Einar Ólafsson

Vinstrihreyfingin og kreppa velferðarríkisins

I

Vikublaðið snemma árs 1995

Þegar á allt er litið er félagshyggja mjög almenn meðal alþýðu bæði hér og annars staðar í Evrópu, þótt margt hafi breyst efnahagslega, menningarlega og pólitískt að undanförnu. Auðvitað vill alþýðan samfélag sem ber sameiginlega ábyrgð á skólamálum, heilbrigðismálum, almannatryggingum o.s.frv., eins og smám saman hefur færst í vöxt í kapítalískum lýðræðisríkjum. Og þó komast frjálshyggjuríkisstjórnir upp með að grafa undan velferðarkerfinu, jafnvel með aðstoð yfirlýstra jafnaðarmanna.

Upphaflega þurfti alþýðan að berjast fyrir umbótum gegn andstöðu borgaralegra stjórnmálamanna og atvinnurekenda og naut við það forustu róttækra verkalýðsleiðtoga, kommúnista og sósíaldemókrata. Svo fór auðvaldskerfið að þurfa á velferðarríkinu að halda og það þróaðist áfram, einkum í Norður-Evrópu, í meira og minna kærleiksríkri samvinnu sósíaldemókrata og borgaralegra stjórnmálamanna og atvinnurekenda.

En nú hefur velferðarríkið lokið hlutverki sínu í þágu auðvaldsins. Nú er kominn tími til að einkavæða þjónustu þess, af því að framleiðslan getur ekki aukist öllu meir í vestrænum auðvaldsríkjum og þáttur hennar í auðvaldskerfinu er farinn að víkja fyrir þjónustu og fjármagnsviðskiptum.

Það er sem sagt þetta sem hefur breyst: Það er ekki lengur samkomulag í evrópsku samfélagi um velferðarríkið. Alþýðan og borgarastéttin eru aftur á öndverðum meiði um það eins og fyrir seinni heimsstyrjöld. En samt erum við í allt öðrum sporum en þá.

Í fyrsta lagi nýtur alþýðan ekki sömu róttæku og baráttufúsu forustu og áður fyrr. Það er þó ekki bara við forustuna að sakast, svo einfalt er málið ekki. Forustan, bæði í flokkum og verkalýðsfélögum, hefur vanist stéttasamvinnu um uppbyggingu velferðarríkis og kjarabætur. Skrifstofa verkalýðsfélaganna hefur að nokkru leyti orðið að stofnun í líkingu við aðrar stofnanir velferðarríkisins, sem sjá um að leysa vandamálin fyrir fólkið. Og málin eru leyst í ráðuneytum, hliðarherbergjum þingsins og skrifstofum hagsmunaaðila eftir forskrift ópólitískra sérfræðinga á grundvelli þeirrar tæknilegu skynsemi eða rökhyggju sem hefur einkennt hinn svokallaða nútíma, uppgangstíma auðvaldssamfélagsins á Vesturlöndum.

Niðurstaða slíks samráðs og sérfræðingalausna gat oft gagnast bæði borgarastéttinni og verkalýðsstéttinni meðan framleiðsla fór vaxandi, en nú er svo komið að borgarastéttin auðgast ekki nema með rányrkju og aukinni mengun samfara kjaraskerðingu alþýðu. Við stöndum því frammi fyrir nauðsyn grimmilegri og pólitískari stéttabaráttu en verið hefur um langt skeið á sama tíma og hefðbundnir stjórnmálaflokkar verða æ ópólitískari.

En það er ekki bara forustan sem situr föst í fari stéttasamvinnunnar, verkalýðsstéttin í heild hefur vanist henni og þar með því að forustan sjái um að leysa málin án þess að hinn almenni félagi verkalýðsfélaganna eigi þar hlut að máli. Jafnframt hafa mörkin milli stétta orðið óljósari á undanförnum áratugum sem með öðru hefur slævt stéttarvitundina.

En í þriðja lagi hefur hugmyndaleg og hugsjónaleg undirstaða veikst á tvennan hátt. Annars vegar hefur hugmyndin um sósíalismann og sósíalísk hugsjón beðið hnekki. Það er að sumu leyti vegna þeirrar afskræmdu raungervingar sósíalismans sem nú er hrunin í Sovétríkjunum og Austur-Evrópu og táknar í hugum margra endalok hans, en barátta bæði kommúnista og sósíaldemókrata fyrir velferðarsamfélaginu studdist við sósíalíska hugsjón. En hugmyndin um sósíalismann hefur líka vikið fyrir raunveruleika velferðarsamfélagsins, koðnað niður í hugmynd um endurbætur á velferðarríki auðvaldssamfélagsins.

Hins vegar hefur velferðarríkið sjálft líka beðið hnekki í hugum alþýðu. Gagnrýnin á velferðarríkið þykir að mörgu leyti réttmæt. Gagnrýnin frá hægri og vinstri fer að sumu leyti saman, í báðum tilvikum er gagnrýnt það velferðarríki sem byggist á heildarlausnum, stofnunum, skrifræði og forsjárhyggju, velferðarríki sem hefur orðið að sístækkandi og kostnaðarsamara bákni. En sú gagnrýni, sem komist hefur inn í fjölmiðla og náð eyrum alþýðu, er gagnrýni frá hægri, frá nýfrjálshyggjunni, meðan gagnrýni frá vinstri, sem tengist gagnrýni á tæknirökhyggjuna og kapítalismann, er meira falin í fræðibókum. Gagnrýni nýfrjálshyggjunnar miðar hins vegar fyrst og fremst að því að rífa velferðarríkið niður, einkavæða það handa borgarastéttinni.

Þegar alþýðan snýst til varnar velferðarríkinu veit hún samt að gagnrýnin á það er að sumu leyti réttmæt. Hitt skiptir þó ekki minna máli, að vörnin fyrir velferðarríkið er um leið barátta fyrir óbreyttu samfélagi, barátta verkalýðsins snýst upp í varnarbaráttu fyrir auðvaldsríkið eins og það er. Eini valkosturinn er auðvaldsríkið eins og það er að þróast. Í eðlilegum efa um ágæti auðvaldsríkisins eins og það er og réttmæti þess að verja það verða margir, bæði meðal forustunnar og óbreyttrar alþýðu, veikir fyrir málflutningi nýfrjálshyggjunnar: Við skulum ekki vera of einstrengingsleg gegn einkavæðingu, við skulum skoða kosti og galla Evrópusambandsins. Skrifræðislegt velferðarsamfélag iðnríkisins, sem allir sjá að komið er að fótum fram, þótt margir neiti að trúa sínum eigin augum, eða hátæknilegt samfélag þar sem útvalinn hópur sýslar með fjármagnsviðskipti og þjónustu, þar á meðal einkavædda velferðarþjónustu, það eru valkostir verkalýðsins í dag. Hægri öflin og nýfrjálshyggjan stýra umræðunni.

Hér er, alla vega að einhverju leyti, að finna skýringu á kreppu vinstri flokkanna og vinstri hreyfingarinnar í heild. Á þessu kjörtímabili höfum við haft nýfrjálshyggjusinnaða ríkisstjórn sem hvað eftir annað hefur gefið færi á sér, en engu að síður hefur stjórnarandstaðan verið fádæma slöpp. Það er of einfalt að kenna einstökum stjórnmálamönnum um þennan slappleika, þeir eru í raun leiksoppar þess veruleika sem að ofan er lýst.

II

Vikublaðið 5. maí 1995

Ég held að kjósendum finnist harla lítill munur á núverandi stjórnarandstöðuflokkum, sem ég ætla að leyfa mér að kalla vinstri flokkana. Af ótta við óæskilega þróun reyna þeir að standa vörð um það sem er. Þeir eru því í raun íhaldsflokkar, þótt þeir kannski stefni að einhverjum endurbótum á þessu sem er.

Í grein í Vikublaðinu 11. nóv. benti Gestur Guðmundsson á að lítill munur hafi verið á stefnu komma og krata á Íslandi. Þegar kommarnir fengust við praktísk verkefni, beittu þeir kratískum lausnum. En þessir flokkar höfðu líka mikilvægan sameiginlegan grundvöll með borgaralegu flokkunum. Tæknirökhyggjan hefur um tveggja alda skeið eða meir einkennt samfélagsþróunina, líf okkar og viðhorf og hefur í raun orðið sameiginlegur grundvöllur borgaralegrar athafnasemi og borgaralegu flokkanna og kommúnismans og kratismans.

Tæknirökhyggjan segir að alla hluti megi skilja með því að skoða þá og skera, þeir séu mælanlegir og gildi þeirra sé mælanlegt. Með henni setjum við okkur markmið sem eru mælanleg eða skilgreinanleg. Við getum ráðið við náttúruna og nýtt okkur hana að vild. Tæknirökhyggjan felur hagvaxtarhyggjuna í sér, hún er í samræmi við upphleðslueðli kapítalismans og umbreytingu allra hluta í verðlagðar vörur. Tæknirökhyggjan með kostum sínum og göllum var eðlilegur hugmyndagrundvöllur í samfélagi sem var að öðlast þekkingu á heiminum og skapa tækni til að hefja sig upp úr örbirgð.

Mörgum þykir nú komið að aldaskilum í meira en reikningslegum skilningi. Nýtt skeið sé að hefjast, hið „póstmóderna“ eða „póstindústríela“ skeið, með því að þáttur framleiðslunnar í auðvaldskerfinu sé farinn að víkja fyrir þjónustu og fjármagnsviðskiptum, en uppgangstími kapítalismans, tími iðnríkisins, sem kenndur hefur verið við nútíma, sé liðinn.

Frjálshyggjumenn telja að eitt einkenni þessara aldaskila sé endanlegur sigur frjálshyggjunnar og ósigur sósíalismans. Aðrir telja að öll hugmyndafræði sé að líða undir lok, og þá bæði frjálshyggja og sósíalismi. Sú kenning verður þó ekki samþykkt athugasemdalaust í svo einfaldri framsetningu. Frjálshyggjan og tæknirökhyggjan mynda hugmyndalega hlið kapítalismans og hverfa ekki fyrr en með honum og kannski aldrei alveg, því þar er ýmislegt að finna sem hefur markað varanleg spor í hugmyndasögu mannkynsins. Frjálshyggjan er í eðli sínu hugmyndafræði eignastéttanna en hefur þó í sér fólgnar ýmsar sígildar hugmyndir, sem þó er lítt haldið á lofti nú nema sem innantómt orðagjálfur eða yfirskin. Nýfrjálshyggjan og sú frjálsa samkeppni, sem nú er haldið fram, er ekki annað en farði yfir raunverulegt andlit síðkapítalismans og þrútið æðakerfi alþjóðlegs fjármagns. Tæknirökhyggjan er hins vegar áfram grundvallarhugsunin en leiðir okkur ekki lengur til framfara heldur í ógöngur eins og sjúkleg manía.

Sósíalisminn tengist tæknirökhyggjunni, því að hann varð til sem hugmyndafræði á blómaskeiði hennar. En marxistar hafa gagnrýnt hana í heild eða einstaka þætti hennar og birtingarmyndir allt frá Marx og Engels, enda er hún óaðskiljanlegur þáttur kapítalismans og borgaralegs samfélags með kostum og göllum. Og þó byggðist sósíalisminn, eins og hann var raungerður í Sovétríkjunum, á sömu tæknirökhyggju og kapítalisminn í vestri, af því að októberbyltingin var gerð meðan kapítalisminn var enn í uppgangi og Sovétríkin voru í upphafi meira og minna vanþróað svæði þar sem stjórnvöld og íbúarnir þurftu að afla þekkingar og skapa og tileinka sér tækni til að hefja sig upp úr örbirgð. Og á sama hátt var ekki óeðlilegt að þessi hugmyndagrundvöllur hins borgaralega samfélags smitaði sósíalíska hreyfingu á Vesturlöndum, fyrst og fremst af því að hún var hreyfing hins snauða fjölda sem var að berjast fyrir bættum lífskjörum, en líka fyrir áhrif frá stalínismanum í Sovétríkjunum.

Sósíalisminn er ekki bara sígild og forn hugmynd um samhjálp og jöfnuð, kristileg kærleiksblóm á akri kapítalismans. Í samhengi við samfélagsþróunina á skeiði kapítalismans varð sósíalisminn til sem hugmyndafræði um annars konar skipan samfélagsins og hagkerfisins, þar sem ávaxta kapítalismans nýtur en göllum hans hefur verið rutt úr vegi. Marxisminn gerir ráð fyrir, að það sé forsenda sósíalísks samfélags að framleiðsluöflin séu nægilega þróuð til að fullnægja líkamlegum þörfum. Þannig vísar sósíalisminn fram á við, yfir kapítalismann og tæknirökhyggjuna. Og ef við lítum svo á – horfumst í augu við það, vil ég segja – að kapítalisminn sem hagkerfi og tæknirökhyggjan sem hugsunarháttur stefni okkur í ógöngur, þá verður að skera upp herör gegn þessu hagkerfi og hugsunarhætti og gera ráð fyrir öðru vísi hagskipan og öðru vísi hugsunarhætti.

Sósíalisminn sem niðurnjörvuð hugmyndafræði, sem hugmyndakerfi, er kannski að líða undir lok eða liðinn undir lok. Það fór reyndar að gerast fyrir 30-40 árum, og fjörbrot þessarar niðurnjörvuðu hugmyndafræði komu fram í deilum marxískra og marx-lenínískra smáflokka og hreyfinga sem urðu til kringum 1970 sem viðbrögð við upplausn staðnaðrar hugmyndafræði stalínismans í kratisma. En það er ekki þar með sagt að allar hugmyndir þessarar hugmyndafræði séu úreltar. Það hefur þvert á móti átt sinn þátt í kreppu vinstri hreyfingarinnar nú, að menn hafa lagt að jöfnu stöðnuð hugmyndakerfi og kreddur annars vegar og hins vegar hvaðeina í þjóðfélagsgreiningu Marx og seinni tíma marxista og hugsjónir sósíalismans um öðru vísi hagskipan en kapítalismann og þar með, út frá heildarsýn marxismans á kapítalismann, öðru vísi hugsunarhátt en tæknirökhyggjuna.

Með þessari afneitun á arfleifð sósíalismans og marxismans hefur vinstri hreyfingin meira og minna öll koðnað ofan í kratisma, sem vísar ekki fram á við heldur reynir að lappa upp á það sem er, lappa upp á auðvaldsamfélagið með tæknirökhyggju þess að vopni. Í hruni kommúnismans í Austur-Evrópu felst ekki ósigur sósíalismans sem slíks heldur staðnaðs hugmyndakerfis stalínismans, sem var löngu búið að vera í Vestur-Evrópu, og sambræðings sósíalismans og tæknirökhyggjunnar. Í ákafa sínum við að þvo hendur sínar af austurevrópska kommúnismanum, sem reyndar er löngu búið og gert, lenda vestrænir sósíalistar nú í vörn fyrir annars konar sambræðing sósíalismans og tæknirökhyggjunnar, vestræna velferðarríkið, og verða ófærir um að bregðast við og svara gagnrýni nýfrjálshyggjunnar á það, verða ófærir um að benda á leiðir til virkilegs velferðarsamfélags sem taki við af velferðarríkinu. Og þessi vandræðagangur veldur líka klofningi milli tveggja meginhreyfinga sem vilja berjast fyrir betra samfélagi, annars vegar jafnaðarmanna, sem eiga uppruna sinn í hinni hefðbundnu sósíalísku og sósíaldemókratísku hreyfingu, og hins vegar umhverfishreyfingarinnar, sem er nýleg hreyfing með hefðbundin og sígild baráttumál sem eru bara enn brýnni nú en nokkru sinni fyrr. Margir álíta að eitt einkenni póstmódernismans í listum sé að líta til baka og annarra átta, nýsköpun í listum felist ekki síst í því. Á sama tíma horfa þeir, sem ættu að hafa frumkvæði að pólitískri nýsköpun, bara niður á tærnar á sér, vita af þeirri átt einni sem þær vísa í, og taka helst við sér ef næsta löpp skiptir um skó.

Sósíalískur flokkur eins og Alþýðubandalagið – sem afsprengi Sósíalistaflokksins og Kommúnistaflokksins – greinist þrátt fyrir allt sögulega frá öðrum flokkum af því að hann hefur einhvers staðar í fylgsnum sínum arleifð þess sósíalisma, sem vísar fram yfir tæknirökhyggjuna, þótt hún hafi í raun orðið flokknum grundvöllur í praktískum lausnum samtímans en sósíalisminn æ meiri helgidagahugmynd.

Af öðrum flokkum íslenskum sker Kvennalistinn sig helst úr með skírskotun sinni til reynsluheims kvenna sem andstæðu tæknirökhyggjunnar. En viðhorf andstæð tæknirökhyggjunni hafa löngum verið til í samfélagsumræðu á Íslandi, hún hefur alls ekki verið einráð í íslenskri verkalýðshreyfingu og vinstri hreyfingu. Þar hafa löngum verið áberandi viðhorf sem fela í sér virðingu fyrir náttúrunni og tengsl við umhverfið, viðhorf sem endurspeglast til dæmis í íslenskum bókmenntum frá því kringum miðja öldina. Slík viðhorf hafa einkennt hreyfingu herstöðvaandstæðinga, þar sem þau fela í sér andstöðu við hernaðarbandalög eins og NATO og teknókratísk fjárhagsmunabandalög eins og Evrópusambandið, en í þessum bandalögum kristallast ýmsir verstu þættir tæknirökhyggjunnar. Margir, sem hafa haft slík viðhorf, hafa tengst Sósíalistaflokknum og Alþýðubandalaginu, að sumu leyti af því að þessir flokkar voru einir heilir í andstöðu við herinn, en margir líka af því að þeir hafa tengt þessi viðhorf framtíðarsýn sósíalismans.

Nú þykir mörgum, sem telja sig félagshyggjumenn, tilhlýðilegt að saka þá, sem höfðu þessi viðhorf kringum miðja öldina og hafa einhver svipuð viðhorf nú, um íhaldsemi eða afturhaldsemi, en auðvitað er hér um sígild viðhorf að ræða, sem eru grundvöllur umhverfisverndar og vitundarinnar um vistfræðilegt samhengi, viðhorf sem vissulega geta stefnt í tvær áttir, annars vegar þrengst niður í þjóðernislega íhaldsstefnu, en hins vegar horft til framtíðar þegar tæknirökhyggjan, sem tilheyrir iðnríki nútímans, hefur gengið sér til húðar, og þá hefur dagað uppi sem nú sjá einhverja framtíðarsýn í Evrópusambandinu og útvíkkun Atlantshafsbandalagsins.