|
Einar Ólafsson |
Veljum öðruvísi veröld |
Vinstri stjórnin og stéttareðli
ríkisins
|
|
|
eftir Einar Ólafsson |
|
|
|
Birtist í Smugunni
3. desember 2009 Í nýjasta hefti Skírnis (haust 2009) er athyglisverð grein eftir Ólaf Pál
Jónsson þar sem hann fjallar um samfélag og stjórnkerfi á Íslandi og það
uppgjör sem þarf að verða eftir haustið 2008. Í þessari grein getur hann þess
að Alþingi eigi samkvæmt stjórnskipan ríkisins að vera í senn
samræðuvettvangur og löggjafi um grundvallaratriði í stjórn ríkisins. Raunin
sé hins vegar sú að Alþingi sinni hvorugu hlutverkinu með sómasamlegum hætti.
Hvað síðarnefnda hlutverkið snertir segir hann þingið vera vart nema skopmynd
af því sem því er þó ætlað að vera og það birtist best í því að málþóf hefur
verið helsta leið minnihluta til að hafa áhrif á framgang mála, rök skipti
engu máli, gagnrýni sé ekki svarað. Ástæðan sé sú að Alþingi er fyrst og
fremst vettvangur valdabaráttu (s. 292-293). Flokksræði?
Í þessu samhengi er vert að leiða hugann að því að Alþingi skiptist
venjulega í meirihluta og minnihluta og yfir minnihlutann er haft sérstakt
orð, stjórnarandstaða. Þetta orð
segir mikið, í því felst sú hugmynd að Alþingi starfi ekki saman, þar
sameinast þingmenn ekki til að vinna samfélaginu sem mest gagn, heldur er
minnihlutanum ætlað að vera í andstöðu við meirihlutann og þvælast fyrir
honum. Á móti tekur meirihlutinn að sjálfsögðu sem minnst mark á
minnihlutanum, andstöðunni, og kemur í veg fyrir að hann komi nokkru máli að.
Þetta á raunar líka við um sveitarstjórnir, alla vega í stærri
sveitarfélögum, þó að minnihlutinn sé ekki kallaður stjórnarandstaða þar. Um
það skrifaði ég litla grein að loknum sveitarstjórnakosningum vorið 2006. Í búsáhaldabyltingunni síðastliðinn vetur var mjög kallað eftir öðrum
vinnubrögðum á Alþingi, það var mjög gagnrýnt sem og stjórnmálaflokkarnir.
Margir töldu „flokksræði“ mikinn skaðvald í íslenskum stjórnmálum
og það ráða nokkuð miklu um þessi vinnubrögð á Alþingi, þar sem flokkarnir
hugsi mest um eigin hag og sé kappsmál að halda hinum flokkunum niðri. Hafi
einhver haldið að ástandið á Alþingi skánaði í kjölfar
búsáhaldabyltingarinnar, þá voru það miklar gyllivonir. Einmitt þegar ætla
mætti að þingmenn sneru nú bökum saman til að bjarga þjóðinni upp úr þeirri
forarvilpu sem hún var lent í er stjórnarandstaðan hatrammari en nokkru sinni
fyrr og umræður á Alþingi hafa að undanförnu einkennst af frammíköllum og
stóryrðum sem ekki þekkjast annars á samkomum ódrukkins fólks. Stéttaskipting
Ég held þó að sökina sé ekki síður og kannski miklu fremur að finna í
öðru fyrirbæri íslensks samfélags, fyrirbæri sem hefur verið furðu lítið til
umræðu að undanförnu. Það er stéttaskiptingin. Í framhjáhlaupi má geta þess
að þegar þessi orð eru „gúgluð“ á netinu, þá kemur orðið
„flokksræði“ fyrir 15.400 sinnum en „stéttaskipting“
aðeins 8.350 sinnum (athugað 2.12.2010). Sem sagt nærri helmingi sjaldnar. Og
við snögga skoðun virðist í flestum tilfellum ekki vera fjallað um
stéttaskiptingu í íslensku samfélagi nútímans. Í grein sinni vísar Ólafur Páll (s. 298) til umfjöllunar Johns Rawls um
fimm þjóðfélagsgerðir með tilliti til hugmyndar hans um réttlátt samfélag.
Ein þessara þjóðfélagsgerða er kapítalískt velferðarríki, en Ólafur Páll
gerir ráð fyrir að íslenskt samfélag síðustu áratuga fari næst því að falla
undir þá þjóðfélagsgerð. Samkvæmt Rawls „leyfir kapítalískt
velferðarríki að lítill hluti borgaranna sé nær einráður um
framleiðslutækin“ (s. 298). „Það leyfir mjög mikinn ójöfnuð í
eignarhaldi á raunverulegum verðmætum (framleiðslutækjum og náttúrulegum
auðlindum) þannig að stjórn efnahagslífsins og verulegs hluta af pólitísku
lífi hvílir í fárra höndum“ (s. 300). Og Ólafur Páll bætir við að
„efnahagslegur auður er [í kapítalísku velferðarríki] ávísun á áhrif og
völd sem ná langt út fyrir mörk efnahagslífsins, m.a. inn á vettvang
stjórnmálanna“ (s. 301). Þetta minnir óneitanlega á hugmyndir marxista
um stéttareðli ríkisins, þótt Ólafur Páll nefni það ekki beinum orðum í grein
sinn. Ríkið verkfæri auðstéttarinnar
Breski stjórnmálafræðingurinn Ralph Miliband skrifaði í bók sinni, The State in Capitalist Society, sem
kom út árið 1969: Jákvæð afstaða ríkisstjórna í þróuðum
auðvaldslöndum til hins einkarekna hagkerfis og trú þeirra á að þetta kerfi
sé skynsamlegt veldur því fyrst og fremst að svigrúm til að leysa ýmis
vandamál verður mjög takmarkað. Raymond Aron hefur skrifað að „það er
ljóst að í stjórnkerfi, sem byggist á einkaeignarrétti á framleiðsluöflunum,
geta þau stefnumið, sem löggjafarsamkoman og ráðherrarnir fylgja, ekki gengið
í berhögg við hagsmuni eigendanna.“ Hann telur þessa fullyrðingu svo
augljósa að með henni sé ekki verið að upplýsa neitt. Hún ætti kannski að
vera svo augljós, en hún virðist ekki vera það fyrir flesta vestræna
stjórnmálafræðinga. Þeir álíta ekki að ríkið dragi taum kapítalískra hagsmuna
eins og prófessor Aron fullyrðir. Þessi tilhneiging hefur geysimiklar afleiðingar
fyrir hin pólitísku stefnumið. Ef ríkið á að leysa eða greiða úr langri
flækju efnahagslegra eða félagslegra vandamála krefst það einmitt þess að
ríkisstjórnir verða að vera viljugar til að ganga í berhögg við þessa
hagsmuni. Það hefur gífurlegar afleiðingar fyrir lífið í slíkum samfélögum ef
ríkisstjórnirnar hafa ekki vilja til þess. Ef ríkisstjórn stæði frammi fyrir
stórum glæpahring og sagt væri að enginn gæti búist við að hún mundi ganga í
berhögg við hagsmuni hans, þá þætti væntanlega engum þannig fullyrðing vera
svo sjálfsögð að hún segði ekki eitthvað um eðli og hlutverk slíkrar
ríkisstjórnar. Það sama á við um fullyrðinguna sem prófessor Aron settur fram
svo léttilega og ýtir til hliðar. (bls. 87-88) Einhverjum lesanda kemur kannski í hug núverandi ríkisstjórn Íslands,
ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna, ríkisstjórn sem hefur kallað sig
fyrstu hreinu vinstri stjórnina á Íslandi, stjórn sem hefur norrænt
velferðarsamfélag að markmiði. Og hér með sé eitthvað sagt um eðli og
hlutverk þeirrar ríkisstjórnar. Það má vel vera, en það er þá ekki eðli og
hlutverk þeirrar ríkisstjórnar út af fyrir sig, heldur er það eðli og
hlutverk slíkrar ríkisstjórnar, það
er hvaða ríkisstjórnar sem fer með stjórnartaumana í íslenska auðvaldsríkinu. Stjórnmálaflokkar
eignastéttarinnar
Í bók sinni færir Ralph Miliband rök fyrir því, með tilvísunum í rannsóknir
á samfélögum í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku, að auðvaldssamfélög séu
stéttskipt samfélög. Það á einnig við um Ísland, þótt það skipi eflaust
nokkra sérstöðu vegna fámennis og þess hve ungt það er sem auðvaldssamfélag,
fullmótað ekki mikið meira en aldargamalt. Miliband færir líka rök fyrir því
að eignastéttin eða borgarastéttin sé valdastétt í auðvaldssamfélaginu og
völd hennar séu ekki bara hrein efnahagsleg völd heldur líka pólitísk. Ríkið,
sem er ekki bara ríkisstjórnin, er meira og minna aðlagað hagsmunum
borgarastéttarinnar, hinum kapítalísku hagsmunum, ríkisstjórnin er háð þessu
stéttareðli ríkisins og efnahagslegum og pólitískum völdum
borgarastéttarinnar. Borgarastéttin, eignastéttin, ræður framleiðslutækjunum
og miklum hluta fjármagnsins í samfélaginu en hún hefur líka sína fulltrúa í
pólitíska kerfinu, í löggjafarþinginu gegnum stjórnmálaflokka sína (hér fyrst
og fremst Sjálfstæðisflokkinn en einnig Framsóknarflokkinn) og í
stjórnkerfinu gegnum embættismenn. Þetta var mjög augljóst lengst af á
síðustu öld þegar stjórnendur Sjálfstæðisflokksins, þingmenn og ráðherrar
voru margir hverjir tengdir helstu stjórnendum íslenskra fyrirtækja nánum
fjölskylduböndum. Þessir flokkar, einkum Sjálfstæðisflokkurinn, hafa í raun fyrst og fremst
borið hag borgarastéttarinnar, hina kapítalísku hagsmuni, fyrir brjósti. Það
var í samræmi við það sem þeir stóðu fyrir innleiðingu nýfrjálshyggjunnar á
Íslandi og víðtækri einkavæðingu og drógu úr ýmsum hömlum á frelsi til
fjármálabrasks. Það leiddi til enn meiri stéttaskiptingar á Íslandi, þó svo
að aukið svigrúm hafi hleypt ýmsum misjafnlega kúltíveruðum nýgræðingum inn í
þokkalega gróinn garð íslenskrar borgarastéttar. En stefna þessara flokka er
í þessa átt, þeir fara mismunandi beint og mismunandi hratt eftir aðstæðum,
en meginstefnan er þessi. Þeir ætla sér ekki að leyfa „fyrstu hreinu
vinstristjórninni“ á Íslandi að leika lausum hala. Það þarf því ekki að
koma neinum á óvart þótt á Alþingi ríki ekki einhugur um stefnuna upp úr
foraði hrunsins. Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn, alla vega að
hluta, ætla sér, og það er beinlínis þeirra hlutverk, að gæta þess að
hagmunir eignastéttarinnar, borgarastéttarinnar, verði ekki fyrir borð
bornir. Hinir kapítalísku hagsmunir,
norrænt velferðarsamfélag og utanþingsstjórn
En sú varnarbarátta fer ekki aðeins fram inni á Alþingi, hún fer fram úti
um allt samfélagið, ekki síst í atvinnulífinu. Reyndar er þessi barátta engin
óskapleg varnarbarátta. Stjórnkerfið er fullt af tregðu, oft ómeðvitaðri,
gegn því að hinum kapítalísku hagsmunum sé stefnt í hættu og meira að segja
gætir þeirrar tregðu í sjálfum stjórnarflokkunum, flokkum hinnar
„hreinu vinstristjórnar“, þótt í mismiklum mæli sé. Upp til hópa
gengu sósíaldemókrataflokkar Evrópu, systurflokkar Samfylkingarinnar,
nýfrjálshyggjunni á hönd þegar uppgangur hennar var sem mestur. Flokkur sem ætlar sér frama í hinni opinberu stjórnmálabaráttu, gegnum
þing og ríkisstjórn, gengur aldrei til fulls gegn hinum kapítalísku
hagsmunum, ekki heldur flokkur eins og Vinstrihreyfingin grænt framboð,
hversu almenn skoðun sem það er innan hans að auðvaldsskipulagið sé helsta
hindrunin í vegi stefnumála hans. Þess vegna var það rökrétt fyrir síðustu
kosningar, kosningar sem búast mátti við að fleyttu Vinstri grænum inn í
ríkisstjórn, að flokkurinn byði upp á „norrænt velferðarsamfélag“
sem valkost. Á kjördag 25. apríl 2009 mátti lesa á heimasíðu flokksins:
„Í kosningunum í dag veljum við nýja framtíð fyrir Ísland. Við Vinstri
græn höfum boðið upp á skýran valkost við þá hugmyndafræði sem beið skipbrot
síðastliðið haust. Sá valkostur er norrænt velferðarsamfélag.“ Flokkur sem reiknar með að komast í ríkisstjórn í auðvaldsríkinu Íslandi
getur ekki gefið mikið stærra kosningaloforð án þess að ganga í berhögg við
grunnstoðir auðvaldssamfélagsins. Norrænt velferðarsamfélag er kapítalískt
velferðarsamfélag, sem John Rawls segir að leyfi „að lítill hluti
borgaranna sé nær einráður um framleiðslutækin“. Norrænt
velferðarsamfélag er kannski með því skásta í flokki þessara samfélaga, og
kannski of gott til að íslensk borgarastétt sé tilbúin til að leyfa það núna,
hún þyrfti einfaldlega að fórna of miklu við núverandi aðstæður. Þótt ýmislegt megi finna að íslensku stjórnmálakerfi sem slíku, þá er það
ekki göllum þess að kenna, sem slíkum, að ekki gengur betur að bjarga
íslenskri alþýðu upp úr foraðinu. Sumir kalla nú eftir utanþingsstjórn,
neyðarstjórn utan þings, en slík stjórn væri líka bara ríkisstjórn í
stéttarsamfélagi þar sem eignastéttin hefur í sínum höndum hin efnahagsleg
völd að mestu leyti, hefur víðtæk pólitísk völd og ríkiskerfið meira og minna
á sínu bandi, allavega þegar kemur að því að hrófla eigi við
grundvallarhagsmunum hennar. Valdastéttin mundi einfaldlega aldrei leyfa að
slík stjórn yrði mynduð nema hún hefði þar veruleg ítök. Nema hún yrði
knésett í heiftarlegri stéttabaráttu. Heimildir: Ólafur Páll Jónsson. 2009. Lýðræði, réttlæti og
haustið 2008. Skírnir, 183,
181-307. Einar Ólafsson. 2006. Lýðræðið á hliðarlínunni. Morgunblaðið, 7. júní 2006. http://notendur.centrum.is/einarol/lydraedi.html
(sótt 2.12.2010). Ralph Miliband. 1969. The state in capitalist society. Hér vitnað til norskrar útgáfu, Statsmakten i det kapitalistiske samfunn,
Pax 1970. Vinstrihreyfingin grænt framboð. Norrænt
velferðarsamfélag. http://www.vg.is/frettir/eldri-frettir/nr/4147
(sótt 2.12.2010). |
|
|