Birtist á Friður.is
4.1.2005 og í styttri útgáfu í Fréttablaðinu
7.1.2005
Við höfum sennilega öll upplifað sömu tilfinningu á
undanförnum dögum vegna hinna skelfilegu hamfara í Indlandshafi og löndunum þar
í kring. Við getum ekki hugsað þetta til enda.
Á hverjum einasta degi stendur ógrynni fólks um allan heim
frammi fyrir þessum óskiljanleika. Dauði einstaklingsins er í sjálfu sér jafn
hörmulegur og sorg ástvinanna jafn mikil þegar um er að ræða banaslys á
íslenskum þjóðvegi eða dauðsfall sem aldrei kemst í aðrar fréttir en
dánartilkynningarnar.
En slíkir ógnaratburðir sem núna eða fyrir ári síðan í Bam í
Íran, þess vegna líka snjóflóðin í Súðavík og á Flateyri og slík stórslys fyrir
okkur Íslendinga, eru af stærðargráðu sem við náum ekki. Þetta er langt handan
við allan mannlega mátt.
Það vill svo til að fyrir tæpum mánuði var ég staddur í
Japan á þingi Alþjóðasambands frjálsra verkalýðsfélaga. Þar hafði Alþýðusamband
Japans sett upp sýningu í tilefni af því að næsta sumar verða liðin sextíu ár frá
því að Bandaríkjastjórn lét varpa kjarnorkusprengju á borgirnar Hírósíma og
Nagasakí. Á sýningunni voru myndir af afleiðingum þessara kjarnorkusprengja og
ýmsar upplýsingar.
Það er reyndar ekki svo að ég hafí þá fyrst orðið meðvitaður
um þá ógnaratburði. Árum saman höfum komið saman hundruð eða þúsundir manna við
Tjörnina í Reykjavík og víðar og fleytt kertum í minningu þess fólks sem fórst
af völdum þessara kjarnorkusprengja og krafist þess að slíkt gerist ekki
afttur. Og samt er slíkt að gerast aftur og aftur, ekki kannski svo skyndilega
sem þar var, en samt aftur og aftur.
6. og 9. ágúst 1945 fórust á annað hundrað þúsund manns af
völdum þessara tveggja kjarnorkusprengja í Hírósíma og Nagasakí.
Borgirnar eyðilögðust að mestu. Þessi fjöldi og þessi ægilega eyðilegging var
af svipaðri stærðargráðu og í Bam í fyrra og við Indlandshaf núna. En munurinn
er sá að það sem gerðist um jólin nú og í fyrra stafaði af náttúruhamförum sem
enginn mannlegur máttur kom nærri né gat komið í veg fyrir. Það má reyndar, og
er sjálfsagt, að velta fyrir sér hvort ekki hefði tekist að bjarga einhverjum
nú ef ýmsir ýmsir gallar á mannlegi samfélagi væru ekki til staðar.
En dauðsföllin í Japan fyrir tæpum 60 árum stöfuðu bara af
því að einhverjir menn tóku ákvörðun um að senda flugvélar með sprengjur. Bak
við þær ákvarðanir voru vissulega ástæður sem sumir telja kannski að afsaki
þær. Ég held ekki en hvað um það, þær ástæður stöfuðu líka af ákvörðunum
einhverra manna og hversu lengi sem við rekjum orsakakeðjuna þá eru hlekkirnir
alltaf ákvarðanir einhverra manna. Og það voru ekki sturlaðir menn sem
framkvæmdu eitthvað óviðráðanlegt heldur menn sem voru jafn heilbrigðir andlega
og flest okkar. Þetta voru engin óviðráðanleg náttúruöfl, þetta var ekki handan
við mannlegan mátt, ekki frekar en það sem hefur að undanförnu valdið dauða
tuga þúsunda manna í Írak, Tsjesteníu, Darfúr og fleiri stöðum víða um heim þar
sem stríð hafa geisað.
Vísindamenn hafa unnið að því að finna aðferðir til að spá
fyrir um náttúruhamfarir eins og jarðskjálftana og flóðin í Indlandshafi eða
jarðskjálftana í Bam eða snjóflóðin í Súðavík og Flateyri. Þeir hafa reynt að
finna leiðir til koma í veg fyrir slík stórslys eða draga úr þeim en sjaldnast
er hægt að koma í veg fyrir fyrir náttúruhamfarirnar sjálfar. Enginn mannlegur
vilji getur komið í veg fyrir jarðskálfta, eldgos eða fellibylji. En mannlegur
vilji getur komið í veg fyrir mannfall og eyðileggingu sem stafar af
stryrjöldum, mannlegur vilji getur komið í veg fyrir stríð af því að stríð
verða ekki nema vegna mannlegs vilja. Mannlegur vilji getur nú orðið líka komið
í veg fyrir megnið af þeim dauðsföllum sem verða af völdum hungursneyða og
farsótta eins og eyðni, malaríu, berkla og fleira sem drepa milljónir manna ár
hvert, einkum í hinum fátækari löndum, fátækari héruðum eða fátækari hverfum.
Margir yppa öxlum og segja: svona er þetta bara. En þetta er ekki bara svona,
þetta er ekki svona eins og skyndilegir jarðskjálftar og fellibyljir. Þetta
stafar allt af orsakasamhengi sem mannlegur vilji getur breytt.
Við stöndum ráðþrota gagnvart því sem gerðist á jóladag 2003
og 2004 í Íran og við Indlandhaf, við getum bara reynt að hjálpa þeim sem eftir
lifa og það reynum við að gera. Við vitum að það er spurning um vilja. En við
megum aldrei standa ráðþrota gagnvart því sem er að gerast í Írak, Darfúr og á
ótal stöðum um allan heim vegna styrjalda, innrása, arðráns og sjúkdóma. Við
getum komið í veg fyrir slíka atburði af því að orsakir þeirra eru mannlegur
vilji og til að takast á við þann vilja þarf líka vilja.
Vilji er allt sem þarf og öðruvísi veröld er möguleg.