Einar Ólafsson

Samhengið milli Clinton og Bush

Birtist á Friður.is 9.4.2003

Því hefur verið haldið fram að með hryðjuverkunum 11. september 2001 hafi heimurinn breyst og jafnframt hafi ríkisstjórn Bush staðið fyrir breyttri utanríkisstefnu Bandaríkjanna. Þá hefur því verið haldið fram að þótt eðlilegt sé að andæfa árásarstríðinu gegn Írak nú hafi loftárásirnar á Júgóslavíu fyrir fjórum árum verið réttmætar af því að þar hafi þurft að bregðast fljótt við vegna fjöldamorða, nauðgana og þjóðernishreinsana. Það er út af fyrir sig fljótgert að svara þeirri fullyrðingu, því að ekkert slíkt var þar í gangi á þeim tíma.[1] Ekki var um neitt mannúðarsjónarmið að ræða hjá Bandaríkjastjórn þá frekar en nú.

Vegna víðtækrar andstöðu við stríðið gegn Írak á það upp á pallborðið nú að skýra árásarstefnu Bandaríkjanna gagnvart Írak með því að Bandaríkin eigi hagsmuna að gæta á svæðinu. Samsvarandi skýring á loftárásunum á Júgóslavíu átti hins vegar ekki upp á pallborðið í fjölmiðlum á sínum tíma, en í raun er mjög klárt samhengi milli árásanna á Júgóslavíu, Afganistan og Írak og gersamlega út í hött að styðja eina og hafna annarri.

Ekkert breyttist í grundvallaratriðum með valdatöku Bush eða atburðunum 11. september. Talað hefur verið um „Bush-kenninguna“ sem hefur verið skjalfest í skjali um öryggisstefnu Bandaríkjanna (http://www.whitehouse.gov/nsc/nss.html) sem Bandaríkjastjórn lagði fram í september síðastliðnum. Bush-stjórnin nýtti sér 11. september til að skapa þá kenningu að Bandaríkjunum stafaði ógn víðsvegar að, ógn sem væri meiri en áður af því að hún stafaði frá öflum sem væru utan við allt sem hægt væri að reiða sig á. Það dugar ekki að byggja upp varnir, það þarf að beita „fyrirbyggjandi árásum“ og þeim yrði að beita hvað sem Sameinuðu þjóðirnar eða önnur ríki segðu. Notað er hugtakið „preemptive“ sem dregið er af sögninni „preempt“, að tryggja sér eða eigna sér eitthvað á undan öðrum. Þetta hugtak kemur í stað „preventive“ sem þýðir einfaldlega fyrirbyggjandi. „Preemptive“ vísar til bráðrar hættu og þegar það orð er notað í stað „preventive“ verður allt leyfilegt. Með þessu hafa Bandaríkin komið sér upp kenningu sem víkur úr vegi alþjóðlegum lögum og sáttmálum. Þetta hugtak mun reyndar ekki eiga sér neina stoð í alþjóðalögum, en það kemur auðvitað ekki að sök þegar víkja skal lögum úr vegi. Það gerist hvort sem er með því að innra samhengi löggjafarinnar er brotið.

En þegar á allt er litið er Bush og hans lið bara að þróa áfram þá stefnu sem heimsvaldahagsmunir Bandaríkjanna kölluðu á við þær nýju aðstæður sem sköpuðust við lok kalda stríðins, það sem kallað hefur verið hin nýja heimsskipan (New World Order). George W. Bush er bara að halda áfram því verki sem Bush eldri og síðan Clinton hafa verið að vinna. Það er svo aftur í augljósu samhengi við stefnu og hagsmuni Bandaríkjanna alla síðustu öld og sérstaklega frá seinni heimsstyrjöldinni. Tilvera Sovétríkjanna þvingaði hins vegar Bandaríkin til að sætta sig við ákveðna tilhögun sem þau hafa smám saman verið að losa sig undan.

Snemma árs 2000 skrifaði ég grein í Dagfara, tímarit Samtaka herstöðvaandstæðinga, um stefnu Bandaríkjanna í utanríkis- og hernaðarmálum. Þetta hefti er að finna á slóðinni http://www.fridur.is/pdf/dagfari_30_mars_2000.pdf og einnig er greinin aðgengileg á slóðinni http://notendur.centrum.is/~einarol/seinnakaldai.html.

Af þessari grein má ljóst vera að fátt hefur breyst í stefnu Bandaríkjanna síðan á valdatíma Clintons. Clinton átti líka sína kenningu og í greininni vík ég að hinni svokölluðu Clinton-kenningu. Eins og sjá má hefur Bush-kenningin þann kost að hún er einfaldari og með henni er búið að ryðja úr vegi alls konar diplómatísku veseni og fleiri möguleikar eru á yfirskini. Bush eldri fékk samþykki Sameinuðu þjóðanna við Persaflóastríðinu. Við árásina á Júgóslavíu 1999 gat Clinton-stjórnin sniðgengið Sameinuðu þjóðirnar en þurfti að hafa með sér hið svokallaða alþjóðasamfélag, sem í raun samanstóð fyrst og fremst af NATO-ríkjunum, og dulbúa árásina sem „mannúðarárás“. Nú nægir Bush yngra að fullyrða að Bandaríkjunum stafi ógn af Írak, innrásin sé sjálfsvörn og til hennar þurfi ekki samþykki neins. Clinton-stjórnin var búin að vinna undirbúningsstarfið og 11. september auðveldaði svo framhaldið. Rétt er að geta þess að á dögum kalda stríðsins voru hernaðaraðgerðir nánast aldrei bornar undir öryggisráðið. Hvers vegna þessi umræða kemur upp nú hefur sínar skýringar sem ekki skal farið út í að sinni.

Hér á eftir fara glefsur úr þessari grein en annars vísast til greinarinnar í heild á ofangreindri vefslóð:

Nú er gjarnan talað um Clinton-kenninguna. Í grundvallaratriðum byggist hún á því sem hefur verið kallað túlkun Roosevelts á Monroe-kenningunni, en árið 1904 lýsti Theodore Roosevelt forseti því yfir að „sífelld óhæfuverk eða vanhæfni, sem endar með því að öll tengsl við siðmenntað samfélag losna, gerir það nauðsynlegt að einhver siðmenntuð þjóð skerist í leikinn og Bandaríkin munu ekki skorast undan því.“

Clinton-stjórnin lagði upp með „Engagement and Enlargement“ sem stjórnarstefnu. Samkvæmt orðabókinni þýðir „engagement“ þátttaka eða afskipti. Með „enlargement“, stækkun eða útvíkkun, er átt við útvíkkun samfélags lýðræðisríkja. Þessi frasi endurspeglar heimssýn stjórnarinnar. Í grófum dráttum má lýsa henni svo að gamlar hugmyndir um stjórnkænsku og alþjóðapólitík séu úreltar, í stað „geópólitíkur“, er komin „geóökonímía“, alþjóðlegt efnahagskerfi eða hvernig sem það er nú orðað. Í stað orðsins „valdajafnvægi“ kemur hugtakið „cooperative security“, eða „öryggi með samvinnu“ sem leggur áherslu á að afstýra hættu með því að draga ríki, sem gætu farið að fjandskapast, inn í samstarfskerfi stórs hóps þjóða. Grundvallarbreytingin er sú að samkvæmt gömlu heimssýninni voru þjóðir stundum álitnar hafa gjörólíka hagsmuni en í augum Clintons hafa allir sameiginlega hagsmuni - öll ríki eru sögð hagnast á að vinna saman að efnahagslegu frjálsræði og lausn ágreiningsmála. Í ljósi þessa verður að skilja frasann „alþjóðasamfélagið“, en utan þess standa ýmsir vandræðagemsar, annars vegar það sem á tungu bandarískra ráðamanna kallast „rogue states“, afbrigðileg ríki eða utangarðríki, og hins vegar hryðjuverkamenn sem gjarnan tengjast þessum ríkjum en ganga þvert á öll landamæri.

Síðar í greininni er vikið að nýjum áherslum í hernaðar- og utanríkismálum:

Við Varnarmálaháskólann í Washington, National Defense University, er stofnun sem heitir Institute for National Strategic Studies og gefur út skýrslur um varnarmál og stöðu alþjóðamála. Þessar skýrslur eru ekki á ábyrgð stjórnvalda en þó má ætla að þær endurspegli þær hugmyndir sem uppi eru meðal ráðamanna. Í skýrslunni 1997 Strategic Assessment er greint á milli þrenns konar ógnana sem steðja að Bandaríkjunum: ógnanir frá óstöðugum ríkjum og vandamál sem ná þvert á landamæri einsog hryðjuverk, ógnanir vegna meiriháttar svæðisbundinna átaka, og hér eru nefnd „utangarðsríki“ (rogue regimes) eins og Norður-Kórea, Írak og Íran, og loks ógnanir frá hugsanlegum keppinautum sem vissulega gætu ekki ógnað hagsmunum Bandaríkjanna á heimsvísu en gætu hugsanlega valdið hernaðararlegum ógnunum á svæðum nálægt landamærum sínum.

Á það er bent í skýrslunni að Norður-Kórea og Írak séu ekki lengur sama ógnin og fáum árum fyrr. Rússland og Kína hafi hins vegar ástæðu til að óttast um sinn hag og megi því búast við að þau sýni klærnar. Það sé raunar ekki við því að búast að þau verði Bandaríkjunum keppinautar sem heimsveldi á næsta áratug og þau muni varla ógna Bandaríkjunum beinlínis, þau muni frekar halda uppi strategískri samkeppni á lágu nótunum til að hindra áhrif Bandaríkjanna á þeim svæðum sem þau, það er Rússland og Kína, gera tilkall til sem áhrifasvæði. En þrátt fyrir veikleika sinn geti hugsanlega stafað af þeim meiri vandræði en af smærri ríkjum: bæði eru þau kjarnorkuveldi og stórþjóðir með þróaðan vígbúnað og sterka stöðu í alþjóðlegum stofnunum. Gagnvart þessu verði Bandaríkin að bregðast með því að halda uppi nægum styrk, bæði með kjarnorkuvopnum og hefðbundnum vopnum, í samráði við bandamenn á svæðinu, vera alltaf á undan en þó ekki ógnandi og koma þannig í veg fyrir að þessi ríki reyni að jafna ágreining með valdi. Bandaríkin verði líka að búa sig undir að stjórna takmörkuðum aðgerðum á jaðarsvæðum keppinautanna. Þessar aðgerðir verði að vera vel ígrundaðar til forðast kjarnorkuátök, byggjast á yfirburðastöðu í upplýsingastríði og diplómatískri list. Þessi skýrsla kom út árið 1997. Er kannski hér að finna fyrsta skrefið í undirbúningum að loftárásunum á Júgóslavíu, næsta skrefið hafi verið að sikta á heppilegt jaðarsvæði?

Í nýjustu skýrslu þessarar stofnunar, sem var lokið í júní 1999, gætir meiri svartsýni. Gert er ráð fyrir umtalsverðum breytingum á næstunni, sumum til hins verra en öðrum til góðs, en einnig sé hugsanlegt að meginþróunin verði í átt til aukinnar spennu og vaxandi óróa. Við lok kalda stríðsins var búist við skjótri útbreiðslu lýðræðis og markaðsbúskapar og innan lýðræðislegra markaðshagkerfa Evrópu og Norðaustur-Asíu sé „lýðræðisleg samþætting (integration)“ í miklum gangi en í Evrasíu, Miðausturlöndum og Suður-Asíu og víðar í Asíu sé rík tilhneiging í andstöðu við samþættingu og búast megi við að svæðisbundin utangarðsöfl og vandræðagemsar (rogues and troublemakers) taki höndum saman á heimsvísu, hugsanlega með stuðningi Rússa og Kínverja (bls. xi-xii). „Bandaríkin geta ekki treyst á friðsamlegt alþjóðlegt kerfi við að tryggja hagsmuna sína í sama mæli og fyrir fáum árum“ (bls. xv). Þegar litið er yfir heimsálfurnar er ekki gert ráð fyrir að miklar áhyggjur þurfi að hafa af Rómönsku-Ameríku né Afríku sunnan Sahara. Það sé hins vegar áhyggjuefni að umbæturnar í Rússlandi hafi verið ófullnægjandi og Kína geti orðið meira háttar vandamál. Önnur helstu vandamál eru svo „utangarðsríkin“ Norður-Kórea, Íran, Írak og Serbía (bls. xii-xiii), en þessi ríki eru einmitt á jaðarsvæðum Rússlands og Kína og auk þess við dyrnar að helstu olíusvæðunum eða á þeim, en í skýrslunni er vikið að þeim vandamálum sem minnkandi forði olíu og gass veldur og þess getið að þrír fjórðu hlutar þess forða er á svæðunum við Persaflóa og Kákasus. Á næstu árum muni norðursvæðin skipta minna máli en meira þurfi að hyggja að samhangandi svæði frá Balkanskaganum yfir Miðausturlönd, Persaflóa og Suður-Asíu og áfram frá Suðaustur-Asíu til Tævan (bls. xvii).

Þetta eru tveir kaflar úr þessari þriggja ára gömlu grein, þar sem gerð var tilraun til að greina grundvallandi þætti í stefnu Clinton-stjórnarinnar í utanríkis- og hernaðarmálefnum. Þessi greining, sem gerð var áður en Bush komst til valda, sýnir að árásirnar á Júgóslavíu, Afganistan og Írak eru liðir í sama ferli og stefna Bush í raun framhald af stefnu Clintons. Hin mikla andstaða gegn Írak-stríðinu vekur hins vegar spurningar um hvort Bush-kenningin virki í raun þótt hún virki á Blair, Aznar, Anders Fogh Rasmussen og Davíð Oddsson. Það er þrátt fyrir allt ekki víst að atburðarrásin hefði orðið sú sama ef Clinton eða Al Gore væru nú við völd. Clinton bar þrátt fyrir allt meira skyn á umheiminn en Bush.

Aths. júlí 2004:

Í Lesbók Morgunblaðsins 10. júlí 2004 birtist viðtal Davíðs Loga Sigurðssonar við bandaríska málfræðinginn og samfélagsgagnrýnandann Noam Chomsky, en hann hefur um áratugaskeið fjallað á gagnrýninn hátt um utanríkisstefnu Bandaríkjanna. Í þessu viðtali setur Chomsky fram svipaðar skoðanir á samhenginu í utanríkistefnu Bandaríkjanna og leyfi ég mér að birta hér kafla úr viðtalinu:

Bush-stjórnin er á öfgakenndari og ofbeldishneigðari kanti hinnar hefðbundnu stjórnmálaflóru. Af þeim sökum hafa stefnumál hennar sætt meiri gagnrýni en þekkst hefur af þeim sem tilheyra utanríkismála-elítunni. Við erum þar ekki aðeins að tala um gagnrýni á innrásina í Írak heldur líka þá grundvallarhugsun sem lá að baki og sem innrásin í Írak átti að verða fyrsti prófsteinninn á.

Umræddar kenningar, sem fyrst voru kynntar til sögunnar í stefnumótunarplaggi um þjóðaröryggismál í september 2002, sættu strax gagnrýni í meginriti Bandaríkjanna um utanríkis- og öryggismál, Foreign Affairs. Menn töldu að þarna væri um að ræða "nýja heimsvaldastefnu" sem skaða myndi hagsmuni Bandaríkjanna. Viðbrögðin síðan hafa gjarnan verið í sama dúr.

Að mestu leyti héldu menn sig innan tiltekinna marka og endurspegluðu einfaldlega þröngt sjónarhorn elítunnar og þeirra sem móta stefnuna. Madeleine Albright, sem var utanríkisráðherra í forsetatíð Bills Clintons, lýsti inntaki þessara sjónarmiða í grein sem hún skrifaði einmitt í Foreign Affairs. Hún benti á að allir forsetar hafa tilbúna svipaða kenningu en þeir geymi hana í rassvasanum til að grípa til þegar þörf krefur.

Það eru alvarleg mistök að flagga svona kenningu framan í andlit manna og lýsa henni yfir af ákafa og hirða þannig ekkert um óánægju bandamanna, að ekki sé talað um afgang mannkynsins. Slík framkoma er einfaldlega kjánaleg og mun skaða hagsmuni Bandaríkjanna.

Rétt eins og Albright var fullkunnugt um þá hafði Clinton svipaða kenningu tilbúna, lýsti því jafnvel yfir að Bandaríkin áskildu sér rétt til að "grípa einhliða til hernaðaraðgerða til að tryggja óheftan aðgang að lykilmörkuðum, orkugjöfum og mikilvægum auðlindum" án þeirra fyrirvara sem Bush og Blair síðar settu. En Clinton lýsti þessari stefnu sinni yfir með hljóðlátum hætti, í skilaboðum til þingsins, og henni var beitt með hætti sem ekki stuðaði bandalagsríki jafnmikið.