velferðarkerfi innan einstakra þjóðríkja. En sérstkalega á níunda og tíunda áratugnum fór hin eðlislæga alheimsvæðing kapítalismans á fullt aftur. Ný svæði bættust við í kapítalíska markaðinn, A-Evrópa, Indland, Kína þar sem bæði landbúnaður og borgaralegar atvinnugreinar stjórnast nú af heimsmarkaði með hámarksávöxtun fjármagns sem eina markmið, og kannski er þá efnahagskerfi heimsins loksins alveg alheimsvætt, eftir eina og hálfa öld alheimsvæðingar. Hugmyndir um einhverja pólitískt hlutlausa hnattvæðingu, friðsamlega útbreiðslu heimsmarkaðar sem sé hafinn yfir þjóðríki og stórveldapólitík, hugmyndir um að útflutningur fjármagns þurfi ekki á pólitísku drottnandi valdi að halda lengur eru hins vegar rangar eins og sést best á árásarhneigð heimsvaldastefnunnar sem hefur aldrei verið meiri en nú um stundir. En sem sagt: heimsvaldastefnan er sjálfri sér lík, hefur aðeins tekið eitt skref í viðbót í þróun sem er algjörlega samfelld. Alþjóðabankinn og WTO boða nývæðingu fátæku svæðanna eftir leiðum kapítalískrar markaðsvæðingar, en það gerist ekki. Um helmingur jarðarbúa eru smábændur 3. heimsins og þróun kapítalismans útilokar þá frá þróun. Þessi fjöldi dregst lengra og lengra aftur úr og verður efnahagslega óþarfur fyrir heimsmarkaðinn. Bilið milli hans og landbúnaðar þróuðu ríkjanna hefur aukist með ótrúlegum hraða á seinni hluta 20. aldar og leiðin til þróunar er honum lokuð. Eymd og fátækt hefur líka aukist meðal þéttbýlisbúa ef litið er á jörðina í heild, og er þá átt við þann hluta verkalýðsstéttarinnar sem Samir Amin nefnir „hina öryggislausu”, réttindalítið fólk á vinnumarkaði, ófaglært, í skammtímastörfum, gistiverkafólk ásamt fólki á svörtum vinnumarkaði og atvinnuleysingjum (sjá Monthly Review, okt. 2003). „Hinir öryggislausu” eru nú um helmingur þéttbýlisbúa heimsins, 40% þéttbýlisbúa í þróuðum ríkjum og 80% þéttbýlisbúa í vanþróuðum ríkjum og hlutfall þeirra af verkalýðsstéttinni hefur vaxið gífurlega á síðustu áratugum.

Höfuðmóthverfan í heiminum. Hér gríp ég til maóískrar greiningar: Á seinni hluta 20. aldar hafa félagslegar og pólitískar höfuðandstæður á heimsvísu verið andstæðurnar milli heimsvaldastefnunnar og hins vegar undirokaðrar alþýðu og undirokaðra þjóða. Það má einnig orða svo að barátta þessara andstæðinga hafi verið brennipunktur stéttabaráttunnar í heiminum. Mikilvægustu öflin í baráttunni gegn heimsvaldastefnunni eru í 3. heiminum, pólitískar andspyrnuhreyfingar alþýðunnar þar, í ýmsum myndum. Þetta hefur þó þróast nokkuð í sveiflum. Uppsveifla var á árunum 1945–1980 í baráttu gegn nýlenduveldunum seinni og þá var baráttan gjarnan háð undir merkjum sósíalisma. Eftir tímabundna ósigra sósíalismans er bárattan oftar háð undir merkjum t.d. islam eða þjóðlegrar baráttu í einhverri mynd en er í eðli sínu sú sama.

Andkapítalísk og andheimsvaldabarátta í ríku löndunum. Nú hafa vaknað þar nýjar framsæknar hreyfingar. Hingað til hafa þær fengist við viðfangsefni eins og baráttu gegn fríverslunarstefnu Alþjóðabankanns og Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, stríðsrekstur Bandaríkjanna, framferði alþjóðlegra auðhringa sem skipulega reyna að koma í veg fyrir starfsemi verkalýðssamtaka til að hámarka gróða sinn o.s.frv. Gagnrýni þessarar hreyfingar hefur smám saman orðið breiðari á alhliða framferði nýmóðins kapítalisma (hún verður æ andkapítalískari). Af því að eftir því sem barátta gegn einstökum birtingarmyndum hins kapítalíska arðráns harðnar hljóta menn að spyrja: hvað á að gera við kapítalismann sjálfan? Er hægt að lappa upp á hann, og hvað ef ekki?

Þórarinn Hjartarson

Nokkur atriði í stefnuumræðu fyrir íslenska byltingarsinna - II. hluti

4.7.2004

Sósíalisminn: Að sjálfsögðu vaknar spurningin um hann. Einhver 3. leið blasir ekki við, nema það væri leið Blairs eða sænska leiðin sem er sem óðast að éta sig sjálfa. Og eins vakna spurningar um reynsluna af sósíalismanum. Það er knýjandi að skoða arfleifð hans, jákvæða og neikvæða. Ég vil fullyrða að hinar sósíalísku byltingar, og þá fyrst og fremst í Sovétríkjunum og Kína, hafi skilað miklum árangri fyrir alþýðu þeirra landa og einnig til stuðnings og inspírasjónar fyrir baráttu alþýðu annarra landa, meðan þær tilraunir stóðu. Jafnframt er ljóst að mikil mistök voru gerð sem grófu undan sósíalískri uppbyggingu. Nefna má „lausn” landbúnaðarmálanna í Sovétríkjunum og samvöxt flokks og ríkisvalds bæði í Sovét og Kína. Mistökin öll leiddu alla vega til þess að sósíalisminn féll aftur. Sósíalismi umræddra landa spratt í upphafi upp úr lýðræðis- og þjóðlegum byltingum vanþróaðra og hálflénskra landa (sem gerði lausn landbúnaðarmála að lykilatriði) og „veikum hlekkjum” imperíalismans. Sú staða gerði sjálfa byltinguna auðveldari en sósíalíska uppbyggingu erfiðari. Hvenær og hvernig ný borgarastétt tók völdin í þessum ríkjum ræði ég ekki að svo stöddu. En afturkippir og tímabundnir ósigrar nýrra samfélagshátta eru eðlilegir og óhjákvæmilegir.

Ísland og heimsvaldastefnan. Ísland er löngu komið á stig heimsvaldastefnu í efnahagslegri þróun og efnahagsleg útrás íslenska einokunarauðvaldsins hefur aldrei verið eins og nú. Jafnframt verður íslensk alþýða í hæsta máta fórnarlamb utanaðkomandi heimsvaldastefnu og alheimsvæðingar. Á heimsvísu hefur fjármagnsútflutningur og alheimsvæðing viðskipta þróast nokkuð í gusum. Fyrri stóra gusan stóð án mikils uppihalds til 1930. Þá tók við tímabil verndarstefnu með hömlum á fjármagnsútflutning. Með nýfrjálshyggjunni frá 1980 hefur fjármagnið aftur flætt glatt með afnámi tolla og verslunar- og gjaldeyrishafta. Á sínum tíma byggðu iðnvædd ríki sig nánast öll upp í skjóli verndarstefnu á sínum tíma en gegnum Alþjóðabanka og Alþjóðaviðskiptastofnun hefur heimsvaldastefnan bannað alla stíflugarða tolla og verndar svo slík þróunarbraut er lokuð og fjármagnið flæðir frjálst og endar aftur í vasa þeirra stóru. Í mörgum ríkjum Afríku og gömlu lýðveldum Sovétríkjanna og Austur-Evrópu hefur iðnaðurinn verið afbyggður í kjölfarið. Iðnvæðingunni er snúið við.

Að nokkru leyti hefur þetta gerst með íslenskan iðnað sem hefur færst á erlendar hendur á stuttum tíma. Íslenskur úrvinnsluiðnaður, sem framleiddi einkum fyrir heimamarkað, hefur á síðustu áratugum veslast upp og horfið að stærstum hluta vegna innflutningsfrelsis og flutnings iðnaðar til láglauna- og lágkostnaðarlanda. Iðnaður okkar hefur verið umskapaður yfir á útflutningsgrunn á síðustu áratugum - og nú eru líklega yfir 70% hans í erlendri eigu og sá hluti vex hratt. Þetta hindrar þó ekki að útrás íslenskra fyrirtækja er sívaxandi og íslenskt auðvald er löngu komið á stig heimsvaldastefnu. Á hinn bóginn hefur íslenskt stórauðvald (Bónus, Pharmaco, Össur, Marel, Bakkavör eru nokkur dæmi) misst áhugann á að þróa íslenska samfélagið umfram það sem hámarksávöxtun fjármagnsins býður. Ísland er með (lítið) heimsvaldasinnað hagkerfi en er efnahagsleg hjálenda um leið. Ein afleiðing "nýju gusunnar" í alheimsvæðingu er að í fjölmörgum auðvaldsríkjum, einkum þeim minni, verður erlendur eignarhlutur í atvinnulífinu sístærri. Þróun kapítalismans opnar auðvaldsríki af ýmsum stærðum fyrir drottnun stóru heimsvaldaríkjanna. Minni ríki og minni hagkerfi missa meira og meira af sjálfsákvörðunarréttinum og það kemur af sjálfu sér að þeim er stjórnað af stóru strákunum í bekknum, efnahagslega, pólitískt og hernaðarlega.

Sjálfstæðisbaráttan heldur áfram. Marx sagði vissulega að öreigarnir ættu sér ekkert föðurland og var líklega ekkert hrifinn af þjóðernishyggju, enda var þjóðernishyggjan í Evrópu á 19. öld borin uppi af borgarastétt (hann mun þó hafa lýst stuðningi við t.d. sjálfstæðisbaráttu Íra). Síðan hefur mikið vatn til sjávar runnið, einkum með tilkomu og þróun kapítalískrar heimsvaldastefnu. Á 19. öld var þjóðríkið kjörland kapítalismans (sem þýddi útvíkkun frá lénskri uppskiptingu landanna) en það nægir honum aldeilis ekki lengur. En sama umræða um þjóðernishyggju er enn uppi á teningnum meðal vinstri manna, eins og fátt hafi breyst. Ýmsir meðal þeirra fullyrða að baráttan fyrir sjálfsákvörðunarrétti þjóða sé afturhald, þjóni hægrisinnuðum þjóðrembuöflum, sundri alþýðu heimsins, vinni gegn alþjóðahyggju hennar o.s.frv. Aðrir telja að barátta fyrir sjálfsákvörðunarrétti þjóða hafi aldrei verið mikilvægari, og ég er á meðal þeirra. Það breytir þó engu um það að barátta gegn kynþáttahyggju og þjóðrembu og t.d. fyrir hagsmunum innflytjenda á Íslandi er mikilvægur þáttur í baráttunni gegn heimsvaldastefnunni og þáttur í heilbrigðri þjóðvarnarbaráttu.

Evrópusambandið: ES er heimsvaldasinnuð auðvaldsblokk sem samstillir efnahagslega og pólitíska krafta Evrópustórvelda í keppni sinni á heimsvísu, keppni um yfirráðasvæði og markaði. Ég nefni bara eitt atriði. Nú er í vinnslu stjórnarskrá Evrópusambandsins: Kjarni hennar er að efnahagsleg frjálshyggja, þ.e.a.s. markaðsstýring samfélagsins, er gerð að lögum. Það þýðir að sérhvert frávik frá henni í hagstjórnun og félagsmálastjórnun aðildarríkjanna mun teljast lögbrot. Og það er ljóst að þessi stjórnarskrá er að verða til, og það er ljóst að hún setur stofnanir ES yfir stofnanir aðildarríkjanna.

Það þarf meira en litla blindu til að sjá ekki að þetta þetta fer þvert gegn öllu sem heitið getur sjálfsákvörðun, lýðræði, vald í nálægð o.s.frv. Það þarf hastarlega blindu til að halda að sú sjálfsákvörðun sem þar er gefin eftir verði endurheimt í formi áhrifa okkar á sameiginlega ákvarðanatöku. Menn vita þá ekkert um samband auðs og valds. Öðrum finnst þetta að vísu asnalegt lýðræði en láta sér fátt um finnast. En til hvers barðist alþýðan fyrir samtakafrelsi, kosningarétti og slíku? Og ég spyr til hvers börðust Íslendingar fyrir innlendu stjórnarráði ef færa á ákvörðunarvaldið út aftur?

Það er þó skondið að heyra Davíð eða Halldór Blöndal belgja sig mikið gegn ES-farganinu úr því þeir studdu EES-samninginn og beygðu sig þar með undir 70-80% af tilskipunum sama fargans sem tryggir að þróunin hér verður í öllum meginatriðum sú sama og í aðildarríkjum. Að maður ekki nefni sjálfstæði þeirra gagnvart Sam frænda í Júgóslavíu, Afghanistan, Írak og hvar sem hann ber niður.

En afstaða stórs hluta íslenskra og evrópskra vinstri manna til þjóðlegs sjálfsákvörðunarréttar er einn mikill sorgarleikur. Ég árétta; Baráttan fyrir honum hefur aldrei verið brýnni en nú.

Þórarinn Hjartarson

Nokkur atriði í stefnuumræðu fyrir íslenska byltingarsinna - III. hluti

16.7.2004

Höfuðandstæðingur okkar er íslenskt einokunarauðvald. Hinumegin stendur íslensk alþýða og verkalýðsstéttin þar fremst. Um samsetningu þeirrar stéttar og núverandi baráttukrafta hennar þarf að ræða. Vissulega er ástandið bágt, lítið ber á baráttuöflum innan aðildarfélaga ASÍ og verkalýðshreyfingin er pólitískt óvirk, en er ekki skýringa m.a. að leita í því að stéttina vantar algjörlega pólitíkt forystuafl? Sú forysta þarf að heyja tvíþætta baráttu: a) ganga óhvikul fram fyrir skjöldu í daglegri kjara- og hagsmunabaráttu verkafólks og b) halda fram samfélagslegum langtímamarkmiðum sósíalismans.

Mikilvægustu pólitísku andstæður samfélags okkar hér og nú tel ég vera á milli annars vegar markaðsvæðingar og einkavæðingar (markaðslausna) og hins vegar einhvers konar samvirkra lausna, samstöðu alþýðu um samfélagsleg markmið, pólitíska stjórnun og samfélagsábyrgð. Frjálshyggjuöflin hafa knúið sitt í gegn og gert markaðinn að algildu hagstjórnartæki og afleiðingin er full valdataka innlends og alþjóðlegs fjármálamarkaðar í íslensku atvinnulífi og frelsun hans undan opinberum höftum og pólitískri stjórnun. Alhliða sókn markaðsaflanna hefur síðan 1992 farið fram í krafti fjórfrelsisins í EES, enda felur þróunarstefna Evrópusamrunans í sér þessa sömu sókn. Fyrsta stóráhlaupinu hér á landi lauk með fullri valdatöku fjármálamarkaðarins í sjávarútvegi. Einkavæðing ríkisbanka, opinberrar þjónustu og stoðkerfa samfélagsins fylgir á eftir. Ég álít að vísu ekki að ríkisrekstur jafngildi „þjóðareign” eins og Allaballar vildu meina, borgarastéttin hefur valdið, en opinber rekstur gefur þó visst pláss fyrir eftirlit Alþingis og áhrif þrýstihópa í samfélaginu sem hafa hins vegar engin áhrif á fjármaálamarkaðinn. Það er afstaða manna gagnvart þessu megin áhlaupi auðvaldsins sem nú greinir öðru fremur á milli vina og óvina alþýðunnar í stjórnmálunum.

Tveir endurbótaflokkar. Þjóðin situr uppi með tvo endurbótasinnaða flokka, Samfylkinguna (Sf) og Vinstri græna (VG). Endurbótasinnaða af því báðir vilja gera endurbætur á hinu kapítalíska kerfi en ætla því að ráða ríkjum áfram. Hvorugur hefur t.d. uppi kröfur um útgöngu úr EES sem útilokar íslenska alþýðu frá öllum teljandi áhrifum á efnahagsstjórn. Hvorugur vinnur starf sem mikið mark er að innan verkalýðsstéttarinnar. Báðir eru fyrst og fremst þingpallaflokkar sem byggja starf sitt kringum þingflokkana og ala á blekkingunni um að þeir geti leyst málin fyrir alþýðuna fái þeir þingstyrk. En það er margt sem greinir þá að. Sf er helsti boðberi Evrópusambandsaðildar en VG eru á móti. Sf hefur frá upphafi verið flokkur einkavæðingar og markaðslausna og hægt að segja að hann hafi tekið fullan þátt í því megináhlaupi markaðsaflanna sem lýst var hér að ofan (afstaða til ríkisbanka, framsals kvóta, nú síðast heilbrigðiskerfisins), VG hafa unnið gegn þessu áhlaupi, oft skelegglega. Sf hefur að mestu fylgt stóriðjustefnunni en VG verið á móti og VG setja öðrum fremur umhverfismál á dagskrá. Sf hefur að stórum hluta fylgt árásarstefnu Bandaríkjanna og NATO (Afghanistan og Kosovo) og er NATO-flokkur meðan VG hafa að mestu verið réttu megin í þessum málum. VG hefur tekið frumkvæði í mörgum mikilvægum málum í kvennabaráttunni (gegn klámi, mannsali, vændi o.fl.)

Við hljótum því að gera upp á milli þessara flokka. Sf er meðal andstæðinga í íslenskri stéttabaráttu (þótt alþýðan eigi auðvitað samleið með Sf í vissum málum) en VG eru þrátt fyrir allt í veigamiklum atriðum framsækinn flokkur sem framsækið fólk á a.m.k. samleið með mörgum í meginmálum. En VG er endurbótasinnaður flokkur og sú staðreynd mun, að miklum líkindum, leiða hann út í vaxandi stéttasamvinnu, stjórnarsamstarf, „samrekstur þjóðarskútunnar” og síðan hreina auðvaldspólitík. Verum raunsæ. Brautin er samt ekki fyrirfram lögð og barátta innan flokksins skiptir vissulega máli. Það versta sem getur gerst er að rauðliðar innan flokksins sitji með hendur í skauti og þegi eða tuldri bara í barminn. Þá heldur flokkurinn áfram í þeim hjólförum sem Alþýðubandalagið hefur þegar ekið eftir og framsækið fólk fer í meiri fýlu, verður óvirkt og dettur út eitt og eitt. Rauðliðarnir verða að ná vopnum sínum og ræða stefnuna ófeimnir. Enga fýlu takk! Róttæk vinstriumræða hefur skotið upp kollinum á ný og það er mikilsvert. Ég hefði aldrei farið að semja byltingarsinnaða stefnuskrá fyrir fimm árum.

Þótt VG sé bandamaður (a.m.k. enn) verður hann aldrei flokkur sem skilar íslenskri alþýðu langt framávið með því að skipuleggja baráttu hennar sjálfrar. Til þess þarf byltingarsinnaðan flokk. Byltingarsinnaður flokkur þarf einkum tvennt: Í fyrsta lagi þarf hann að helga sig því að styðja og skipuleggja stéttabaráttu íslenskrar alþýðu, baráttu grasrótarinnar sjáfrar, enda er þingpallabaráttan það form stjórmála sem auðvaldið óskar sér. Í öðru lagi þarf hann að berjast fyrir afnámi auðvaldsskipulagsins og hafa íslenskt ,,prógram" til þess. ,,Prógram" um sósíalisma sem svarar kröfum nútímans. Um skipulag slíks flokks ræði ég ekki að sinni.

Þórarinn Hjartarson

Byltingar og endurbætur: Reynsla sögunnar

3.8.2004

Á dögunum birtist á Múrnum greinaflokkur eftir Þórarin Hjartarson sem nefndist „Nokkur atriði í stefnuumræðu fyrir íslenska byltingarsinna“. Í greinum Þórarins birtist athyglisverð sýn á samfélag okkar tíma og hægt er að taka undir margt sem hann segir um það. Á hinn bóginn er sérstakt að Þórarinn skuli gera kröfu um stofnun byltingarflokks á Íslandi og ástæða til að taka það mál til sérstakrar skoðunar.

Ljóst er að stefna vinstrigrænna nú er sú róttækasta sem hefur verið í boði á Íslandi síðan á 9. áratugnum og þykir mörgum nóg um. Ekki er langt síðan að forysta Samfylkingarinnar var svo fráhverf öllu samstarfi við VG að hún treysti sér ekki til þess að lofa samstarfi stjórnarandstöðuflokkanna eftir seinustu þingkosningar. Þórarinn telur hins vegar of hægt farið, skilgreinir vinstrigræna sem endurbótasinnaðan flokk sem vill „gera endurbætur á hinu kapítalíska kerfi en ætla því að ráða ríkjum áfram“. Þetta finnst Þórarni ekki duga og biður hann þess í staðinn um byltingarsinnaðan flokk sem getur helgað sig „því að styðja og skipuleggja stéttabaráttu íslenskrar alþýðu, baráttu grasrótarinnar sjálfrar“ og muni „berjast fyrir afnámi auðvaldsskipulagsins og hafa íslenskt prógramm til þess“.

Nú held ég að mörgum finnist VG taka fullan þátt í að styðja við stéttabaráttu íslensks launafólks enda þótt hitt sé vissulega rétt að flokkurinn taki ekki beinan þátt í að skipuleggja hana. Ekki skortir þó áhrif verkalýðssinna í stjórn flokksins og nægir þar að benda á Ögmund Jónasson sem er bæði þingflokksformaður og einn ötulasti þingmaður flokksins. Hitt er svo annað mál að hér þarf að skilgreina vel hvað átt er við með hugtakinu „alþýða“. Stundum verður vart við það sjónarmið að sumir hópar láglaunafólks teljist ekki til verkalýðsins heldur aðeins þeir sem stunda líkamlega erfiðisvinnu af einhverju tagi. Í mínum hug er ljóst að slík skilgreining á alþýðunni er til þess eins fallin að reka fleyg á milli ólíkra hópa láglaunafólks sem eiga það þó sameiginlegt að búa við bág kjör og hafa lítil áhrif á íslenskt samfélag.

Það er þó ekki það sem vakti athygli mína við greinaskrif Þórarins Hjartarsonar um byltingarflokk heldur hitt að slíkur flokkur eigi að „berjast fyrir afnámi auðvaldsskipulagsins“. Sjálfur er ég lítill aðdáandi auðvaldsskipulagsins en ég held þó samt að þeir sem vilji afnema það verða að hafa skýrar hugmyndir um það hvað eigi að koma í staðinn. Eigum við að varpa fyrir róða efnahagskerfi sem tryggir mikinn og stöðugan hagvöxt fyrir réttlátara samfélag þar sem gæðum er jafn skipt en hætta á hægari hagvexti? Hér er rétt að taka fram að hagvöxtur einn og sér er auðvitað ekki endanlegur mælikvarði á efnislegar framfarir í samfélagi. Hagvöxtur sem byggist á rányrkju getur t.d. verið skammgóður vermir. En kapítalískt hagkerfi hefur til þessa náð árangri á því sviði og því mikilvægt að svara því hvað menn vilja fá í staðinn fyrir það. Höfuðókostur auðvaldsskipulagsins er skýr, það ýtir undir ójöfnuð og efnahagslegt misrétti. Af því leiðir að allir valkostir við það hljóta að snúast um afnám þess ójöfnuðar. Það markmið verður að liggja fyrir áður en rætt er um leiðir.

Ef litið er til valkosta við auðvaldssamfélagið þá er óhjákvæmilegt að taka mið af reynslu 20. aldar. Skýrasta andstæðan við auðvaldssamfélag Vesturlanda er þá miðstýrður áætlanabúskapur af því tagi sem var stundaður í Sovétríkjunum 1928-1991. Margt má segja um galla þess samfélags en hitt er staðreynd að um tíma tryggði slíkt hagkerfi mikinn hagvöxt í Sovétríkjunum, eða allt til 1973. Raunar bjuggu Sovétríkin við stöðugan hagvöxt frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar og fram til 1989 að undanskildum tveimur árum (1963 og 1979, bæði árin vegna slæmrar uppskeru í landbúnaði). Fram til 1960 var hagvöxtur þar beinlínis hraðari en í sjálfu flaggskipi vestræns kapítalisma, Bandaríkjunum, og hagkerfi Sovétríkjanna hélt stöðu sinni gagnvart hinu bandaríska fram á miðjan 9. áratuginn. Stöðugur hagvöxtur segir þó ekki alla söguna um efnahagslegan afrakstur áætlunarbúskaparins, t.d. var framleiðni lítil og tækninýjungar tiltölulega hægar. Hitt er þó óumdeilt að lífskjör almennings í Sovétríkjunum fóru vaxandi fram til 1989.

Umbreytingar (oft kallaðar umbætur) í efnahagslífi á valdatíma Gorbatsjoffs og Jeltíns ollu hins vegar efnahagshruni. Árið 1998 voru hlutfallslegar þjóðartekjur á mann í Rússlandi orðnar svipaðar gagnvart Bandaríkjunum og þær höfðu verið 1913. Um orsakir hrunsins hefur verið deilt, hvort það var óhjákvæmilegt eða afleiðing misheppnaðrar umbótastefnu. Hitt er ljóst að óánægja almennings með Sovétkerfið stafaði að litlu leyti af því að hagvöxtur hefði í sjálfu sér ekki verið nægur.

Hitt er alvarlegra mál að hið miðstýrða kerfi brást að litlu sem engu leyti við þörfum almennings, t.d. með framleiðslu neysluvarnings. Sérstaklega má segja þetta um kerfið á dögum Stalíns en eftir 1953 tóku leiðtogar Sovétríkjanna meira mið af því sem þeir töldu vera þarfir almennings. En þar sem hvorki var til staðar markaðskerfi eða almennar kosningar þá er engin leið að vita hvernig til tókst. Sumir hagfræðingar telja að slökun á valdboði hafi beinlínis dregið úr framleiðslumöguleikum kerfisins, þ.e. að það hafi verið ósamrýmanlegt lýðræðislegum stjórnarháttum. Slíkt verður vissulega seint fært í sönnur en efnahagslegt hrun á valdatíma Gorbatsjoffs er vísbending í þá átt.

Þar að auki var launamisrétti ríkjandi innan kerfisins, þ.e. líkt og í kapítalískum samfélögum var yfirmönnum og „duglegum starfskröftum“ umbunað. Rannsóknir benda til þess að launamisrétti hafi verið meira í Sovétríkjunum en t.d. í Bretlandi, jafnvel á milli 1953 og 1965 þegar gerðar voru markvissar tilraunir til að draga úr því. Yfirleitt höfðu þó þeir sem stjórnuðu hinu miðstýrða hagkerfi Sovétríkjanna svipaðar hugmyndir og vestrænir hagfræðingar um ágæti launamisréttis. Allar hugmyndir „sósíalískra“ hagfræðinga í Austurvegi um efnahagsbreytingar fólust í því að auka misréttið, ekki draga úr því.

Í baráttunni við fátækt, launamisrétti og forréttindi hinna fáu náðu velferðarkerfi Norður-Evrópu að flestu leyti betri árangri en samfélag byltingarsinnanna í austri. Þessi kerfi voru nægilega öflug til þess að auðvaldsskipulagið var að hluta til afnumið í þessum ríkjum og við tók eitthvað sem við köllum blandað hagkerfi. Hið sama gerðist í Kína undir stjórn byltingarsinna, nema að þeir fóru þá leið að afnema fyrst auðvaldskerfið en innleiða það svo að hluta til á ný.

Ekki skal hér fullyrt að hin blönduðu hagkerfi eftirstríðsáranna hafi verið fyrirmyndarsamfélög og að endurbótasinnaðir félagshyggjumenn hafi hvergi hvikað á leið til jöfnuðar. Trúlega varð of mikil miðstýring innan þess geira samfélagsins sem rekinn var á félagslegum grunni. Lýðræðislegar umbætur stöðnuðu líka eftir verkalýðsflokkar voru komnir til valda og náðu aldrei til atvinnulífsins svo heitið gæti. Krataforingjar og verkalýðsleiðtogar á Norðurlöndum misstu smám saman tengslin við alþýðuna og flokkar þeirra hættu að vera framfaraafl. En hið nákvæmlega sama og meira til má segja um byltingarforingjana í austri. Þeir náðu jafnvel minni árangri en endurbótasinnarnir í að skapa jafnaðarsamfélag. Þeir gerðust ekkert síður sekir um það að taka hagvöxt fram yfir jöfnuð.

Þess vegna er ég ekki sammála Þórarni Hjartarsyni þegar hann gerir greinarmun á byltingarsinnum og endurbótasinnum og dæmir hina síðarnefndu óhæfa til að geta náð fram varanlegum jöfnuði og rekstri á samfélagslegum grunni. Byltingar hafa líka farið út um þúfur og leiðtogar þeirra ekkert síður misst sjónir á jafnaðarmarkmiðum en endurbótasinnarnir. Fulltrúalýðræðið er vissulega ófullkomið tæki til að ná fram almannavilja en „alþýðulýðræðið“ var svo sannarlega ekki góður valkostur.

Þar með er ekki sagt að ég sé ósammála Þórarni Hjartarsyni að öllu leyti. Ég tel skilgreingu hans á þeim pólitísku andstæðum sem ríkja í íslensku nútímasamfélagi eiga mjög vel við en hann segir:

„Mikilvægustu pólitísku andstæður samfélags okkar hér og nú tel ég vera á milli annars vegar markaðsvæðingar og einkavæðingar (markaðslausna) og hins vegar einhvers konar samvirkra lausna, samstöðu alþýðu um samfélagsleg markmið, pólitíska stjórnun og samfélagsábyrgð.“

Um þetta munu stjórnmáladeilur næstu ára einmitt snúast og þar mun mikið mæða á lýðræðissinnuðu félagshyggjufólki, sem um þessar mundir á sér ekki annan flokk en VG. Árangur félagshyggjumanna næstu áratugina mun felast í því hversu vel þeim tekst að ná fram markmiðum um jöfnuð og samfélagsábyrgð. Reynslan sýnir að það verður ekki auðvelt, en af henni er alls ekki hægt að álykta að byltingarsinnar muni þar ná meiri árangri en endurbótasinnar.

Byltingar og endurbætur. Svar.

6.9.2004

Í júlí birtist á Múrnum greinaflokkur minn „Nokkur atriði í stefnuumræðu fyrir íslenska byltingarsinna.” Þriðja ágúst birti svo Sverrir Jakobsson svargrein, „Byltingar og endurbætur: Reynsla sögunnar.” Nú leyfi ég mér að halda umræðunni ofurlítið áfram.

Grein Sverris var málefnaleg og góð. Hann tekur undir sumt hjá mér en er ósammála öðru, og segir að leiðir okkar skilji einkum í því er snertir tal mitt um byltingu og sósíalisma. Byltingu skilgreindi ég einfaldlega sem afnám auðvaldsskipulagsins í stað endurbóta á því. Sverrir segir: „Eigum við að varpa fyrir róða efnahagskerfi sem tryggir mikinn og stöðugan hagvöxt fyrir réttlátara samfélag þar sem gæðum er jafnskipt en hætta á hægari hagvexti... kapítalískt hagkerfi hefur til þessa náð árangri á því sviði og því mikilvægt að svara því hvað menn vilja fá í staðinn fyrir það.” Aftur segir hann að þeir sem vilji afnema auðvaldsskipulagið verði að hafa „skýrar hugmyndir um hvað eigi að koma í staðinn.” Þá snýr Sverrir sér að mikilvægasta valkosti við auðvaldsskipulagið á 20. öld, nefnilega sovétskipulaginu, og ber hann saman við árangur endurbótasinna í velferðarkerfum Norður-Evrópu. Niðurstaða hans er að endurbótasinnar komi betur út. Ég get gengist inn á þessa uppstillingu dæmisins en hef ýmislegt við útreikninga og niðurstöður að athuga. Sverrir er talsmaður VG sem tekur nokkra ábyrgð á stefnu flokksins, og það er gott líka. Ég tel að grein hans segi margt um þann stað þar sem VG hyggjast hasla sér völl á til framtíðar, sem endurbótasinnaður flokkur sem keppir við aðra um að stjórna íslenska auðvaldskerfinu betur en þeir.

Fyrst aðeins um það sem Sverrir segir um árangur endurbótasinna: „Í baráttunni við fátækt, launamisréttindi og forréttindi hinna fáu náðu velferðarkerfi Norður-Evrópu að flestu leyti betri árangri en samfélag byltingarsinnanna í austri. Þessi kerfi voru nægilega öflug til þess að auðvaldsskipulagið var að hluta til afnumið í þessum ríkjum og við tók eitthvað sem við köllum blandað hagkerfi.” Þarna er bæði vitlaust sett upp og útreikningur rangur. Það eykur ekki skilning að bera saman þróun og árangur í Norður-Evrópu og í vanþróuðu hagkerfi Sovétríkjanna, hvað þá Kína. Jafnvel möguleikar á þjóðfélagslegum jöfnuði eru ekki sambærilegir. En að auðvaldskerfið hafi verið afnumið að hluta í velferðarkerfum Norður-Evrópu tel ég firru. Ég álít að völd auðvaldsins hafi verið trygg á blómatíma þeirra (nema þar sem byltingarsinnaðir flokkar voru jafnframt sterkir). Að nokkru leyti var tilkoma velferðarkerfanna verk verkalýðshreyfingar og alþýðusamtaka sem fylgdu ýmist leiðsögn endurbótasinna eða byltingarsinnaðra flokka — og „samfélag byltingarsinnanna í austri” þjónaði þar vissulega sem valkostur og skæður pískur á auðvaldið. En að stærstum hluta held ég að tilurð og þróun þessara kerfa hafi ráðist af afli auðvaldsins um þær mundir og að hagsmunir auðvaldsins hafi ráðið för í öllum meginatriðum, gömul baráttumál alþýðu voru sveigð að hagsmunum þess. Þetta var skipuleg stéttasamvinna, en hún byggðist á völdum auðvaldsins en ekki valdajafnvægi eins og hugtakið „blandað hagkerfi” gefur til kynna. Velferðarkerfin náðu þroska í efnahagsuppssveiflu eftirstríðsáranna. Kerfi almannatrygginga breiddist út, ellilífeyrir og öldrunarþjónusta voru orðin þjóðfélagsleg nauðsyn eftir að gamla stórfjölskyldan var endanlega uppleyst og allir á vinnufærum aldri komnir í launavinnu. Svipað má segja um sjúkratryggingar og opinbera heilsugæslu. Opinbert, öflugt menntakerfi og almenn menntun fyrir opinbert fé var ekki merki um breytta þjóðfélagsstöðu höfuðstétta samfélagsins heldur einkum merki um að auðvaldið þurfti menntaðra vinnuafl en áður.Samnings- og verkfallsrétti var beint inn í stóra miðstýrða heildarsamninga milli aðila vinnumarkaðs og ríkis. Markmiðið var að tryggja vinnufrið og taka bitið úr stéttabaráttunni. Jafnvel mikil ríkisafskipti í formi opinberra aðgerða og vinnumarkaðsaðgerða leyfðust víða til að deyfa hagsveiflur, skv. kenningum Keynes, og þjónuðu sama megintilgangi. Keynes taldi að auka mætti eftirspurnina með nokkrum kjarabótum og atvinnustigið með opinberum aðgerðum í haglægðum og koma hjólum kapítalismans aftur á fullan snúning. Þessu var víða fylgt meðan auðvaldið hafði efni á því á velmektarárum sínum eftir seinna stríð. Keynes var þekktasti hagfræðingur endurbótasinna og leit sjálfur á lausnir sínar sem valkost við sósíalisma og marxíska hugsun (enda starfaði hann við miðstöðvar valdsins hjá Bretum). Keynesstefnan var merkasta hagfræðilega birtingarmynd stéttasamvinnustefnu á 20. öld. En nú er tími niðurskurðar og nú leyfist hún ekki lengur. Það kemst enginn til valda í auðvaldssamfélagi nema gangast inn á öll meginboð markaðsaðlögunar og markaðsstýringar. Algildur mælikvarði á hæfi flokks til að stjórna er ávöxtun fjármagnseigenda. Allir flokkar endurbótasinna sem ganga út í þennan skollaleik munu óumflýjanlega glata öllum róttækum hugsjónum og svíkja sinn gamla málstað.

Sverrir telur að við þurfum að hafa skýrar hugmyndir um valkost við auðvaldsskipulagið áður en við beitum okkur fyrir afnámi þess. Það hljómar skynsamlega. Manneskjan leitast við að vera meðvituð um það hvert hún stefnir. Það er hins vegar svo að auðvaldskerfið hefur, eins og eldri stéttarsamfélög, frá upphafi vakið upp bæði meðvitaða og ómeðvitaða baráttu gegn sér, og vantar ekki tilefnin. Hins vegar hefur valkosturinn aldrei verið mjög skýr. Marx og Engels þróuðu snemma hugsunina um samfélagslega eign á framleiðslutækjum og samfélagsleg völd verkalýðsins meðan stéttir væru enn við lýði. Þeir ályktuðu út frá þróun kapítalismans, þáverandi stöðu þjóðfélagsstétta og þróun stéttabaráttunnar, en þeir töldu sig ekki þess umkomna að útmála ítarlega form slíkra valda og slíkrar samfélagseignar, þ.e. form og birtingarmyndir sósíalisma, hvað þá lengra inn í framtíðina. Að þessu leyti er staðan lítið breytt, og það er naumast hægt að fara fram á „skýra valkosti”. Öfugt við væntingar Marx og Engels urðu sósíalískar byltingar í vanþróuðum samfélögum. Þær gátu raunar aldrei þjónað sem fyrirmyndir nema fyrir önnur vanþróuð samfélög. Þær byltingar eru samt afar mikilvæg rannsóknarefni fyrir alþýðu og alla framfarasinna, bæði jákvæð og neikvæð fordæmi sem þær gáfu.

Ég get tekið undir margt í því sem Sverrir segir um efnahagslegt mat á þróun Sovétríkjanna. Hann metur jákvæðar og neikvæðar hliðar á ballanseraðan hátt. Samjöfnuður við Norður-Evrópu er aftur á móti óraunhæfur. Við getum hins vegar borðið Rússland saman við sjálft sig. Landið tilheyrði þeim svæðum sem þróun kapítalismans dæmdi til vanþróunar og vanþróuð svæði læstust í þeirri stöðu á 20. öld með fáum undantekningum. Sovétríkin voru meðal fárra landa sem brutu af sér þann lás, og gerðu það alveg af eigin rammleik. Við getum borið 14 ár auðvaldsþróunar í Rússlandi frá 1991 saman við fyrstu 14 árin eftir Októberbyltingu, þ.e. til loka ársins 1930. Þá höfðu Sovétríkin tekið nokkur risaskref í iðnvæðingu, og hafði sovétvaldið þó gengið gegnum bæði borgarastyrjöld og hungursneyð fyrstu áranna. Nú er afrakstur áranna frá 1991 ekki annar en eymd og afturför fyrir alþýðu, sérstaklega utan miðstöðvanna Pétursborgar og Moskvu. Árið 1930 höfðu Sovétríkin reyndar líka tekið stór og ólukkuleg skref í samyrkjuherferðinni sem var í meginatriðum kvalafull fyrir alþýðuna. Ég ætla ekki að verja hana öðru vísi en svo að ég tel að án hennar hefði iðnvæðingin ekki getað orðið í þeim mæli sem hún varð. Og iðnvæðingin var forsenda fyrir sigrinum á Hitler o.s.frv. Þetta er umdeilt en er mitt mat, og ég hef reyndar skoðað það talsvert. Ég tel að í Sovétríkjunum á 3. áratugnum hafi vantað nokkrar mjög mikilvægar forsendur fyrir sósíalískri þróun. Það vantaði öfluga verkalýðsstétt, nema á litlum kjarnsvæðum, en hún er afurð iðnvæðingar og félagslegur megingrunnur sósíalisma að mati marxista. Ekki síður vantaði landbúnaðarstrúktúr sem gæti borið iðnvæðingu. Lanbúnaðurinn stóð að mestu á stigi sjálfsþurftarbúskapar en var ekki í þeim gagnkvæmu viðskiptum við smærri iðnað sem í Vestur- og Norður-Evrópu markaði brautina til iðnvæðingar. Glíman við að gera landbúnaðarbyltingu (samyrkjuherferðin) kom hinni pólitísku og félagslegu byltingu í ógöngur um og upp úr 1930 og olli þeim mikla valdboðsstrúktúr sem sovéska þróunin fékk á sig. Ég tel svo að sovéski sósíalisminn hafi molnað niður og breyst í einhvers konar ríkiskapítalisma í áföngum á tímabilinu 1930-1960, gróft reiknað. Áfangar og vendipunktar á þeirri leið eru 1932 (með nýju forstjóravaldi og forréttindum til stjórnenda og síðan flokksmanna), eftirstöðvar hreinsananna miklu 1937-38 (þróun í sömu átt) og umbreytingar khrúsjofista um 1960 (áhersla á rekstrarlegan hagnað fyrirtækja sem hvati til stjórnenda og leiðarhnoð í áætlanagerð). Allt þetta leiddi til þess að nomenklatúran festist í sessi sem ný ríkisborgarastétt, heimsvaldasinnuð í ofanálag. Frelsandi og skapandi máttur byltingarinnar á heimavelli var þá alveg þorrinn þó að hún virkaði enn um sinn hvetjandi á sósíalista og kúgaða alþýðu fjarlægra landa.

Í ljósi sögunnar tel ég að félagslegur grunnur fyrir verkalýðsvöld í Sovétríkjunum til langs tíma hafi frá upphafi verið mjög þröngur og líkurnar á að ný borgarastétt kæmist til valda yfirgnæfandi, einnig líkur á að sósíalisminn einkenndist af valdboðsstrúktúr ofan frá. Kínverjar reyndu að forðast margt í þessari þróun með pólitískum aðferðum neðan frá á ofurróttæku skeiði byltingar sinnar, tókst sumt en annað ekki. Þeir seinkuðu vexti nýrrar borgarastéttar en í efnahagsmálum gekk þeim margt ver en Sovétmönnum. Það ræði ég ekki hér, þekki enda þau mál ver.

Sósíalískar hreyfingar á heimsvísu hafa misst þrótt og fylgi síðustu 20 árin. Líklega tengist það falli múrsins og sýnir þá hve margar þeirra voru sálrænt háðar tilvist Sovétríkjanna þrátt fyrir allt. En nú á sovéska dæmið fjárakornið ekki að þurfa að virka sem klafi um háls lengur. Og nú er í uppsveiflu nýtt róttækt uppjör við kapítalismann, og heimsvaldasinnar vaða út í ný kviksyndi, eins og ég ræddi í fyrri greinum. Við getum ekki útlistað ítarlega sósíalíska valkosti en við sjáum að kapítalisminn fer með okkur til fjandans. Við getum ekki breytt stefnu hans. Annað hvort göngum við inn á forsendur hans og hlýtum lögmálum markaðarins eða ekki. Ef umbótaflokkur róttækra stefnumála (eins og VG) gerir það dæmir hann sig til magnleysis þó svo hann kæmist í ríkisstjórn. Nema hann snúi sér til alþýðunnar og treysti á leið stéttabaráttunnar. Ef sú aðferð leiðir hann einhvern tíma til valda erum við að tala um raunveruleg valdaskipti, eða með öðrum orðum – hvað?

Þórarinn Hjartarson

Einar Ólafsson – Til baka á aðalsíðu – Til baka á forsíðu greinaflokkins