|
Einar Ólafsson |
Veljum öðruvísi veröld |
Utanríkisráðherrann og hernaðarhyggjan |
|
|
eftir Einar Ólafsson |
|
|
|
Greinarnar tvær hér að neðan voru báðar skrifaðar sem
athugasemdir við grein Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur utanríkisráðherra í
Morgunblaðinu 3. júní 2008. Fyrri greinin birtist á Friðarvefnum 10. júní 2008 en seinni greinin í Morgunblaðinu 12. júní. I. Utanríkisráðherrann og hernaðarhyggjan
Í Morgunblaðinu 3. júní birtist grein eftir Ingibjörgu Sólrúnu
Gísladóttur, utanríkisráðherra, undir fyrirsögninni „Það er okkar að
skrifa söguna“. Hún segir okkur Íslendinga nú bera í fyrsta skipti
sjálfstæða ábyrgð á eigin vörnum og öryggi. Hún getur þess hvergi að
varnarsamningurinn við Bandaríkin frá 1951 er enn í fullu gildi, og hef ég
fjallað sérstaklega um það í stuttri grein sem ég sendi Morgunblaðinu og
vonast til að hún birtist innan tíðar. Hér verður vikið að öðrum atriðum
þessarar greinar. Útvíkkun öryggishugtaksins Í grein sinni leggur ráðherrann áherslu á mikilvægi þess að í
varnarmálalögunum er „skýrt kveðið á um ábyrgð í málaflokknum, og
skilið milli verkefna sem lúta að innra öryggi annars vegar, og ytra öryggi
og vörnum og varnarsamskiptum við önnur ríki hins vegar,“ og bendir
jafnframt á að hvergi í hinum vestræna heimi sé þessum verkefnum blandað
saman. Þessari áherslu ráðherrans ber að fanga, ekki síst í ljósi þess að á vettvangi
NATO hefur verið tilhneiging til að draga úr þessum aðgreiningi. Í því
sambandi vekur athygli hversu gagnrýnislaus ráðherrann virðist vera á NATO og
þróun þess. Þetta gagnrýnisleysi birtist meðal annars í margtuggnum frasa,
sem fyrri utanríkisráðherrar, einkum Halldór Ásgrímsson, báru sér einnig í
munn: að öryggishugtakið (stundum er varnarhugtakinu bætt við) sé gjörbreytt
og nái nú til miklu fleiri þátta en áður. Þennan frasa má líklega rekja til þess þegar NATO þurfti að fara að
réttlæta tilveru sína eftir lok kalda stríðsins, en í öryggisstefnu (Stratetic Concept) bandalagsins, sem
samþykkt var á leiðtogafundinum í Róm 1991, er lögð áhersla á að ógnana við
öryggi bandalagsríkjanna sé ekki fyrst og fremst að vænta frá skipulagðri
árás á landsvæði bandalagsins heldur frekar frá efnahagslegum, félagslegum og
pólitískum óstöðugleika á ýmsum svæðum, einkum í Mið- og Austur-Evrópu. Síðan
hafa ýmsar ógnir bæst við, svo sem skipulögð alþjóðleg glæpastarfsemi,
hryðjuverk, hlýnun andrúmsloftsins, skortur á orkugjöfum og hvað sem nöfnum
tjáir að nefna. Við allt þetta þarf NATO nú að kljást. Og NATO er farið að
sinna friðargæslu og björgunarstörfum í kjölfar náttúruhamfara. Þannig er
NATO ekki aðeins að þenjast út fyrir sitt upphaflega landsvæði heldur einnig
sitt upphaflega verksvið, yfir á svið lögreglu, almannavarna og
björgunasveita auk friðargæslu. Það má því segja að ekki veiti af að skilja
milli borgaralegra og varnartengdra verkefna og vonandi tekst þeirri stofnun,
sem á að sjá um NATO-tengda starfsemi Íslands, að halda þessu aðskildu. Nauðhyggja ráðherrans: „af því bara…“ Ráðherrann víkur að þeim sjónarmiðum „að allt starf að ytra öryggi
og vörnum Íslands sé ónauðsynlegt, enda sé hér enginn óvinur.“ Einnig
víkur hún að gagnrýni á kostnað við íslenska lofteftirlitskerfið og
öryggissamstarf Íslands við önnur ríki. Svörum hennar við þessum sjónarmiðum
og gagnrýni verður best lýst sem nauðhyggju. „Um fyrra atriðið,“
segir hún, „vil ég segja að í dag er það svo að ríki í okkar heimshluta
gæta öryggis síns burtséð frá mögulegri hættu, og byggja upp viðbúnað án þess
að hann miði við hefðbundin ríkjaátök.“ Þetta svar þýðir einfaldlega
„af því bara.“ Með því er nánast lokað á frekari rökræður. Það er
þó ekki úr vegi að líta aðeins á þá frasa sem á eftir koma: „Í dag lúta
öryggisþarfir að stórum hluta að vöktun á landhelgi og lofthelgi.“ Við
höfum landhelgisgæslu sem hefur verið ætlað að vakta landhelgina og er, að ég
hygg, skilgreind sem borgaraleg starfsemi, enda miðast starfsemi hennar ekki
við „hefðbundin ríkjaátök.“ Mörgum þykir hinsvegar að notkun
orrustuþotna við lofthelgisgæslu beri nokkurn keim af viðbúnaði við
„hefðbundnum ríkjaátökum.“ Og áfram heldur ráðherrann: „…þannig felast í loftrýmiseftirliti
okkar skýr skilaboð til umheimsins um að Ísland taki fullveldi sitt alvarlega
og gæti þess í lofti, á láði og legi.“ Engin vöktun mundi gefa til
kynna að viðkomandi svæði væri öllum opið, slíkar aðstæður væru okkur
óásættanlegar, „enda fer tómarúm illa saman við öryggi lands og
þjóðar.“ Mikið væri nú skemmtilegra er ráðherrann segði:
„Auðvitað þurfum við ekki að sýna það með orrustuþotum að við tökum
fullveldi okkar alvarlega. Við sýnum það með myndugleika okkar og sjálfstæði
á alþjóðavettvangi.“ … í fúlu neti vopnasalanna Kannski er best að leiða svör við þessu út frá eftirfarandi fullyrðingu
ráðherrans: „Öryggisstefna ríkja skilar mestum árangri þegar hún ýtir
undir virkt samstarf og traust milli ríkja, og kemur í veg fyrir úreltar
staðalmyndir um vini og óvini.“ Undir þetta má sannarlega taka. En því
miður fer ríkisstjórn Íslands þveröfugt að með stöðugt virkari þátttöku í
NATO og þessu virka loftrýmiseftirliti, flugi orrustuþotna og heræfingum á
Íslandi. Bandaríkin eru forysturíki NATO og NATO hefur gengið erinda
Bandaríkjanna á Balkanskaga (gleymum ekki bandarísku herstöðinni í Kósovo,
Camp Bondsteel), í Afganistan og í Írak. NATO lætur sér vel líka
gagnflaugaáætlun Bandaríkjanna og stendur ásamt þeim að vaxandi vígbúnaði. NATO
þenst út til austurs og ögrar Rússum og tekur þátt í ögrandi árásarstefnu
Bandaríkjanna gagnvart löndum í vestanverðri Asíu. Stöðug mótsögn ríkir milli
samstarfsverkefna á borð við Samstarf í þágu friðar (Partnership for Peace)
og vaxandi hervæðingu og útþenslu NATO. Bandaríkin og NATO hafa eftir lok
kalda stríðsins alið á staðalmyndum um vini og óvini: það eru Vesturlönd
gagnvart Rússum (og Serbum) annars vegar og íslamska heiminum hins vegar. Og
með heræfingum Bandaríkjahers og NATO-herja hér á landi og notkun
orrustuflugvéla frá NATO er ekki beinlínis verið að lýsa yfir trausti
gagnvart Rússum. Þannig vinnur utanríkisráðherrann, með stefnu sinni og
athöfnum í varnarmálum, beinlínis gegn þeirri góðu meiningu sem kemur fram í
ofangreindum orðum hans. Við verðum að taka þátt í hernaðarbandalaginu NATO, ljá land undir
heræfingar og hafa orrustuþotur á flugi yfir hafinu kringum landið af því að
þannig gera grannríkin „burtséð frá mögulegri hættu.“ Það er
nauðhyggja ráðherrans. Það er engin tilraun gerð til að greina hvernig hernaðarhyggjan
er inngróin í meginstrauma stjórnmálanna. Það er engin metnaður til að andæfa
þessari inngrónu hernaðarhyggju. Og það er alger blinda gagnvart sífelldri
iðju hergagnaframleiðenda í víðri merkingu þess orðs (það er ekki bara
Lockheed og Saab, það eru líka Íslandsvinirnir Bechtel og Alcoa) við að
viðhalda þessari hernaðarhyggju og ýta undir hana, þessa hernaðarnauðhyggju,
og veiða velmeinandi fólk í net hennar. Það er engin gagnrýni á hin
geigvænlegu hernaðarútgjöld, þessa fjármuni sem sogast frá knýjandi
velferðarmálum yfir í eyðileggjandi og friðspillandi mátt vopnanna. Það er
dapurlegt að horfa á stjórnmálaforingja, sem hófst til vegs á vettvangi
kvenfrelsisbaráttunnar og hins frísklega Kvennalista, sprikla í þessu fúla
neti, öfgafyllstu birtingarmynd karlveldisins. II. „Það er okkar að skrifa söguna“
Undir þessari fyrirsögn skrifaði Ingibjörg Sólrún Gísladóttir
utanríkisráðherra grein í Morgunblaðið 3. júní þar sem hún fjallaði um nýja
tíma í öryggis- og varnamálum, hin nýju varnarmálalög og Varnarmálastofnun. Hún
gerir mikið úr þeim breytingum sem fylgdu brottför bandaríska hersins:
„Ísland sem fullvalda ríki hefur nú óskorað forræði yfir þessum
málaflokki, og það er okkar að skrifa söguna.“ Inntak samningsins kemur fram í inngangi hans og 1. grein. Í innganginum
segir að NATO hafi „farið þess á leit við Ísland og Bandaríkin, að þau
geri ráðstafanir til, að látin verði í té aðstaða á Íslandi til varnar
landinu og þar með einnig til varnar svæði því, sem Norður-Atlantshafssamningurinn
tekur til…“ 1. greinin hljóðar svo: „Bandaríkin munu fyrir
hönd Norður-Atlantshafsbandalagsins og samkvæmt skuldbindingum þeim, sem þau
hafa tekist á hendur með Norður-Atlantshafssamningnum, gera ráðstafanir til
varnar Íslandi með þeim skilyrðum sem greinir í samningi þessum. Í þessu
skyni og með varnir á svæði því, sem Norður-Atlantshafssamningurinn tekur
til, fyrir augum, lætur Ísland í té þá aðstöðu í landinu, sem báðir aðilar
eru ásáttir um, að sé nauðsynleg.“ Í 7. grein samningsins segir: „Meðan aðstaðan er eigi notuð til
hernaðarþarfa, mun Ísland annaðhvort sjálft sjá um nauðsynlegt viðhald á
mannvirkjum og útbúnaði eða heimila Bandaríkjunum að annast það.“ Í
samningnum er sem sagt gert ráð fyrir, að aðstöðunni sé haldið hér þótt hún
verði ekki notuð til hernaðarþarfa. Reyndar ber samningurinn það með sér að
Ísland, eða öllu heldur Íslendingar, séu aukaatriði í þessum samningi að öðru
leyti en því að þeir leggi Bandaríkjunum og NATO til land undir hugsanlega
hernaðaraðstöðu eftir því sem þessir aðilar telja sig þurfa á að halda. Það má því ljóst vera, að til að sagt verði að Ísland hafi nú óskorað
forræði yfir þessum málaflokki, þarf a.m.k. að segja upp varnarsamningnum,
sem er réttnefndur herstöðvasamningur, eins og herstöðvaandstæðingar hafa
alltaf kallað hann. Rétt er líka að minna á samkomulag Íslands og Bandaríkjanna frá september
2006 þar sem skuldbindingar ríkjanna samkvæmt varnarsamningnum eru staðfestar
og Ísland samþykkir varnaráætlun sem Bandaríkin hafa samið og „gerir
ráð fyrir því að varnir Íslands séu tryggðar með öflugum og hreyfanlegum
viðbúnaði og liðsafla og að hún sé studd bandarískum hernaðarmætti eftir því
sem þörf krefur“. Jafnframt er gert ráð fyrir árlegum heræfingum
Bandaríkjanna hér á landi. Ætli við höfum fullt vald yfir pennanum þegar við förum að skrifa söguna?
Sjá nánar „Hvað felst í herstöðvasamningnum?“. |
|
|